Bekturdyń Baıanaýylǵa kelýi

1996 jyly tamyz aıynda Bektur Júsipbekuly Qaraǵandy qalasyna keldi. Janynda qyzy Rıma men odan týǵan úsh nemeresi bar. Buǵan deıin Bektur aǵamyz Reseıdiń Kemer oblysy Prokopev qala­synda erikti túrde qonystanyp (vol­noe poselenıe) turǵan ǵoı. 1994 jyly qarashada Tatarstan Respýblıkasy pro­kýratýrasynyń qaýlysymen aqtalyp, Qazaqstanǵa kelip, Almatyda biraz turyp, báıbishesi Reseıge qaıta alyp ketken. Ke­ıin atamekenine qaıta bet burady. Qazaq­stan úkimeti Almatydan páter bergen.

Ol ýaqytta Qaraǵandy qalasynda Júsipbektiń týǵan inisi Jaqypbektiń nemeresi Baýyrjan Sqaqov turatyn. Men bolsam bul tusta Baıanaýyl aýdany­nyń «Iýjnoe» keńsharynda (qazirgi Jumat Shanın aýly) zootehnık bolyp eńbek et­tim. Birde qaýlaǵan dala órtiniń arasynda qalyp qoıyp, bet-aýzym, qolymnyń biraz bóligi kúıip qaldy. Sóıtip, biraz ýaqyt Qaraǵandy qalasynda emdelýge týra keldi. Bastaýysh synypta oqıtyn úlken qyzym Názgúl janymda bolatyn. Jalpy, men – Aımaýyt áýletine birneshe atadan qosylatyn týyspyn. Baýyrjanmen áýel bastan-aq jaqsy baılanystamyz. Ol meniń qalada ekenimnen habardar. Sodan bir kúni Baýyrjan Bekturdyń kele jatqanyn, poıyzdan túsetinin jetkizdi. Qarsy alýǵa sol ýaqytta Qaraǵandydaǵy dıagnostıka­­lyq ortalyqtyń bas dárigeri Ersin Raqy­shev ta birge bardy. Onyń da rýy kúlik, Júsipbekpen týys. Joǵaryda aıtqandaı, Bektur jalǵyz kelmedi. Sodan túni boıy Baýyrjannyń úıinde áńgime-dúken quryp, ertesinde Baıanaýyldyń Qyzyltaýyna birneshe mashınamen shyqtyq. Sol saparymyzda Qaraǵandy oblystyq telearnasy jaqsy bir telehabar daıyndaǵany da esimde.

Áýeli Aımaýytuly aýlynda bolyp, kelesi kúni atalary jatqan Dándibaı qo­ry­myna bardyq. Bektur: «Qulqýallany úsh qaıtarýǵa shamam bar, duǵany ózim jasaıyn», dedi. Sol duǵa arasynda ákem men sheshem de bolǵan. Ákem sol jerde qoı soıyp, as berdi. Bektur aǵamyzǵa kos­tıým-shalbar kıgizgeni de esimde. Asyl­dyń synyǵynyń kózinde únemi bir qaıaý baıqalyp turatyn. Ata-babasynyń zıratyna barǵanymyzda bir asqaq armanyna qol jetkizip otyrǵandaı kórindi.

Áńgime oraıynda Bektur aǵamyz: «20-jyldardyń ortasyna taman bolýy kerek, ákem Júsipbek Orynbordaǵy joǵary áskerı-ofıserler mektebine qyzmetke ornalasyp, psıhologııa páninen sabaq beredi. Janaq ekeýimiz Dándibaıda turyp jattyq. Sodan bir kúni ákemiz bizdi alyp ketpekke aýylǵa keldi. Mynaý zırattyń (Dándibaıdaǵy Aımaýytulynyń ata-anasy jatqan qorym) syrtynda qor­ǵan-dýal bolatyn. Sonyń qulap qal­ǵan jerlerin kirpishpen qalatty. Janaq ekeýmizdi at arbaǵa otyrǵyzyp, Qyzylshyrpy qalasyna (qazirgi Aqsý) alyp jóneldi. Ol jerden kemege otyratyn boldyq. Bizdi arbamen aparǵan aǵaǵa keme toqtaıtyn jerdegi jaıma bazardan shı barqyt, aq mata, ultan, bylǵary, nasybaı japyraǵyn satyp áperdi. Álgi kisi mylqaý edi, ekeýi ymmen sóılesedi. Biz kemege otyrǵanda álgi aǵa jylap turdy. Ákemizdiń aıtýynsha, ol bizge jaqyn týys bolǵan», dep esine aldy.

Meniń ákem Júsipbektiń álgi týy­synyń Tóleýbek Baıdildáuly degen aýyl turǵyny bolǵanyn jetkizdi. Jastaıynan sóıleý tili jetilmegen, tek «ataý» degen sózdi ǵana aıta biledi eken. Soǵan oraı aýyldastary Ataý atap ketken. Júsekeń ustalyp, elde jappaı kámpeske júrip jatqanda Tóleýbek otbasymen Kemer oblysynyń Kolchýgıno degen temirjol stansasyna kóship ketken. Sodan 1959 jyly ǵana elge qaıtyp keledi. Er balalarynyń bári qaıtys bolǵan, sońynda Orynbasar degen qyzy qaldy. Ol kóp jyldar Ekibastuz qalasynda ómir súrdi.

Bektur aǵamyz budan bólek óz ómiri jaıynda da biraz derek aıtqan. Esimde qalǵany mynalar:

«Ákemiz Júsipbek qýdalaýǵa túskende onyń bir tanysy, tatar kelinshegi bizdi Ýfaǵa alyp ketti. Sebebi Qazaqstanda biz­ge «halyq jaýynyń balasy» dep kún ber­meıtin. Erjete kele Qazan qalasyndaǵy Gorbýnov atyndaǵy qupııa avıasııalyq zaýytqa elektrık bolyp jumysqa turdym. Bul 1936 jyly edi. Munda táýir jalaqy alyp, turmysym túzelip qaldy. Áttegen-aı, kóp uzamaı qyrsyq shaldy. Jyl ótpeı ústimnen aryz tústi. «Bul keńes ókimeti­niń jaýy Júsipbek Aımaýytulynyń bala­sy, jabyq zaýytta jasyryn jumys istep, ókimetke qastyq jasaǵaly júr» degen jalamen meni arnaıy organdar tekse­rip, aqyry aıdatyp jiberdi. Aqteńizdegi túrmege jabylyp, 10 jylymdy temir tor­dyń ar jaǵynda ótkerdim. Shyqqan soń, pasportyma «musylman elderine shyǵýǵa tyıym salynǵan» degen jazýy bar shtamp qoıyldy. Amalsyzdan Kemer oblysynyń Prokopev qalasyna baryp, jergilikti shahtaǵa elektrık bolyp ornalastym. Uzaq jyl sonda eńbek ettim. Sol jerde otbasyn quryp, bir ul, bir qyz kórdim. Ulym Vıktor Qıyrdaǵy Vladıvostokta keme kapıtany bolǵan, asa aralasa qoımaımyz. Bar úmitim – qyzym Rıma», dep tolǵanǵan edi jaryqtyq.

О́ziniń aıtýynsha, Prokopev qala­syndaǵy bazarda júrgende qazaq jigitine kezigedi. Qazaq azamaty saýda jasap turyp, qalǵan aqshasyn bermekshi bolyp qal­tasynan somdarmen qosa saýdyratyp teńgelerdi alyp shyǵady ǵoı. Álgi aqshalardyń arasynan Abylaı hannyń sýretin kórip: «Bul – Abylaı han, qazaqtyń basyn qosqan áıgili han, Kenesary hannyń babasy. Bala kezimde ákem munyń beınesin ramkaǵa salyp, úıdiń tórine ilip qoıatyn», dep aıt­tym» dep kúlgen edi Bektur Júsipbekuly. Bala shaǵyndaǵy biraz jaıtty áńgime­leı kelip, Qyzylordadaǵy Ahmet Baıtur­syn­uly­nyń úıinde Ǵabbas Toǵjanov­tyń ákesine tıi­sip: «Sen alashordashysyń, revolıýsııa­ǵa qarsy adamsyń. Kózińdi joıa­myn» ­degen oqıǵany jetkizdi. Keıin Ǵ.Toǵja­nov bul áńgimeni birneshe márte kópshilik­tiń kózinshe aıǵaılap aıtyp, Júsekeńniń ­ar-namysyna tıgen. Aqyry Alash arysynyń túbine jetip tynǵa­ny tarıhtan málim. Orynbordaǵy mektepte Muhamedjan Tynyshbaevtyń uly Eskendirmen, Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzy Gúlnármen birge oqyǵan.

Bektur Júsipbekuly keıin Qara­ǵandyǵa qaıtqan soń, Reseıge jol júrip ketedi. Ol jaqta uzaq turǵan soń, 2006 jyly týǵan eline oraldy. Ulynyń tuıaǵy araǵa eki jyl salyp 92 jasynda dúnıe saldy.

* * *

Áńgime sońynan Ramazan Dinisuly Júsipbek Aımaýytulynyń esimi týǵan óńirinde elenbeı otyrǵanyna qynjylys tanytyp, uzaq tolǵandy.

«Júsipbekke qatysty tarıhı jerler Baıanaýylǵa balasy Bektur kelgen jylǵydaı, sol júdeý, eleýsiz qalpynda jatyr. О́tken jyly oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy Ádebıet jáne óner mýzeıimen Qyzyltaý óńirine ekspedısııa uıymdastyryp, J.Aımaýytulynyń balalyq shaǵy ótken jerlerde, ata-babasy jerlengen Dándibaıda, tulǵanyń uıytqy bolýymen ashylǵan «Mádenı kindik» aýlynda boldyq. Sol saparymyzdyń qorytyndysynda aramyzda birneshe ǵalym, qalamger bar, oblys ákiminiń atyna hat túsirdik. Onda Alash arysynyń 135 jyldyǵyna oraı týǵan jerinde óreli isterdiń júzege asýyna qoldaý kórsetińiz dep ótinish jasaǵan edik. О́kinishke qaraı, oblys, aýdan bıligi tarapynan bizdiń usynystarymyzǵa áli kúnge mardymdy jaýap bolmaı otyr», deıdi ólketanýshy.

Ol hatta mynadaı tórt usynys aıtylypty: «Dándibaıdyń Sary­shoqysy» ­dep atalatyn jerdegi Júsipbek týǵan qonys eskerýsiz jatyr. Ol jerge 1989 jyly belgitas qoıylyp, «Bul jerde qazaq­tyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, jazý­shy, ǵalym-pedagog Júsipbek Aımaýytuly 1889 jyly dúnıege keldi» dep jazyl­ǵan. Asyǵystaý jasalǵan dúnıe me, tas topyraqqa durys bekitilmepti. Jan-jaǵy shaıylyp, jyl ótken saıyn eńkeıip barady. Jazý túsirilgen taqtatasy da ortasynan qaq aıyrylyp, onysy temir qur­saýǵa salynyp qoıylǵan.

Ekinshiden, Dándibaı jazyǵyndaǵy zırat-qorymda J.Aımaýytulynyń atasy Dándibaı, ákesi Aımaýyt (Oımaýyt), sheshesi Bátıma, inisi Ahat, Aımaýyt inileri – Ospan, Isa jáne basqa týystary jerlengen. Molalar mańaıy rasynda júdep, aınalasyn mal tezegi basyp ketkenine byltyr sapar barysynda kýá bolǵanbyz. Álgi zırattyń aınalasy shamamen 400 metr qorshaýdy qajet etedi.

Úshinshiden, ultjandy azamattardyń qoldaýymen kezinde Baıanaýyl aýdany ortalyǵynda Júsipbektiń bıýsti ornatylǵan. Alaıda bıýstiń tuǵyrtasy granıtten qoıylǵanymen, eskertkishtiń ózi kádimgi gıpsten jasalypty. Qazirgi kúni Mádenıet úıiniń aldynda turǵan sol bıýstiń surqy ketip qalǵan. Danalar dańqy alańynda Júsipbektiń eskertkishimen qatar, akademıkter Álkeı Marǵulan, Shapyq Shókın, Ábiken Bekturovtyń tas­tan qashalǵan bıýsteri tur. Solardaı etip tastan jasalsa degen tilek bar.

Sońǵysy – Júsipbek Aımaýytuly 1921 jyly Semeı gýbernııasynda oqý bóliminiń meńgerýshisi bolyp turǵanda Baıanaýyl jerinde ashylýyna uıytqy bolǵan «Mádenı kindik» aýlynyń ornyna belgitas ornatý. Onyń sulbasy daıyn, qarajat tabylsa, tez arada jasap shyǵýǵa bolady.

«Alash ardaqtysy zamanynda jer­gilikti tórt rýdyń iri baılarynyń qar­jy­landyrýymen Qyzyltaý aımaǵynda bastaýysh mektep salǵyzǵan. Ol jer «Mádenı kindikti» atalyp, keıin qazaq eline tanymal bolǵan qanshama azamat oqyp shyqty. Tarıhı mekende mektep pen jataqhanalardyń, ózge de sharýashylyq ǵımarattarynyń irgetastary óshpegen. О́kinishke qaraı, jergilikti bılik aınalasyn qorshamaq túgil, basyna bir belgi qoıa almaı keldi. Bul máseleni endi Buqar jyraý atyndaǵy mýzeı arqyly sheshýge oqtalyp otyrmyz. Bıyl kún jylyna belgitas daıyndaý, ornatý jumystaryn bastap ketemiz dep josparladyq. Taǵy bir eldiń azamaty Meıram Nuǵman tulǵanyń týǵan jerindegi tasyn retteımin dep ýáde etti. Endi qalǵany – Dándibaıdaǵy zırat pen aýdan ortalyǵyndaǵy bıýst máselesi. Aýdan basshylyǵy bıýdjetten qarjy bóle almaıtynyn jetkizdi. Al oblys­ta buǵan bas aýyrtyp otyrǵan eshkimdi baıqamadyq. Meniń usynysym, Danalar dańqy alańyndaǵy Sultanmahmuttyń eskertkishindeı Baıanaýyldyń qyzyl granıtinen Júsipbektiń eskertkishin ornatý kerek. Ony sonaý Almatydan eldiń bir azamaty arzan baǵaǵa jasap beremin dep qulshynyp otyr. Biraq oǵan ázirshe qarajat joq», deıdi Ramazan Nurǵalıev.

Ulylar týǵan jerde Júsipbekke qatysty belgilerdiń jetimsirep, keneýi ketip turǵany jaraspas. Bıyl 135 jyl­dyǵyna oraı Júsipbek Aımaýyt­ulyn syrttan izdep keletin qonaqtarǵa ne kórse­temiz? Másele osynda.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany