Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jelden ozǵan shabandoz
Ulttyq sport oıyndarynyń ishinde keń qanat jaıǵany – báıge. Jumyr tuıaǵy topyraqty týrap, aspandy alaquıyn shańǵa kómetin júırikterdiń jarysy kim-kimniń de delebesin qozdyrady. Qıqý salǵan kórermenniń kóz aldynda jel qýǵan jylqy janýarynyń qoltyǵyn sóge kósile shapqan sáti tym erekshe.
Bıyldyń basty básekesi – Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary. Qońyr kúzde Astana qalasynda ótetin aıtýly dodaǵa atseıister de alaǵyzyp, shabandozdar da taqym qysyp ázirlikten ótip jatyr. Kóshpeliler oıyndarynyń súıekti dodasy sanalatyn báıge dodasyna daıyndyq qalaı, elimizdiń atynan qansha júırik qosylady, qaı janýardyń juldyzy janady degen saýal jankúıer jamaǵatty tolǵandyrary sózsiz.
Byltyrdan bastap elimizde resmı báıge saıystary, ıaǵnı Báıge federasııasynyń alqaýyndaǵy dodalar kezeń-kezeńmen josparlanyp ótkizilip keledi. Bıyl da júlgesi solaı jalǵasyp, alǵashqy alaman doda 9 naýryzda Shymkent qalasynda ótti. Endigi báıge 22 naýryzda Almaty oblysynyń áıgili Kókbastaý ıppodromyn dúbirge bóleıdi. Ulý jylynyń uly báıgesi sanalatyn Kóshpeliler oıyndaryna qatysatyn júırikter, mine, osyndaı ár kezeńde suryptalady.
Báıge federasııasynyń atqarýshy dırektory Altaı Bımen osy jyly tek resmı báıgelerdiń ózi 41-ge jetkenin aıtty. Odan syrt óńirlerde beriletin as pen toıdyń dodasy taǵy bar. Mine, osy resmı saıystarda qara úzip, kómbeden aldymen kóringen qylquıryqtar ǵana Kóshpeliler oıyndarynda báıgege qatysady.
«Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna aıdalatyn arǵymaqtardy irikteýdiń negizgi eki dodasy bar. Qaraǵandy oblysynda ótetin Qazaqstan kýbogi men Almaty qalasynda bolatyn irikteý báıgesi. Mine, osy eki negizgi synnan sýyrylyp shyqqan qylquıryqtar Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda báıgege túsedi. Qunandardy da osy irikteý júıesimen saralaımyz. Sebebi byltyr taı kezinde júgirgen júırikter bıyl áli dodaǵa qosylǵan joq. Barlyǵy da ádiletti, kóptiń kóz aldyndaǵy irikteý barysynda júıelenedi. Ana atbeginiń ózi, myna attyń daqpyrty basym edi degen syltaý júrmeıdi. Ras, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda báıgege beriletin júlde qory tym qomaqty emes. Biraq onyń mańyzy, salmaǵy basym. Sondyqtan da atbegiler qystaı júırikteriniń jilik maıyn toltyryp, jal-quıryǵyn tarap, qamaý terin alyp, kúzgi dúbirge daıyndalyp jatyr. Qyrǵyzstannan da talaı báıgeniń aldy bolǵan, qymbat kólik, záýlim úı utqan Qaraqyz sekildi júırikter keledi. Sol sebepti atbegiler baryn salyp ázirlik júrgizip jatyr», dedi A.Bımen.
О́tken jyldyń úzdik shabandozy Bekzat Dildahan 12 aıda tek resmı 10-nan asa báıgege shaýypty. Al as pen toıdaǵy dodasynyń sanynan ózi de jańylady. Báıgeleriniń ishindegi shoqtyǵy bıigi úsheý. Kemel Toqaevtyń 100 jyldyǵyna oraı ótkizilgen aıtýly alamanda Talhız atty arǵymaqpen birinshi keldi. «Alataý arǵymaǵy» báıgesinde de topty bastap kómbeden qara úzip, avtokólik taqymdady. Baıanaýylda ótken respýblıkalyq báıgeniń de bas júldesi Bekzattyń qanjyǵasyna baılandy. Bıylǵy jylashar báıgesi de nesibesiz emes. 9 naýryzda Shymkentte ótken Qazaqstan chempıonatynyń maýsymashar kezeńinde eki ret báıgege qosyldy. Alamanda «Taıfýn» atty sáıgúlikpen 3-oryn ıelense, top báıgede «Búrkitpen» jeke-dara keldi. Endi 22 naýryzda Kókbastaý ıppodromynda chempıonattyń ekinshi kezeńine qosylady. Tórt jyldan beri báıgege turaqty túrde qatysyp kele jatqan Bekzattyń da armany – Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda qara úzý.
«Tórt jylda talaı júırikti tizgindedim. Solardyń ishinde «Talhız» ben «Búrkittiń» orny erekshe. Osy eki júıriktiń bireýimen Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda top jarǵym keledi», deıdi dańqty shabandoz.
«Uly dala joryǵy»: báıge han saraıynan bastalady
Dástúrge aınalǵan «Uly dala joryǵy» marafon-báıgesiniń bıylǵy básekesi Petropavl qalasyndaǵy Abylaı han murajaı-kesheninen bastalyp, Astana qalasynda máresine jetedi. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna oraılastyrylatyn marafon-báıgeniń qashyqtyǵy bıyl edáýir qysqarǵan. Byltyr 1 400 shaqyrymdy óndirgen júırikter úshin bıylǵy sapar óte yńǵaıly bolmaq – 500 shaqyrym ǵana.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
12 mamyrda Petropavl qalasyndaǵy Abylaı hannyń murajaı kesheni-rezıdensııasynan bastalyp, Býrabaı kýrorttyq aımaǵyn, Botaı men Bozoq kóne mekenderin basyp ótip, 17 mamyrda Astanada máresine jetedi. Úzdik úshtikti túıindegen komandalar kúzde bolatyn «Uly dala joryǵynyń» halyqaralyq týryna joldama alady.
Saqasy jaqsa qolyna
Asyq atý oıny ulttyq sport túri retinde 2010 jyldan beri jandandy. Sol jyly respýblıkalyq Asyq atý federasııasy qurylyp, memlekettik tirkeýden ótti. «Asyq atý» oınynyń erejesi 2011 jyly Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń basshylyǵymen kelisilip, ony Týrızm jáne sport mınıstrligi Sport komıteti bekitti. 2017 jyldyń jeltoqsan aıynda Ońtústik Koreıa Respýblıkasynda ótken úkimetaralyq materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý komıtetiniń 12-sessııasynda asyq oıny da nasıhattaldy. Nátıjesinde IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı mura tizimine qosyldy. 2018 jyly Asyq atý federasııasyna akkredıtasııa berildi. Alty jyldyń ishinde elimizdiń barlyq oblysynda Asyq atý federasııasy jumysyn jandandyrdy. 1 124 jattyqtyrýshy, onyń ishinde 84 bapker shtattyq negizde jumys isteıdi. Jyl saıyn asyq sportyn óristetýshilerdiń qatary artyp keledi. 89 432 sportshy júıeli túrde shuǵyldanady. Olardyń arasynda sport sheberi normatıvin oryndaǵan sportshylardyń sany 60-tan asady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy jyldyń aqpan aıynda Aqmola oblysyna jumys saparymen baryp, Stepnogor qalasynda jergilikti sportshylarmen júzdeskende de osy asyq sportyn damytýdy tapsyrdy. Byltyr qarasha aıynda Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Fransııa prezıdenti Emmanıýel Makron Qazaqstan Prezıdentimen birge «Etnoaýyldy» aralap, asyq oınady. Eki el basshylarynyń saqa shıyryp, nysana kózdeýi ulttyq sportymyzdyń órken jaıýyna da serpin berdi.
Byltyr Oqý-aǵartý mınıstrligi «Tórt toqsan – tórt óner» ulttyq mádenı-aǵartý jobasy aıasynda «Altyn saqa» chellendjin uıymdastyrdy. Bir mezette elimizdiń barlyq mektebindegi 3 mln-ǵa jýyq oqýshy asyq atyp, ulttyq sporttyń buqaralyq sıpat alýyna úlesin qosty. «Asyq atý» orta mektep baǵdarlamasyna engizildi.
Jýyrda Asyq atý sportynyń halyqaralyq federasııasy tirkeldi. Assosıasııa negizindegi zańdy tulǵalar birlestiginiń prezıdenti laýazymyna Májilis depýtaty Oljas Quspekov saılandy. Halyqaralyq federasııa músheligine elimizden syrt Túrkııa, Rýmynııa, Mońǵolııa, Saha Respýblıkalary, Qyrǵyzstan elinen ótinish túsken. Bıyl Majarstan, О́zbekstan, Qytaı jáne Ispanııa elderi de halyqaralyq federasııanyń qanaty astyna qosylýǵa yqylas tanytty.
Byltyr «Respublica» partııasy uıytqy bolyp, Astana qalasynyń 25 jyldyǵyna oraı úsh asyq oınaý alańy ashylyp, elishilik birneshe týrnır uıymdastyryldy. Jańa qurylǵan halyqaralyq federasııanyń arqalaıtyn amanaty da jeńil emes. Eń aldymen Dúnıejúzilik etnosport qaýymdastyǵyna múshelikke ótý mindeti tur. Asyq atý sportynyń halyqaralyq masshtabta mártebesin asyrý úshin demeýshilerdi tarta otyryp, tarıhyn zerdeleý kerek. Qajetti jabdyqtardyń standartyn, qaǵıdaǵa baǵyttaıtyn erejesin bekitý jumysy bar. Astanada ótetin
V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda asyq atý sportynan qatysýshy elderdiń de sanyn ulǵaıtý osy federasııanyń arqalar júgi bolmaq. Álem chempıonatyn ótkizý sharýasy jáne bar. Ulttyq sport oıyndarynyń aıasynda asyqtan da «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelde oqıtyn jastar da dodaǵa túsedi. Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda da asyq oınynan jarystar uıymdastyrylady.
«Teńge ilý» tuńǵysh ret endi
Bıyl qyrkúıek aıynda Astana qalasynda ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna teńge ilý sporty tuńǵysh ret engizilmek. О́tken jyly Shymkent qalasynda ótken Azııa kýbogi men Kókshetaýda uıymdastyrylǵan Qazaqstan chempıonaty sport túriniń keń qanat jaıǵanyn ańǵartty. Almatyda ótken halyqaralyq semınarǵa О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Qytaı, Reseıden ókilder qatysyp, tól ónerimizdi damytý jaıy talqylandy. Qytaıdyń Úrimji qalasynda Teńge ilý federasııasynyń ashylýy da ulttyq sportymyzdyń órisin keńeıtti.
Teńge ilý federasııasynyń prezıdenti Amangeldi Ábdiqadyrov Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń baǵdarlamasyna alǵash ret engiziletin ulttyq sport túrinen bıyl Azııa kýbogi men Azııa chempıonaty uıymdastyrylatynyn aıtty. Keleshekte teńge ilýdiń halyqaralyq federasııasy da qurylyp, jumysy jandanbaq. Babalarymyzdyń jaýyngerlik rýhyn janıtyn tól oıyny sanalatyn teńge ilýden Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda sportshylarymyz aıanyp qalmaıtyny anyq. Ulttyq sportymyzdan úzdikterdiń ózderin dáleldeýge zor múmkindik týmaq.
