О́kinishke qaraı, táýelsizdik jyldarynda biz otandyq ǵylymdy uıymdastyrýdyń zamanaýı júıesin qura almadyq.
Osy ýaqytqa deıin memlekettik organdardyń jumysynyń negizgi qaǵıdaty – jyldam jeńisterge jáne joǵary jaqqa tabysty esep berý úshin tez nátıjelerge qol jetkizý boldy.
Memlekettiń basty basymdyqtarynan tysqary qalǵan otandyq ǵylym mundaı jaǵdaıda, árıne, tıisti túrde damı almady.
Qoǵamda qazirgi zamannyń Sátbaevtary, Esenovtary, Marǵulandary qaıda? degen saýal týyndaýda. Eger qajetti tehnologııalardy shet elden satyp alamyz dep, jyldar boıy ózimizdiń ǵalymdarymyzdy moıyndamasaq, eger bizde ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý damyǵan elderge qaraǵanda 10, 20 jáne 30 ese az bolsa, olar qaıdan paıda bolmaq?!
Sońǵy ýaqytta ǵana ǵalymdarǵa tıisti nazar aýdaryla bastady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń belsendi ustanymynyń arqasynda elimizde ǵylym men bilim berýdi damytýǵa buryn-sońdy bolmaǵan qoldaý kórsetilýde.
Endi biz ǵylymdy damytý strategııasyn durys qurýymyz kerek. Ol basqa elderdegideı ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan shyn máninde pragmatıkalyq bolýy tıis.
Bul rette Ulttyq ǵylym akademııasyna erekshe ról beriledi. Ol ǵalymdardyń ústinen qaraıtyn, taǵy bir ákimshilikke aınalmaýy kerek. Onyń ózindik biregeı mıssııasy men paıymy bar: táýelsiz usynystaryn beretin avtonomdy, bedeldi saraptamalyq ǵylymı uıym bolýǵa umtylý jáne ǵylymdy basqarý salasynda jiberilgen júıelik olqylyqtardyń ornyn toltyrý.
Eń aldymen, ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn durys anyqtaý qajet. О́kinishke qaraı, bizdiń damyǵan elderden aıyrmashylyǵymyz, basym baǵyttar kóbinese eldiń qajettilikterine emes, ǵalymdardyń múmkindikterine negizdelgen.
Osyǵan baılanysty Akademııa bazasynda ekonomıkanyń, ǵylymnyń naqty jaı-kúıimen jáne ǵylymı-tehnologııalyq damýdyń álemdik trendterin baǵalaý arqyly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn aıqyndaýdyń obektıvti júıesi engiziletin bolady.
Ekinshiden, konkýrstyq negizde qarjylandyrýdyń úsh jyldyq kezeńimen ǵylymnyń barlyq baǵyttaryna qoldanylatyn shablondyq tásil ǵylymda, ásirese irgeli zertteýler salasynda nátıjeliliktiń tómendeýine ákelip soqty. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda zamanaýı bazalyq quzyretterdi damytýǵa yqpal etetin jáne qoldanbaly ázirlemelerdiń tıimdiligin arttyrýǵa negiz bolyp tabylatyn, eldiń zııatkerlik áleýetin turaqty túrde qamtamasyz etetin irgeli (fýndamentaldy) ǵylym úshin tıisti jaǵdaılar jasalmady. Sondyqtan biz irgeli ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý formatyn túbegeıli ózgertýimiz qajet.
Sonymen qatar Akademııa jetekshi ǵalymdarmen birlesip, irgeli negizderdi qalyptastyrýdan bastap praktıkalyq qoldanýǵa deıingi barlyq aspektilerdi qamtıtyn tiginen ıntegrasııalanǵan nysanda qurylatyn zamanaýı sıfrlyq jáne genomdyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, el damýynyń mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshýge baǵyttalǵan iri pánaralyq megajobalardy iske asyrý boıynsha usynystar engizetin bolady.
Qazir biz osyndaı bes strategııalyq mańyzdy baǵdarlamany ázirleýdi bastadyq. Máselen, álemge tanymal ǵalym, Akademııanyń vıse-prezıdenti Dos Sarbasovtyń jetekshiligimen elimizde aýyl sharýashylyǵyndaǵy zamanaýı bıotehnologııany damytý jónindegi jobany daıyndaý bastaldy, bul aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýda eleýli serpilis jasaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, aýqymdy aýmaǵy bar Qazaqstanda ekonomıkany teńgerimdi túrde damytý úshin óńirlik ǵylymdy damytý óte mańyzdy.
Tehnologııalyq damyǵan elderdiń tabysynyń qupııasy nede? Mysaly, AQSh-tyń ár shtatynda derlik iri zertteý ýnıversıtetteri bar, olar sol óńirdiń ekonomıkasyn damytýdyń ınnovasııalyq ortalyǵy, «mı haby» bolyp tabylady. Bul jumysty tikeleı shtat gýbernatory úılestirip otyrady.
Al bizde bolsa, múldem basqa jaǵdaı. Ǵalymdar óńirdegi máselelerdi bilmeıdi, al óńirler ǵalymdardyń múmkindikterinen habarsyz. Tipti kóptegen ákimdikterde ǵylymı salaǵa jaýapty mamandar da joq.
Bul máseleni sheshý úshin kelesi usynysymyz bar. Akademııa óńirlik ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttardy jan-jaqty qoldaıtyn bolady, qajet bolǵan jaǵdaıda Akademııanyń músheleri men sheteldik seriktesterdi tarta otyryp, óńirler úshin ǵylymı zertteýlerdi durys uıymdastyrýǵa kómektesedi. Bul jumysty óńirlik ýnıversıtetter bazasynda oblys ákiminiń orynbasarynyń basshylyǵymen Ǵylym jáne tehnologııalyq damý jónindegi Keńesti qurýdan bastaýdy usynamyz. Keńes quramyna jetekshi ǵalymdar, akademıkter, qoǵamdyq uıymdardyń, iri kásiporyndar men bıznes-qoǵamdastyqtyń ókilderi kiredi. Keńester óńirlerdegi ózekti máselelerdi anyqtaıdy jáne olardy sheshýdiń qolaıly parametrlerin usynady.
О́ńirde ǵylymdy damytý jónindegi jumys kórsetkishterin ákimderdiń reıtıngine qosý qajet. Bul jobany ózara is-qımylǵa daıyn ákimdermen, 2-3 oblys mysalynda pılottyq rejımde bastaýdy usynamyz.
Akademııanyń bul «О́ńirlik ǵylym óńirler úshin» atty bastamasy – men osyǵan deıin aıtqan ǵylym salasyndaǵy pragmatıkalyq tásildiń mysaly. Bul ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq saıasattaǵy júıeli «olqylyqtyń» ornyn toltyryp, ǵylymdy praktıkaǵa jáne naqty óndiriske jaqyndatyp, osylaısha eldiń ǵylymı-tehnologııalyq áleýetin nyǵaıta otyryp, óńirlerdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyna múmkindik beredi. Osy jumystyń taǵy da bir ereksheligi, biz ózgeristerdi ádettegideı joǵarydan tómenge emes, tómennen, ıaǵnı durys bastap otyrmyz.
