Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Rasynda solaı. Kúlli oqıǵa jelisi bir qaınardan bastaý alady. Olar adam sanasynyń aqparattyq qorynda jınalǵan ilki tájirıbeden tamyr alyp, zaman aǵysyna qaraı jańasha sıpatta túrlenip otyrady. Tek áýelgi tini joǵalmaıdy. Máseleniń mánine tereńdep ený úshin, aldymen arhetıp uǵymymen tanysýymyz kerek.
Arhetıpti termın retinde ǵylymı aınalymǵa alǵash engizgen Karl Gýstav Iýng bolyp sanalady. Alaıda ádebıettanýshy Almaz Myrzahmettiń aıtýynsha, atalǵan uǵym shved ǵalymy ashqan jańalyqqa deıin bolǵan. «Bul termın alǵash Fılona Iýdeıada «adamdaǵy Qudaı beınesi», Irınııada «Álem Jaratýshysy nárselerdi óz ishinen jasaǵan joq, alaıda ol olardy ózinen tys arhetıpterge uqsatyp jaratty, «Corpus Hermeticum» (Qudaıdy «arhetıptik jaryq» dep ataǵan) delinse, Avrelıı Avgýstınde «platondyq» ıdeıalardyń sınonımi retinde de tanys bolǵan. «Arhetıp» termıni Dıonısııa Areopagıtada birneshe ret kezdesedi. Levı-Brıýl álemtanýdaǵy sımvolıkalyq fıgýralardy belgileý úshin «ujymdyq uǵym» termınin qoldanǵan eken» dep tujyrymdaıdy. Saıyp kelgende arhetıp degenimiz – adam sanasynyń ilki qabaty. Al ádebıettegi arhetıp – kórkem mátinge túsirilgen mıfologııalyq motıvterdiń proeksııasy.
Amerıkalyq mıfolog Djozef Kempbell – barlyq ertegi, ańyz, ápsanalardyń túp tórkini bir ekendigin alǵa tartyp, olardyń ózara uqsastyǵyn júıelegen biregeı ǵalym. Zertteý nátıjesinde ol barlyq oqıǵa keıipkerleriniń násili, syrt-kıimi, geografııasy tipti, ýaqyt, keńistigi bir-birinen alshaq bolsa da, olardyń arhetıptik sıýjeti bir ekenin dáleldeıdi. Osylaısha, Djozef Kempbelldiń ıdeıasyn damytyp, ózindik teorııasyn usynǵan Krıstofer Vogler sıýjettegi oqıǵanyń ámbebap qurylym bólshekterin kelesidegideı tarqatqan:
- Qalypty keńistik;
- Saıahatqa (jolǵa) shaqyrtý kelýi;
- Shaqyrýdy qabyldamaý;
- «Tálimgerdi» kezdestirý;
- Birinshi tabaldyryq;
- Synaqtan ótý, odaqtastar men dushpandar;
- Qupııa úńgirge jaqyndaý;
- Basty synaq;
- Syılyq;
- Keıin qaıtý;
- Qaıta týý;
- Sıqyrly quralmen keri oralý.
Endi ózińiz biletin sıýjetti áńgime, povesińizdi osy qurylymǵa salyp kórińizshi. Osy taqyrypta úlken zertteý jumysyn júrgizgen ádebıettanýshy Almaz Myrzahmettiń pikirine súıensek, osy on eki áreketti jınaqtaıtyn bir-aq arhetıpti kórýge bolady. Ol – qaharmannyń A pýnktinen B pýnktine baryp qaıtýy. Dinı-mıfologııalyq tanymmen zerdeleıtin bolsaq, adam balasy táńirdiń dárgeıinde dúnıege keldi. Keıin odan alystap, fánılik álemde tirshiligin jalǵastyrdy. Aqyrynda alǵashqy mekenge, Abaısha aıtsaq «lámákanǵa» qaıtýy kerek.
«О́mirdiń basy – bala, ortasy – adam,
Qartaıyp, shal bolǵan soń ketti shamań.
Maqtap júrgen ómiriń osy bolsa,
Úsh-aq aýyz óleńmen boldy támam» deıtin Shákárimniń óleńi de joǵarydaǵy oıymyzdy qýattap tur.
