Huseın ÁMIR-TEMIR: Aldymen shahter, keıin akter boldyq

– Sahnadaǵy qoltańbańyz ǵana emes, esimińiz de erekshe. Ámir-Temir teginiń ózi sizge tegin berilmegen se­kildi...

– Onyń ras, qyzym. Esim degen adam taǵdyrynda úlken ról oınaıdy ǵoı. Men oǵan senemin. Ámir Temir osal jan emes. Tarıhty ózgertken son­daı kóshbasshy tulǵanyń esimin ıele­nýdiń de jaýapkershiligi zor bol­sa kerek. Men ony jastaıymnan se­zin­dim jáne barynsha óz salamnyń Aqsaq Temirdeı tulǵasyna aınalýǵa umtyldym. Maqsatyma jete aldym ba, joq pa, bilmedim. Biraq taǵdyrymdy máńgilikke toǵystyrǵan teatryma hal-qadirimniń jetkeninshe adal bolýǵa ty­rystym. Jalpy, meniń aty-jónim kóp. 10-synypqa deıin tegim – Júsipov, atym Úseıin boldy. Júsip – ákem­niń esimi, al aýyldastarym atymdy Huseın demeı, Úseıin deıtin. Ákelerimiz­diń tegi Temirov bolǵan soń, 10-synypta kýálikke men de solaı jazdyryp, alań­syz júre berippin. Sodan 1992 jyly sandyqtaǵy eski qujattardy aq­taryp otyryp, kezdeısoq ákem men anamnyń neke kýáligin taýyp alma­sym bar ma? Qujatta Ámir-Temirov Júsip, zaıyby Shárban Ámir-Temirova dep kórsetilgen eken. Atam Ámir-Temir ke­zinde meshit ustaǵan, dinı saýatty kisi bolǵan. «Din joq, Qudaı joq» degen ustanymmen bılik molda, ıshandardy qýdalaǵan kezde aǵaıyndarymyz Ámirdi alyp tas­tap, Temirov bolyp shyǵa kelgen. Bar sıqyry sonda munyń. Meniń taǵy bir atym – Sartaı. Túrim sary bolǵasyn, sheshem Sartaı dep erkeletýshi edi jaryqtyq.

– Anańyzdy aıtqanda únińiz erekshe jaryqshaqtanyp shyqty. Bul saǵynysh pa?

– Adamnyń anaǵa degen saǵynyshy sirá da taýsylmas. Meıli onyń ómirden ótip ketkenine qansha jyldar ótse de. Ananyń júregi balasy jer basyp júrgende máńgi soǵyp turady, menińshe. Shesheni eske alý balalyq baldáýren shaqpen de qaıta qaýyshtyratyndaı. Iá, anam meniń – appaq saǵynyshym. Bizdiń bala kúnder Syrdarııa aýdanyndaǵy qazirgi Asqar Toqmaǵanbetov aýylynda ótti. Aýylymyzda bar-joǵy 5-6-aq úı bolatyn. Anam Shárban Temirova kolhozǵa eńbegi sińgen, ol kezdegi qur­mettiń belgisi – oblystyq «staha­nov­shylar» taqtasyna esimi eki ret ja­zylǵan jan. Al ákem – bilimdi, dinı saýaty bar, aýyldyq keńestiń hatshy­sy, «lıkbezde» oqytýshy bolǵan kisi. Úıdiń jalǵyz balasy bolǵan soń, be­tim­nen qaqpaı erkeletip ósirdi. Er­kin­dikti súıdim. Bala kúnimizde Syr­darııanyń boıynda ózen keship júrip, asaý tolqynǵa ilesip, keýdemizdegi ju­dy­ryqtaı júregimiz atqaqtap, asqaq ar­mandarǵa qol sozatynbyz. Ol kezde darııa qazirgideı emes, arnasynan asyp-tasyp jatatyn. Arǵy beti men bergi betiniń arasy 2-3 shaqyrymǵa sozylýshy edi. Asaý tolqynǵa tótep bere júrip, ony tek myqtylardyń myq­ty­sy ǵana baǵyndyra alatyn. Sol umtylys bizdi qajyrlylyqqa, alǵan betińnen qaıtpaı, maqsatqa jete bilýge úıretken shyǵar bálkim... Syrdarııa qasıetti ózen ǵoı. Onyń mańaıyn kim­der jaılama­ǵan, kimderdiń tabany tımegen bul kıeli topyraqqa? Balyq aýlap otyryp, túr­li oı tolǵandyra­tyn. Alqara kók aspanǵa kóz tigip, ushqysh bolýdy armandadym. Tipti mektep bitirgen jyly ushqysh bolamyn degen oımen Oralǵa baryp, oqýǵa da tapsyryp kórdim. Biraq medısınalyq komıssııa meni jaratpaı tastady. Sóıtip, armanym alystaı berdi...

– Al akterlik ónermen taǵdy­ry­ńyz qalaı toǵysty? Oǵan qalaı tap keldińiz?

– Qyzylordanyń túkpirindegi bar-joǵy 4-5 shańyraq jaılaǵan alaqan­daı ǵana aýyldyń balasy ol kezde akter degenniń kim ekenin bildi deısiz be? Oqýǵa túse almaı, Oraldan salym sýǵa ketip oralǵan soń, ákem 1958 jyly Lenıngradqa jiberdi. Polıtehnıka­lyq ýnıversıtetke túsý úshin daıyndalyp, eki jarym aı páter jaldap turdym. Oryssha sóıleýden azdap qınalsam da, sol kezde sanamda úlken silkinis bol­dy. Lenıngradtyń ataq­ty aıly túnin kórip, murajaıla­ryn túgelge jýyq araladym. Árıne, dál sol sátte ónerdiń mánin tolyq túsinbegen de shyǵarmyn, biraq erekshe dúnıe ekenin sezip, bildim. Alaıda bul joly da talpynysym sátsiz boldy. Bir orynǵa jıyr­ma bala talasyp, oqýǵa túsý buıyr­maı, aqyry elge keri qaıttym. Keıinnen Lenıngradqa jol túsip, taǵy bardym. Alǵashqy kelgendegi keremet sátter qaıta eske tústi. Biraq bul saparym­da óner týyndylaryna, mýzeıdegi mura­larǵa basqa kózben qaraıtynym­dy, basqasha uǵynatynymdy túsindim. Tols­toı, Týrgenev, Pýshkın, Balzak, Stendal shyǵarmalarymen jaqyn ­tanysa bastaǵanym da osy ýaqyt bolatyn. Taǵdyrdyń jazýymen óner­­ge emes, kelesi jyly Almatydaǵy qa­zir­­gi Q.Sátbaev atyndaǵy polıtehnıka­­­lyq ıns­tıtýt­qa, taý-ken ınjeneri ma­man­dyǵyna oqýǵa tústim. Dál sol kezde KPSS-tiń bas hatshysy N.Hrýshev «stýdentter sala boıynsha teorııa men praktıkany ushtastyryp bilim alsyn» dep nusqaý bergen eken. Oqýǵa jańa túsken jastar Qaraǵandydaǵy Dýbovka degen jerde 101-shahtadan bir-aq shyqtyq. Jer astynda jumys istep kórgennen keıin-aq, bul meniń salam emes ekenin túsindim. Sóıtip, 1963 jyly teatr fa­kýltetine tapsyryp, jolym bolyp ketti. Osylaısha, aldymen shahter, keıin akter boldyq qoı(kúldi).

– Ne qudiret eken, shahterligińiz de, akterligińiz de Qaraǵandydan bas­talypty... Soǵan qaraǵanda ken­di shahardyń ómirińizdegi orny aıryq­sha bolyp tur ǵoı?

– (Jarqyrap bir kú­lip alyp) Iá, Qaraǵandy – men úshin ystyq meken. Alǵashqy qadamym á degennen tabysty bastaldy. Qaraǵandyda jaman akter bolǵan joqpyn. Qarǵambaı Sataev, Juma­baı Medetbaev, Aman­geldi Tájibaev bas­taǵan bir top jas oqýy­myzdy támamdaı sala, birden Qaraǵan­dy teatry­na qyzmetke qa­byl­dandyq. Jumabaı men Qaraǵambaı áýel bas­tan qazaq batyrlaryn somdady da, biz sheteldik, búgingi zaman obrazdaryna saı boldyq. Lope De Veganyń, «Qyzǵanysh­tan mahabbat» komedııasynda Teodoro, Nazym Hıkmettiń «Eleýsiz qal­ǵan esil er» dramasynda Doktor ró­lin oınadym. Endi-endi kórinip, ataq alýǵa az qalǵanda úıdiń jalǵyz balasy bolǵandyqtan, áke-sheshemniń qolqalaýymen elge, Qyzylordaǵa ora­lýǵa týra keldi. Jańa ortany jatyr­qap júrgenimde, Qaraǵandyda qalǵan áriptesterim shetinen Halyq ártisi ata­ǵyn alyp jatty.

– Orta joldan elge qaıtamyn dep, «óz aıaǵymen» kelip turǵan ataqtan qaǵylǵanyńyz úshin ishteı ókinish bola ma?

– Taǵdyrdyń jazýy solaı bolǵan shyǵar... Árıne, pendemiz ǵoı, ókinbedim dep aıta almaımyn. Biraq eńbegi der shaǵynda elengen jan dostarym úshin shyn qýandym. Al teatrdyń basty ról­derinde oınap, qaharman bolyp úıre­nip qalǵan men 1967 jyly Qyzylorda­daǵy drama teatryna aýysyp, akterlik ónerdegi qadamdarymdy qaıta basynan bastaýǵa týra keldi. Menimen birge Almatydan teatr stýdııasyn bitirip Shaıtursyn Ábdibaev, Tynymbek Pi­rim­janov, Turǵanbek Áshimov te keldi. Sol ýaqytta bas rejısser Maman Baı­serkenovpen kelispedik pe, álde bas­qa jaǵdaı boldy ma, rólsiz biraz ýaqyt júrip qalǵan kóńilsiz kezder boldy. Qaraǵandyda kileń basty ról somdap dándep qalǵanmyn, jaqsy obrazǵa sýsap, kóńilim qońyltaqsyp qaldy. Qulazyp kóp júrdim. Biraq ishtegi býyrqanǵan janartaý sezimder jarylmaı qoımaıdy eken, sóıtip, bir kúni «spektakldi ózim qoısam qaıtedi?» degen oı keldi.

– Osylaısha, rejısserlikke kel­dim deısiz ǵoı?

– Iá, biraq á degennen bári ońaı bolyp, juldyzym jarqyrap ketti deı almaımyn. О́zimdi rejısser retinde dáleldeý úshin de ýaqyt pen kóp qa­jyr qajet boldy. Basshylyqpen keli­sip, «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» spek­taklin qoıatyn boldym. Jumys saǵat 11-de bas­talsa, biz 9-da erterek ke­lip, repetısııaǵa kiri­setinbiz. Osy­laı­sha, 1968 jyldyń sáýir aıynda al­­ǵashqy qoıylymdy kórer­men naza­ryna usyndyq. Keıin Máskeý­degi Mem­lekettik teatr óneri ınstıtý­ty­nyń Joǵary rejısserlik kýrsynda oqý úshin Reseıge attandym. 1973 jyly dıplomdyq spektakldi qoıǵanǵa deıin, 4-5 qoıylymnyń rejısseri bolyp úlgerdim. Al 1974 jyly Maman Baı­serkenov basqa jumysqa aýysyp, dırektor «Seniń rejısser bolatyn ýaqytyń keldi», dep maǵan zor senim artyp, sol kezdegi Qazaq KSR Mádenıet mınıstri Jeksenbek Erkimbekovke aıtyp júrip, rejıssýradaǵy jolymdy aıqyndap berdi.

– Akterlik joldy aıaqtap, rejıs­ser­likke qadam basqan alǵashqy jyl­­­darǵa sheginis jasasaq, oıyńyzǵa eń áýeli ne oralady?

– Shekspırdiń «Korl Lıri». Sebebi osy spektaklden keıin teatr áleminde kásibı rejısser retinde moıyndala bastadym. «Qulasań, nardan qula» degendeı, táýekelge bel býyp, «Korol Lırdi» qoıamyn dep bekingende, barly­ǵy óre túregeldi. «Qaıdaǵy «Korol Lır»? Myqty rejısserlerdiń de qolynan kelmegen dúnıe ǵoı bul. Ne aıtyp tursyń?» dep shýlaǵan daýystar keri shegindirip, raıymnan qaıtarǵysy keldi. Biraq men: «Joq, ne bolsa da qoıamyn» dep aıtqanymnan qaıtpadym. Osy spek­takldi daıyndaý úshin tipti belgili sse­nograf marqum Serik Pirmahanov dosym ekeýmiz Ýkraınanyń Lvov qalasyna da attandyq. Shekspırdiń barlyq qoıylymyn sahnalaǵan sýret­shilerdiń eskızderi kórsetilgen «Sovet­skıe hýdojnıkı v tvorchestve Sheks­pıra» degen albom-kitap bar. Sonyń ishinde M.Zankoveskaıa atyndaǵy dra­ma teatrynyń sýretshisi Mıron Kıp­rııannyń «Korol Lırge» jasaǵan eskızi basylǵan eken. «Sol Kıprııanǵa Serik ekeýmiz baryp qaıtaıyq, esh­qandaı sheshim shyqpaı jatyr», dep dırek­torymyz Saqtaǵan Turlymuratov aǵa­myzǵa qolqa saldyq. Kórkemdik sheshim bolmasa, qansha myqty degen akter oınasa da, ol – spektakl emes. Oıdy baǵyndyrǵan sońǵy túıini bolýy kerek. Sony taba almaı sharq uryp júrip, aqyry Kıprııanmen júzdes­tik. Sýretshiniń qasynda bir kún bol­dyq. Árıne, barǵanymyzdyń paıdaly bol­ǵany ras, biraq áli de naqty sheshim shyǵara almadyq. Sóıtip, sharasyz kúıde jat elde sandalyp júrgende, bir kúni kósheden altyn tústes, jalt-jult etken uzyn etek kóılek kıgen kelinshekti kórip qalmasymyz bar ma? Bet-júzin baıqaǵan joqpyz, biraq syrtynan suqtanyp qarap qalǵanymyz ótirik emes. Bir kezde Serikke qarap, «Kıimi altyn ba, ne bul? Al osy jalt-jult etken kóılektiń ishinde shoqpyt bar bolsa she? Qalaı bolar edi?», dedim. «A-a» dep ańtaryla qaraǵan Serik sodan keıin qaıyrylmady. 4-5 kúnge deıin joq bolyp ketti. Sodan birneshe kún ótken soń sheberhanaǵa bas suǵyp, daıyndaǵan búkil eskızderin jaıyp saldy. «Korol Lırde» sahnaǵa eki shymyldyq qur­dyq. Eki shymyldyqtyń da bir jaǵy altyndalǵan, kóz tartatyn patsha­nyń shymyldyǵy, ekinshi beti – kádimgi shuryq-tesik shoqpyt. Shymyldyqtar qoıylym boıyna jyljyp, keri aınalyp turady. Al altynmen aptalǵan korol taǵy birte-birte tabytqa aınala bastaıdy. О́ıtkeni úlken oryndyqtyń jaqtaýy tabyt bolýǵa yńǵaıly etip jasalǵan. Osylaısha, biz kóp izdegen «Korol Lırdiń» kórkemdik sheshimin aqyry taptyq. Ol synshylar tarapynan da, kórermender kóńilinen de óz ornyn aldy. Teatr fes­tıvalderinde de talaı márte top jaryp, jeńis bıiginen kórindi.

– О́nerdegi áriptes­terińiz týraly tolǵan­ǵanda oıyńyzǵa ne ora­lady?

– О́tkenge oı jú­girt­sem, Tal­dy­qorǵan teatryn­da qyzmet etken jyl­darym tabys­ty bol­dy der edim. О́zim úshin de, jan jarym, Qa­zaqstannyń eń­bek si­ńirgen ártisi bol­ǵan Álııa Arysbaeva úshin de. Bul jaq­ta jú­rip men qııalymdaǵy qo­ıy­lym­da­rym­dy qoı­dym, jubaıym nebir kesek beınelerge jan bitirdi. Týǵan jerim Qy­zylorda qalasynda qyzmet etken jyldarym da óz jetistigimen jadymda saırap tur. Sahna salasy maǵan Men Don Ýk, Rýben Andrıasıan, Maman Baıserkenov, Erǵalı Orazymbetov syndy nebir talantty rejısser­lermen ıyq tirestire jumys isteýge, árip­tes bolýǵa múmkindik berdi. Ol kisi­lerden úırengenim kóp. Jalpy, teatr­dy qalyptastyratyn rejısserler ǵoı. Onyń biliktiligi, sheberligi, bili­mi, ustanymy óner ordasyn bıikke je­teleıdi. Mysaly, 1990-2000 jyldary Erǵalı Orazymbetov degen rejısser jumys istedi. Ýaqytynda keremet spektaklder qoıdy. 1992-1995 jyldar el esinde qıyn kezeń retinde qaldy. Sol aralyqta ol kisi teatrdy turalatpaı ustap turdy ári jaqsy dúnıelerdi ómirge ákeldi. Erǵalıdaı er minezdi rejısserler qazaqta sanaýly.

– О́mirde ókinishińiz bar ma?

– Allanyń jazýyna kónemiz ǵoı. Biraq ta Taldyqorǵanda eńbek etip júr­genimizde jalǵyz ulymdy joǵalttym. Jıyrma jasqa tolyp, jarqyrap júr­gen jaryǵym qatygezdiktiń qurbany bolyp, bir-aq túnde qarańǵy túnge sińip joq boldy. Quıryqty juldyzdaı aǵyp tústi. Sony oılasam, kóńilim qu­la­zyp, jan júregim qars aıyrylady. Topyraq ata jurtynan emes, Taldyqorǵannan buıyrypty. Osy jaǵdaıdan keıin biz de bul qalada kóp turaqtaı almadyq. Jubaıym Álııa ekeýmiz 2003 jyly týǵan jerge oralyp, teatrdaǵy jumysymyzdy qaıta jalǵastyrdyq. Bul jaqta da shúkir jyldarymyz jemisti ótti. Al on jyl buryn jubaıyma ýaqyt boldy. Jardy joǵaltý ońaı emes eken. Qos qyzym janymnan tabylyp, bar jylýyn berse de, kóńilimde oısyrap bir bos oryn turady. Áńgimemizdiń basynda aıtqanymdaı, osylaısha ómirim saǵynyshpen ótip jatyr (kúrsindi).

– О́zińiz uzaq ýaqyt kórkemdik jetekshi, bas rejısser bolǵan N.Beke­­janov atyndaǵy Qyzyl­orda teatrynyń búgingi aıaq alysyn qalaı baǵalaısyz?

– Endi qazir men qyzmette emespin. Birneshe jyl buryn kórkemdik jetek­shiligimdi de, bas rejısserlikti de jas­­­­tarǵa tapsyrdym. Búginde solarǵa aqy­lymyzdy aıtyp, keńesimizdi berip kele jatqan jaıymyz bar. Olar da jan-jaqtan qaýmalap, kórkemdik keńes­tiń quramynan jibergisi kelmeıdi. Jal­py, teatrymyzdyń shyǵarmashylyq qa­rymyna kóńilim tolady. Ujym qazir serpindi izdenis ústinde. Repertýar­dy álemdik, ulttyq klassıkalarmen baıyta otyryp, búgingi kúnniń ózekti máse­leleri de jan-jaqty qamtylyp keledi. О́zimizdiń rejısserlerden bólek, qazir biz syrttan da rejısserler shaqy­ryp, túrli tájirıbege baryp júrmiz. О́ıtkeni keıingi ýaqytta men spektakl qoıýdy da toqtattym. Oǵan sebep – den­­saýlyǵymnyń nasharlaýy. Keıingi birneshe jylda 13 adamnan turatyn kór­kemdik keńestiń sheshimimen jyl sa­ıyn syrttan bir rejısserdi arnaıy tań­dap, teatrymyzǵa shaqyramyz. 2021 jyldan beri Danııar Bazarqulov, Dına Jumabaeva, ózge de rejısserlermen ju­mys istedik. Olar tańdaýǵa 2-3 pesany jiberedi. Qup kórgenińdi qoıyp beredi. Mysaly, Qýandyq Qasymov degen eli­mizge belgili rejısser teatrymyzǵa kelip 4-5 spektakl qoıdy. Odan bó­lek ózimizdiń qoıatyn spektaklderimiz taǵy bar. Eń jaqsy jańalyǵymyz – teatr ishinen shyǵarmashylyq labo­ratorııa ashqanymyz. Qazir oǵan da birneshe jyl bolyp qaldy. Bul da akterlerdi, ásirese jastar jaǵynyń ózin kórsetýine, shıryǵýyna keremet múmkindik beredi. Onda eksperıment jasap, jas akterlerimiz spektakl qo­ıyp jatyr. Máselen, Qanat Arqabaev «Kim?», Ulbolsyn Qylyshbaeva «UBT kilti», al Sanat Júzbaı «Shyny kerek» degen spektakl qoıdy. Osylaısha, jas rejısserler men akterlerdi ózimizdiń ortamyzdan ósirip shyǵarýǵa kúsh salyp kelemiz. Tipti Sanat Júzbaı degen talantty akterimiz Máskeýge baryp oqyp qaıtty. Ara-tura jastardy da 2-3 aıǵa shetelge jiberip, tájirıbe jınatamyz. Qazir baıaǵydaı jyldap emes, birneshe aıda oqyp keletin, qysqa­merzimdi tájirıbe almasatyn kýrstar kóp qoı. Osynyń barlyǵy teatrdyń shyǵarmashylyq ósip-órkendeýine tamasha múmkindik dep oılaımyn.

– Sizdiń oıyńyzsha búgingi teatr­dyń basty muraty ne bolýy kerek?

– Menińshe, teatrdyń qaı kezde de ózgermeıtin jalǵyz-aq muraty bar, ol – kórermenine rýhanı áser etý. Adam janyn óner qýatymen tazalaý. Áshirbek Syǵaı aıtpaqshy, spektaklden keıin aýrý adam jazylyp, saý adam aýyryńqyrap shyǵýy kerek. Eger teatr osy mıssııasyn oryndaı alsa, ol teatr – eń jaqsy teatr. Spektaklden soń adamnyń jaman ádetterin birden qoıyp ketýi múmkin emes, árıne. Degenmen teatrdyń mindeti – sana-sezimińdi oıatý, rýhanı áser etý. Sanańa silkinis jasaý. Qoıylym boıy zaldaǵy 700 adam birdeı kúlip, birdeı jylap otyrsa, bir únde, bir sezimde tolǵansa, mine – muratyna jetken teatr, dittegenin baǵyndyrǵan spektakl osy bolmaq.

– Rejısserlikten bólek qalammen de dos ekenińizdi bilemiz. Qazir ne jazyp júrsiz?

– Osy kezge deıin zaıybym, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi Álııa Arysbaeva ekeýmizdiń shyǵar­mashy­ly­ǵymyzǵa arnalǵan «Bir sahna – egiz ǵumyr», teatr ónerine arnal­ǵan «О́ner-baıan» atty kitaptarym ja­ryq kórdi. Qazir spektaklderdi taldaý, ártistermen jumys isteý barysy tolyq qamtylǵan eki kitapty aıaqtadym. Onda 2003 jyldan bastap osy kezge deıingi jumys barysy jan-jaqty talda­nyp, zerdelendi. Aldaǵy ýaqytta jazsam degen dúnıe kóp, árıne. Olardyń qa­tarynda ónerdegi áriptesterim týraly es­telikter de bar. Alla ǵumyr berse, olar da jaryqqa
shyǵar.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»