Dúnıege estiledi dúbiri

«Boladysy qyzyq» doda

Memleket basshysynyń saýyn aıtýymen uıymdastyrý múmkindigi bizge buıyrǵan V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary bir aptalyq arqa-jarqa jyrǵaý emes, týrızmdi óristetýdiń taptyrmas arnasy. Álem halqynyń aldynda kóshpeli ata-babamyzdyń tól mádenıeti men órkenıetin, rýhanııaty men salt-dástúrin áıgileıtin aıtýly dodaǵa delegatyn attandyrýǵa yqylasy aýyp, ynta tanytqan elderdiń qatary qazirdiń ózinde 70-ten asyp otyr. Boljamdy meje boıyn­sha Astanaǵa kúzgi doda mezetinde 100 myńnan asa týrıst keledi. Etnosport pen etnomádenıettiń máıegine ózgeshe serpin beretin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary osylaısha týrızm salasyna da tamyr jaıady. Sport, mádenıet hám ǵylym syndy úsh salaǵa taramdalatyn kóshpeliler oıyndarynyń nátıjesinde ulttyq ustyndy nasıhattaý men zertteý jańa deńgeıge kóterilmek. Ulttyq jáne halyq oıyndarynan tys tól ónerimizdiń 10 túrin tanystyrý maqsatynda arnaıy kórsetilim saıys uıymdastyrylady.

Saltanatty ashylý rásimi «As­tana Arena» stadıonynda ótetin Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyndarynyń ja­bylýy «Qazanat» ıppodromynda uıymdastyrylady. Jóndeý jumystary júrgizilip jatqan atshabarǵa aldaǵy ýaqytta 10 myń kórermen erkin syıa­dy. Bas qalada ótetin kóshpeliler oıyn­darynyń ıdeıasyn kórsetý maqsatynda júzege asatyn «Birlik kerýeni» jobasy dúnıede jeriniń kólemi boıynsha toǵyzynshy oryndaǵy qazaq dalasyn túgel qamtyp, sharlap shyǵady. «Kóshpeliler álemi» etnoaýlynyń apta boıy tarqamaıtyn dýmanyn aqyn­dar men sal-seri, ánshi-jyrshylar kirgizedi. Qolóner sheberleriniń jár­meńkesi, sheberlik sabaqtary ótedi. Saryarqanyń saıyn dalasyn dúbirge bóleıtin etnoaýylǵa kúnine 30 myń kórermen at baılap, aralaýyna bar múm­kindik jasalady. Ulttyq mýzeıde bolatyn halyqaralyq ǵylymı-tá­jirıbelik konferensııanyń da arqalar júgi salmaqty. Kóshpeli halyqtardyń murasyn ǵylymı turǵydan zerttep, ádil baǵa berý osy baǵyttaǵylarǵa júk­telmek.

Islambek Saljanov,
Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń prezıdenti:

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń júktegen tapsyr­mala­ry­nyń aıasynda Ulttyq sportty damy­týdyń jol kartasy ázirlendi. Bul jumys ulttyq sportty olımpıadalyq sport deńgeıine kóterý jolyndaǵy bastamalardyń ózegi sanalady. Ulttyq sport qaýymdastyǵy jumysty jańa qarqynmen, jańa formatpen, jańa kózqaraspen júzege asyryp jatyr. Kelesi jyly Dúnıejúzilik kóshpe­liler oıyndaryna 10 jyl tolady. Jyldan-jylǵa qanatyn keńge jaıyp, ulttyq sport salasynyń olımpıadasyna aınalyp keledi. Osy jarysty uıymdastyrý arqyly biz mádenıetimiz ben tarıhymyzdy, rýhanııatymyz ben qolónerimizdi, salt-dástúrimiz ben ulttyq bolmysymyzdy búkil álemge nasıhattaýǵa zor múmkindik alamyz. Aldaǵy halyqaralyq deńgeıdegi sport básekesi ulttyq sportty damytýǵa da serpin bereri anyq. Elimizde uıym­dastyrylatyn ulttyq sport dodasy asa joǵary deńgeıde ótip, elimizge úl­ken abyroı ákeledi degen senimdemiz.

Etnostyq sport túrlerinen úsh már­te: 2014, 2016 jáne 2018 jyldary Qyrǵyzstannyń Sholpan Ata shá­rinde ótip, 2022 jyly Túrkııanyń Iznık qalasynda júlgesi jalǵasqan Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn Astana tórinde abyroı bıiginde ótkere almasaq, eldigimizge syn bolmaq. Byltyr Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıdyń ekinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý ulttyq sportymyzdy damytýǵa dańǵyl jol ashatyn zor múmkindik ekenin aıtqan edi. Baıraqty básekeni joǵary deńgeıde, sán-saltanatyn asyrýǵa kúsh salýdy jaýaptylarǵa tapsyrdy.

IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine engen Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyndary 8–14 qyrkúıek aralyǵynda uıymdas­tyrylady. Áý bastaǵy ustanymy kósh­peli halyqtyń murageri ekenin dúıim elge áıgileı túsý maqsatynda qolǵa alynǵan dodanyń bul kúnde aýqymy keńeıdi. Tipti kóshpelilikpen kúneltpegen oty­ryqshy elderdiń de yqylasy aýyp, báıgege túsýge beıim. Bas qalany bir apta dúbirge bóleıtin V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysýǵa qumbyl elderdiń qatary 100-den asyp ketýi bek múmkin. Uıymdastyrý dıreksııasyna ótinish joldaý merzimi osy jyldyń 15 shildesine deıin jalǵasady.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynyń kezekti dodasyn uıymdastyrý amanaty el Úkimetine júktelmek. Oıyndarǵa qajetti ınfraqurylymdy daıyndaý baǵytynda uıymdastyrý komıteti quryldy. Premer-mınıstrdiń orynbasary tóraǵalyq etetin komıtet quramynda memlekettik ókiletti organdardyń basshylary, oblys hám respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi, ulttyq kompanııa, kásiporyn, qoǵamdyq uıymdardyń jetekshileri bar.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­da­rynyń ınfraqurylymyn júıe­leý de az sharýa emes. Saıystar uıym­das­tyrylatyn sport keshenderiniń bir baǵyt beldeýinde bolǵany bárine tıimdi. «Astana Arena» stadıony, «Qazanat» atshabary, Jaqsylyq Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-jek saraıy, «Alaý» muz saraıy, «Qazaqstan» jeńil atletıka, «Dýman» sport keshenderi bir-birinen tym qashyq emes. «Qazanat» atshabarynyń mańyna qazyǵyn qaǵyp, ýyǵyn qadap, shańyraǵyn kóteretin etnoaýylda sadaq atý, qus salý, at ústindegi saıystar uıymdastyrylady. Jekpe-jek saraıy men «Alaý» muz saraıynda ulttyq kúres túrlerinen hám halyq oıyndarynan doda ótedi. «Dýman» kesheni dástúrli zııatkerlik oıyndardy qabyldaıdy. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna akkredıtasııa berý men jabdyqtaý ortalyǵy «Qazaqstan» jeńil atletıka kesheninde ornalasady.

Buǵan qosa bas qalanyń saıabaqtary, qoǵamdyq oryndar, teatr, konsert zaldary, murajaı, kórme pavılondarynda da túrli is-shara ótkiziledi. Ǵylymı baǵdarlamalar aıasyndaǵy ıgi sharýa Ulttyq murajaıda bolady. Kelgen qonaqtyń qolaıyna qoný úshin sporttyq nysandarǵa irgeles qonaqúıler esigin aıqara ashady. Sal­tanatty ashylý rásimi men jabylý keshinde Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryn ótkizýshi eldiń tól mádenıeti teatrlandyrylǵan qoıy­lymdar arqyly áıgilene túsedi.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Taqymdaǵy tartys – kókparda ketken ese

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary ótkeli beri kókparda qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy tartysty jyldap kútetin jankúıerdiń shoǵyry qalyń. Olaı bolatyn da jóni bar. 2016 jyly Qyrǵyzstanda ótken II Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń fınaldyq tartysynda qyrǵyz shabandozynyń kópe-kórineý bizdiń shabandozdy at-matymen qaǵyp qulatyp, adam ómirine qasaqana qater tóndirgen edi. Sodan keıin de eki el kókparshylarynyń syı­lastyǵyna salqyn tıdi. 2017 jyly Astanada ótken EKSPO kórmesi aıasyndaǵy kókpar dodasyna Manas Nııazov qatystyrylǵan joq. Odan keıingi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda serkeni qateri mol qa­zan­dyqqa emes, qaýipsiz sanalatyn sheń­berge tastaıtyn kókpardan Qazaqstan ulttyq quramasy 2022 jyly Túrkııada ótken IV Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynda chempıon atandy. Aldymen О́zbekstan quramasyn 8:1 esebimen tas-talqan etti. Ekinshi aınalymda Mońǵolııa kókparshylaryn 12:2 nátıjesimen jeńdi. Fınaldyq saıysta Qyrǵyzstan qura­masyn 4:3 esebimen eńserip, Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyndarynyń bas báıgesin bókterip ketti. Sodan beri de qyrǵyzdar ketken eseni qalaıda qaıtarýdyń qamynda Ystyqkóldiń qumdy jaǵalaýynda qystaı kókpar tartyp, qyzý ázirlik júrgizip jatyr.

Kókpardan ulttyq quramanyń bas bapkeri Qýanyshbek Quramaevtan jigitterdiń dúnıe dodasyna daıyndyǵy barysyn suraǵanbyz. Árıne, bizdiń elde tek ońtústik óńirdegi oblystarda qystaı kókpar úzilmeıdi. Al teriskeı men batystaǵy qar astynda qalǵan aýyl­darda kókparǵa atap baýyzdalǵan kók serkeni kóktemgi jylymyqtan bas­tap tartady. Bas bapker jigitterdiń je­kelegen ázirligi jospar boıynsha ótip jatqanyn jetkizdi. Oqý-jat­tyǵý jıynynan syrt ishki chempıonat uıym­­dastyrylyp, quramaǵa múshe shaban­dozdardyń ábjildigin taǵy bir qaınaýda synap almaq.

«Bizdiń jigitter eki jyl buryn Túr­kııanyń Iznık qalasynda ótken IV Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń fınaldyq básekesinde qyrǵyz kók­parshylaryn utty. О́z elimizde, bas qalamyzda bolatyn kókpar dodasynda jigitter sol bıiginen tómendemeıdi dep senim artamyz», dedi ulttyq quramanyń bas bapkeri Q.Quramaev.

Balýandar baryn salady

V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynda qazaq kúresinen balýandarymyz jerge qaratpaýǵa tıis. 2022 jyly Túrkııada ótken kóshpeliler dodasynda jyrtyǵymyzdy bútindegen de osy balýandarymyz edi. «Qazaq Kuresi» assosıasııasynyń bas dırektory Damır Bekbosynov Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndarynda tól ónerimiz qazaq kúresinen qyz-jigitter aıanyp qal­maıtynyna nyq senimdi ekenin jetkizdi. Eki jyl buryn Iznıkte ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda qazaq kúresinen balýandarymyz 2 altyn, 2 kúmis, 2 qola medal oljalaǵan edi. Tól ónerimiz qazaq kúresinen básekelestik tym joǵary. Basqany qoıa turyp, «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnırinde alyptardyń bárin jaıpap, taıtuıaq pen altyn belbeý alǵan Maqsat Isaǵabylovtyń ózi kóshpeliler oıyndarynda qola medalǵa ázer qol jet­kizdi. Demek balýandar baryn salyp ázirlikten ótpese, ońaı jerde olja joq. Eki jyl buryn Túrkııa tórinde erler arasynan tek Marat Nyǵmatýllaev pen qyzdar synynda Zarına Sarıpova ǵana chempıon atanýy qazaq kúresinen ózge elderdiń de deńgeıi óskenin áıgileıdi.

Mergender múlt ketpese ıgi

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda sadaq atýshylar ekinshi márte qatysady. Buǵan deıin tuńǵysh ret Túrkııada ótken IV kóshpeliler dodasynda baq synady. Al Qyrǵyzstan elindegi dodalarǵa tek jamby atý syny boıynsha mergenderimiz qatysqan edi. Astanada ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda sadaqshylarǵa zor senim artylyp otyr.

Iznıkte ótken kóshpeliler oıyndarynda Qasymhan Qanat, Azamat Nurtaev, Álı Sessıgýzel, Aıym Tilepbergen, Aıaýlym Appazova, Anjelıka Tarysa mergendigin synaǵan edi. Qasymhan 105 sportshynyń arasynan kúmis júl­deger atanyp qaıtty. Kóshpeliler oıyndarynyń altyn medalin túrik mergeni Oǵyz Oqshy oljalap, meımanasy tasyǵan-dy. Oqshynyń Oǵyz balasy bıyl da dodaǵa qatysady. Odan bólek kóshpeliler oıyndarynan oljasyz qaıtpaıtyn qyrǵyz sportshysy Azamat Aqynov, tatarstandyq Ildar Saıfýlın de sadaq atý saıysynda baǵyn synaıdy. Qyzdarymyz eki jyl buryn Iznıkte irikteý kezeńinen ótkenimen, júldege talasta jebesi toǵyzdyqqa dóp tıgen joq. Babalarymyz mergendigimen áıgilengen bizdiń elde sadaq atý kenje damyǵan sport túri sanalady. Resmı federasııa qurylyp, kásibı uıym retinde tanylǵanyna da birer jyldyń bederi boldy. Buqaralyq sportty damytýǵa taptyrmas óris bolatyn salanyń biri – dástúrli sadaq atý saıysy. Sadaq atýdy jaýyngerlik óner dárejesinde kórgen babalarymyz ógiz terisi talys­ty kerip nysana etip, balalarynyń qyraǵylyǵyn synaǵan deımiz. Al biraq jazǵy Olımpııa jáne bertinde bastalǵan Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda áli altyn medal buıyrmaı tur. Buqaralyq sıpat alyp, damýdyń dańǵyl jolyna tússe, bizde qol mergender de, kóz mergender de el ishinde jetedi. Bul – endi basqa másele.

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda sadaq atýdan áıelder synynda Slovakııanyń mergen qyzy Bıal Djýdıt, tatarstandyq Tatıana Pavlova, qyrǵyzstandyq Ásel Sadyrova syndy úzdikter de dodaǵa túsedi. Osyndaı oǵlandardyń ortasynan ozyq shyǵý  –sadaqshy mergenderimizge amanat.