Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
«Kókserekten» keıin bala bolyp kúle almaı qaldym. Qurmash meniń kúlkimdi urlady» dep kúrsingen eken akter sońǵy suhbatynda. Boıyndaǵy baryn keıipkerine sarqyp bergen baldyrǵan ártis «Kókserektiń» jolynda balalyǵyn ǵana emes, densaýlyǵyn da qurban etipti. Olaı etpese búgingi biz klassıka dep tanyp, tamsanyp qaıta-qaıta tamashalaıtyn ataqty týyndy ómirge keler me edi? Al Qurmash she? Tutas fılmniń klassıkalyq qýatyn baıytyp, kórkemdigin kemeldendirip turǵan bala Qambardyń sheberlik shyńyndaǵy qaıtalanbas oıyny she? Onyń astarynda qanshama ashy aqıqattyń, ózekti órter ókinishtiń qalǵanyn sezingender bar ma? Ádette biz kınonyń keremettigin qaıtalap aıtamyz da, armanda ketken Qambardyń jan dúnıesinde bolǵan qaıshylyq pen arpalys týraly jaq ashpaımyz. Shyn máninde qaıshylyq fılmniń sıýjetinde ǵana emes, túsirilimnen keıin Qambardyń ishinde de qyj-qyj qaınap, aqyry bolashaǵy zor talanttyń taǵdyryn talqan etkeni óz aldyna úlken tragedııa emes pe?
Osy tusta aktermen sońǵy suhbattasqan jýrnalıstiń biri Álııa Qudaıbergenova: «Aǵa, «Kókserek» sizge ne berdi?» degenime «kir jýatyn mashına» dedi. Eriksiz myrs etippin, shynymen olaı oılamappyn. «Kókserek» ǵajap kıno ǵoı! Al Qurmashty sizden ózge oınaýy múmkin emesteı! Qalaı, sumdyq sendirip oınaǵansyz!» dep edim, selqos qana: «Esesine kúlkimdi ap qoıdy… Sodan keıin kúle almaı qaldym. Psıhologııamnyń kúl-talqanyn shyǵardy…», degen esteligi eriksiz oılandyrady.
Jazýshy Muhtar Áýezov áńgimesiniń jelisi boıynsha túsirilgen «Kókserek» kórkem fılmi 1973 jyly kórermenge jol tartty. Fılmdi Keńes odaǵynyń tanymal kınorejısseri Tolomýsh О́keev «Qazaqfılm» kınostýdııasynda túsirdi. «Kókserek» – keńes zamanynda qazaq tilinde túsirilgen alǵashqy qazaq kınosy bolýymen de qundy. Kınokartınanyń Búkilodaqtyq tusaýkeseri 1974 jyly 8 sáýirde Máskeý qalasynda ótti. Fılmge qyrǵyz ben qazaqtyń tanymal akterleri Súımenqul Chokmorov, Qarǵambaı Sataev, Nurjuman Yqtymbaev, Álıman Janǵorozova shaqyryldy. Al basty róldegi Qurmashty Qambar Ýálıev sheber somdap shyqty.
Ras, «Kókserek» fılmindegi Qurmash – bala Qambardyń kıno qorjynyna túsken qomaqty ról. 1962 jyly Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Úńgirtas aýylynda dúnıege kelgen daryndy bala 10 jasynan bastap túrli fılmge túsip, talantymen tanyla bastaǵan-dy. «Shoq pen sher», «Án páninen tórt», «Shańyraq» fılmderinde basty rólderde oınady. Sondaı-aq ol «Qarlyǵashtar kóktemde keledi» (О́zbekstan), «Balalar bizge qaraıdy», «Almaz súrleýi» (Ýkraına), «Qurmanǵazy» fılmderine de túsken. Dese de sonyń ishinde «Kókserektiń» orny bir tóbe. О́zge rólderi oǵan dál Qurmashtaı tanymaldylyq ákelmedi jáne dál sondaı deńgeıde taǵdyryna da áser etpedi. Fılmge qalaı tańdalǵany týraly Qambar Ýálıev: «Internattan aýylyma qaıtqym kelip júrgen kezimde, mektepke kıno túsiretin adamdar keledi. «Kınoǵa túskiń kele me?» dep kameraǵa túsirip aldy. Ol kezde balamyz, kóp nárseni túsinbeımiz. Keıin bizdi syrtymyzdan tańdap, «Qazaqfılm» kınostýdııasyna alyp keldi. Irikteýden ótip, Qurmashtyń róline laıyq dep tanyldym» dep eske alǵan eken. Rólge kezdeısoq tańdalsa da, bala Qambar Qurmashty janyn salyp, júrek kózinen ótkizip oınady. Sonysymen de keıipkerinen klassıka jasady. Al izdenis jolyndaǵy qınalys bala akterdiń jan álemine tabyn qaldyrmaı qoımady. Onyń óz róline sengeni sonshalyq, ár túsirilim saıyn shyn jylap, shyn qaıǵyrdy. Qarshadaı Qambar sol kezdiń ózinde kınoǵa túsýdi «jaı ásheıin bir ermek», «kóńil kóterý», sabaqtan «qutylý» dep balalyǵyna salyp jeńil qabyldaǵan joq. Barlyǵyn da sábı sanasymen sezinip, kóńil kózinen ótkizdi. Senbeseńiz, «Kókserekti» taǵy bir márte qaıtalap kórip shyǵyńyzshy! Sondaǵy túnde qoıǵa qasqyr shapqan kezdegi balanyń túrin umyta alasyz ba? Umytpaq turmaq, ony beıjaı otyryp tamashalaý múmkin emes. Shyn eken dep shybyn janyń shyrqyraıdy ǵoı ár kórgen saıyn. Al qarashanyń qara sýyǵynda Kókserekti sýdan alyp shyǵam dep aǵyp jatqan muzdaı ózenge qoıyp ketetin sátin qansha márte qaıtalap túsirse de, qaısarlyq tanytyp, shydaǵan Qambardyń erligin kez kelgen bala qaıtalaı ala ma? Álbette, joq! Sóıtip júrip úlken óner týdyrǵan qarshadaı balanyń sezimin kim baǵalady sonda?
Eger laıyqty baǵasyn alsa, óner dese órtenýge daıyn talantty laıyqty ról berip der shaǵynda baǵalamas pa edi rejısserler? Qambardyń ózi mektep bitirgen soń kınoda baǵyn synap kórmek nıette «Qazaqfılmge» de barypty. Biraq sol kezdegi kınostýdııanyń basshysy jas darynǵa jol nusqap, jón silteýdiń ornyna, júre jaýap berip shyǵaryp salypty. Keıingi jasaǵan taǵy birneshe talpynysy da kóńilin qaldyrsa kerek. Onsyz da senimsizdigi basym, tabıǵatynan tuıyq jas sol kezde meseli qaıtyp, ónerden kúderin úzse kerek. Túsirilim alańynan emes, otbasyn asyraý qamymen kólik jóndeý ortalyǵynan bir-aq shyqqan talanttyń ishinde qandaı ónerdiń órtenip ketkeni bir Allaǵa ǵana aıan. Áıtpese, kásibı bilimsiz-aq Qurmashtaı klassıkalyq beıne jasaǵan darynnyń keıingi qadamyna demeý bildirip, qoldaıtyn bir qamqor jan der shaǵynda tabylsa, talanttyń taǵdyry dál bulaı ókinishte órilmes pe edi... Onda sheberlik bıigindegi nebir nárli beıneler qazaq kınematografııasynyń qorjynyna qosylary sózsiz edi... «Átteń» deýden basqa amal joq. Baby keliskenmen, baǵy kelispeıtin bul da ónerdiń bir kem tusy bolsa kerek...
