– Tórtkúl dúnıe nazaryn aýdaryp otyrǵan Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna ázirlik qalaı? Balýandarymyz tól ónerimizden jerge qaratpaıdy dep el senim artyp otyr.
– Álemniń júzden asa memleketinen sportshylar keledi dep josparlanǵan aýqymdy alamanǵa ázirlik júıeli túrde, óz aǵysymen atqarylyp keledi. Eki jyl buryn Túrkııanyń Iznık qalasynda ótken IV Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysqan sportshylar arasynda balýandarymyz qazaq kúresinen táýir nátıje kórsetti. Alty salmaq dárejesinde beldesip, 2 altyn, 2 kúmis, 2 qola medal ıelendi. Bizge júktelgen mindet – osy bıigimizden tómendemeý.
Kóshpeliler oıyndarynda kúres túrlerinen synǵa túsetin balýandardyń beldesýi Jaqsylyq Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-jek saraıynda ótedi. Qazaq kúresinen bólek túriktiń ashyrtmaly aba gúreshi, ózbektiń kýrashy, Ońtústik Koreıanyń ssırymy jáne qyrǵyzdyń alysh ulttyq óneri de osy keshende ulyqtalady. Tól kúresimizden ulttyq qurama jasaqtalyp, bapkerler balýandardyń babyn keltirip ázirlikti bastap ketti. Qońyr kúzge deıin 8 oqý-jattyǵý jıynyn ótkizý josparlanǵan. Onyń ishinde Grýzııa men Túrkııaǵa da baryp daıyndyqty pysyqtaıdy.
Bıyl qańtar aıynda Ázerbaıjannyń Baký qalasynda ótken Eýropa chempıonatynda osy qurlyqta da tól kúresimizdiń nasıhaty joǵary ekeni baıqaldy. Birikken kúres álemine (UWW) qaraıtyn Ulttyq kúres túrleri uıymynyń basshysy, Túrkııa azamaty Rodıka Marııa Iаhyshty Eýropa chempıonatyn tamashalaýǵa arnaıy shaqyrttyq. Qazaq kúresin damytýdyń strategııalyq baǵytyn aıqyndaý maqsatynda Marııa Iаhyshpen dıdarlastyq. Qazaq kúresi jazǵy Azııa oıyndary odan keıin jazǵy Olımpıada baǵdarlamasyna enýi úshin qandaı qadam jasap, qareket etken durys degen máseleni kóldeneń tarttyq. Birikken kúres álemi qazaq kúresin usynýǵa yqylasty, biraq sheshimdi Azııa olımpıadalyq komıtet pen Halyqaralyq olımpıada komıteti shyǵarady. Iаǵnı solardyń yqylasy qashan aýady, sol kezde qazaq kúresiniń de kúni týady degen ýájdi aıtty. Bul jerde taǵy mynadaı kiltıpan bar. Buǵan deıin qazaq kúresinen álem kýbogi, dúnıejúzi chempıonaty, Azııa, Eýropa qurlyǵynyń birinshilikteri negizinen eresekter arasynda ótip júr. Keshendi oıyndar baǵdarlamasyna enetin sporttan dúnıejúzilik dodalar júlgesin úzbeı dástúrli túrde jyl saıyn tek eresekter úshin ǵana emes, jasóspirimder, jastar arasynda da uıymdastyrylýy kerek. Sonda ǵana bul sport túriniń keleshegi kemel ekenine joǵaryda aıtqan halyqaralyq komıtettiń kózi anyq jetýge tıis.
– Ishki birinshiliktiń básekesine qatysýshy balýandardyń kóptigi qazaq kúresine qyzyǵýshy jastardyń qatary artyp kele jatqanyn ańǵartqandaı. 2010 jyldan beri turaqty ótkiziletin «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıri seńdi qozǵap, qaltarysta qalǵan ulttyq sportymyzǵa serpilis ákelgeni de ras.
– Sózińizdiń jany bar, jyldan-jylǵa qazaq kúresimen shuǵyldanýshy adamdardyń qatary artýyna dúnıejúzi chempıonaty, álem kýbogi, Azııa chempıonaty, «Qazaqstan barysy», «Álem barysy», «Eýrazııa barysy» syndy baıraqty dodalardyń ótýi serpin berdi. Statıstıkalyq derekti sóıletsek, búginde elimizde 150 myńǵa jýyq adamdy qazaq kúresine baýlıtyn 3 897 úıirme bar. Onyń ishinde 2 735 úıirme aýyldyq jerlerde ashylyp, jastardyń tól sportymen shuǵyldanýyna múmkindik týdyryp otyr. Shalǵaıdaǵy eldi mekenderde qazaq kúresin úırenip, ulttyq ónerimizdi dáriptep júrgenderdiń qatary 70 myńnan asady. Byltyr bes jas ereksheligi boıynsha ótken Qazaqstan chempıonatyna irikteý dodasyna 5 myńnan asa balýan qatysty.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
– 2017 jyly Túrikmenstannyń astanasy Ashǵabadta ótken jabyq keshendegi Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna qazaq kúresi endi dep qýandyq. Úsh salmaqta balýandarymyz baryp kúresti. Endigi meje jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizý týraly talaı ret aıtylyp, jazylyp ta keledi. Qandaı qam-qareket jasalyp jatyr?
– Biz qazaq kúresin jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizsek, ulttyq sportymyzdyń ulyq óner ekenin dáleldeı alar edik. Sol maqsatqa jetý úshin bilek túrinip eńbek etip kelemiz. «Qazaq kuresi» assosıasııasyna júktelgen jaýapkershiliktiń de aýyr salmaǵy osy baǵytta.
Qazaq kúresin jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizý boıynsha jeke sporttyq uıym sanalatyn Halyqaralyq jáne Azııa olımpıadalyq komıtetteri ár sport túriniń damýyna keshendi zertteý júrgizip, sport túriniń órkendeý jolyna jáne búginge deıin atqarylǵan jumystaryna ózindik baǵasyn beredi. Qazaq kúresinen oqý-ádistemelik quraldardy ázirleý men sporttyq kerek-jaraqpen qamtý da mańyzdy. Birikken kúres álemi tarapynan Marokkoda ornalasqan UWW-diń kúres ortalyǵynda halyqaralyq komandalardyń, jattyqtyrýshylardyń jáne tóreshilerdiń qatysýymen qazaq kúresinen oqý-ádistemelik jattyǵý jıyndaryn ótkizý usynyldy.
Qazaq kúresi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń baǵdarlamasynda bar. Balýandarymyz bul oıyndarǵa úshinshi ret qatysqaly otyr. Budan bólek, bıyl Saha Respýblıkasynda «Azııa balalary» atty halyqaralyq sporttyq oıyndar bolady. Sondaı-aq 2025 jyly Ázerbaıjanda «TMD elderiniń III oıyndary» jarysy jalaýyn jelbiretedi. Qazirgi ýaqytta qazaq kúresin osy keshendi oıyndardyń baǵdarlamasyn qosý jóninde kelissóz júrgizilip jatyr.
Tól kúresimizdi álemdik arenada nasıhattap, baǵyn jandyrý ońaı emes ekeni belgili. 1938 jyly Qazaq KSR aýyl sharýashylyǵy aımaqtary arasyndaǵy spartakıada aıasynda qazaq kúresinen doda uıymdastyryldy. Sodan beri dástúrli túrde elimizdiń ár óńirinde túrli deńgeıdegi týrnırler ótkizilip júr. 1991 jyldan bastap Qazaqstan chempıonaty turaqty uıymdastyrylady. 2016 jyly IýNESKO materıaldyq emes mádenı mura tizimine qazaq kúresin de qosty. Ulttyq kúresimizden 10 ret Álem chempıonaty ótkizildi. Azııa birinshiligi 12 márte uıymdastyryldy. Álem kýbogi men Eýropa chempıonaty 6 ret ótti. Bul jumystyń barlyǵy da táýelsizdiktiń enshisinde atqarylǵan qadaý-qadaý sharýa sanalady. Álemdik dodalar tek elimizde ǵana emes, ár qurlyqta ótkizildi.
Búgingi tańda tól kúresimizdi órkendetý jolynda halyqaralyq arenadaǵy jumystardy júıeli júrgizý – «Qazaq kuresi» qaýymdastyǵynyń basty mindeti. Qaýymdastyqtyń maqsaty – qazaq kúresin el ishinde ǵana emes, álemdik deńgeıde damytý, ony olımpıadalyq sport túrleri baǵdarlamasyna engizý úshin tıisti qadamdar jasaý jáne keshendi sharalardy uıymdastyrý. Qazirgi ýaqytta elimizdiń barlyq oblysy men respýblıkalyq mańyzǵa ıe qalalarda «Qazaq kuresi» qaýymdastyǵynyń tikeleı jetekshiligimen jumys isteıtin óńirlik federasııalar quryldy. Buǵan qosa halyqaralyq arenadaǵy bedelimizdiń de joǵary ekenin maqtanyshpen aıta alamyz: álemniń 40-tan asa elinde qazaq kúresiniń federasııalary ashylyp, jumys jandanyp keledi. Federasııalardyń ashylýy bar da, ony jetekke alý da ońaı emes. Mysaly, álem chempıonaty, Eýropa, Azııa birinshilikteri, álem kýbogi syndy saıystarǵa shet memleketten keletin komanda músheleriniń jol shyǵyny, jatyn orny, sporttyq jaraqpen qamtamasyz etý – bizdiń mindetimizde. Eger tól kúresimiz keshendi oıyndar baǵdarlamasyna ense, kez kelgen el damytýǵa ózdiginen qumbyl bolatyn edi. Sol mejege jetý jolynda kóp jumys atqarý kerek.
Jýyrda Túrkııanyń Antalıa qalasynda etnosport konfederasııasynyń jıyny ótti. 60-qa tarta ulttyq sport túrleri federasııalarynyń ókilderi qatysqan aýqymda is-sharada qazaq kúresinen atqarylǵan jumystardy tizbelep aıtqanda tań-tamasha boldy. Basqa elder etnosporttan álem chempıonatyn qalaı uıymdastyramyz dep bas qatyryp júr, al biz tól kúresimizden dúnıejúzilik dodany 10 ret uıymdastyrdyq. Rasynda, tańǵalatyn kórsetkish.
– Qazaqtyń oń jambasyna keletin tól kúresiniń buqaralyq sıpat alýyna múmkindik bar ma?
– «Ásker barysy» jyl saıyn ótkizilip keledi. Qazaq kúresi – babalarymyzdyń jaýyngerlik ónerge baýlıtyn órisiniń bir salasy ǵoı jalpy. Sadaq atý, teńge ilý, aýdaryspaq sekildi jastardyń rýhyn janıtyn óner. Keıingi kezderi óner salasyndaǵy shyǵarmashylyq orta qatysatyn «О́ner barysy» ótkizilip júr. Munyń barlyǵy da tól kúresimiz jalpyhalyqtyq sıpat alýyna serpin beredi. Byltyr UQK qyzmetkerleri arasynda qazaq kúresinen týrnır ótti. Medısına mamandary, bilim salasyndaǵy pedagogter arasynda qazaq kúresinen týrnır ótkizýge yqylasty jandar bar. Osylaı ár salada saıystar uıymdastyrylsa, buqaralyq sport túri dep tanylýyna oraı týmaı ma? Derekterdi bezbendesek, qazaq kúresine qyzyǵýshy jastardyń qatary olımpıadalyq sport túrlerine qatysqysy keletin zamandastarynan áldeqaıda kóp. Osy baǵytymyzdan taımasaq, qazaq kúresimen el bolyp shuǵyldanatyn kúnge de jetemiz dep oılaımyn.
Qazaq kúresiniń órisi keńeıip kele jatqany qýantady. Astana qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektepterimen binom mektepteriniń jelisimen memorandým jasastyq. Odan syrt elordanyń 40-qa jýyq mektebinde qazaq kúresinen úıirme ashylyp, balalardy tól ónerimizge telip júrmiz. Úıirme ashý aýqymdy sharýa bolsa, qazaq kúresine baýlıtyn bapker úshin oqý-ádistemelik qural ázirleý, basqa da qajettilikti óteý odan da mańyzdy. Astanada ashylǵan Dene shynyqtyrý jáne buqaralyq sport akademııasynyń mamandarymen tize qosyp osy oqý-ádistemelik oqýlyqty ázirleýdi qolǵa aldyq. Qazaq kúresimen shuǵyldaný eń aldymen qarsylastyń qoldanǵan ádisinen ońtaıly qulaýdy úırenýden bastalady. Oqý-ádistemelik quralda munyń barlyǵy da qamtylyp tańǵa tańba basqandaı jazylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Atqarar sharýa áli kóp
– Qazaq kúresi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń baǵdarlamasynda bar. 2017 jyly Túrikmenstanda ótken jabyq keshendegi jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna da endi. Endigi meje – jazǵy Azııa oıyndary. О́zbekstan óziniń ulttyq kúresin 2017 jyly jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna qosty. 2018 jyly Indonezııada, byltyr Qytaıda ótken jazǵy Azııa oıyndarynda ózbektiń kýrashynan erler men áıelder 14 salmaq dárejesinde beldesýge tústi. Qarap otyryp qyzyǵasyń ári qyzǵanasyń. Bizdiń tól ónerimizdi de sondaı bıikten kórgimiz keletini anyq. Osy kúnge deıin tól kúresimizdi órkendetý jolynda qyrýar jumys júzege asty. Álemdik dodalar uıymdastyrylyp keledi. Áli atqarar sharýa qanshama. Qazaq kúresinen álem chempıonatyn, «Álem barysyn», Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda jeńiske jettim. Endigi armanym –ulttyq sportymyz jazǵy Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna qosylsa, jastarymyz baryn salyp beldesse degen tilek.
Beıbit Ystybaev,
«Qazaqstan barysynyń» úsh dúrkin jeńimpazy, qazaq kúresinen álem chempıony
Qaltarysta qalǵan ulttyq sportymyz edi
Biz qazaq kúresinen úıirme ashqan 1976 jyly ne kúres zaly, kilem, tipti balýan balalardyń kıetin sporttyq kúrteshesi de bolǵan joq. Joqty jona júrip, emen esiktiń arǵy jaǵyndaǵy aq jaǵalylardyń kóńili samboǵa qulaǵan shaqta biz ulttyq ónerimiz qazaq kúresiniń qazyǵyn qaǵyp, Otyrar aýdanynyń Qoǵam aýylynda úıirme ashtyq. Qanshama qazaq balasy ulttyq sportpen shuǵyldandy. Bekzada óner sanalatyn qazaq kúresin úırene júrip, sambo, dzıýdo kúresinen de aıtýly dodalarda olja saldy. Álem chempıonatynyń júldegeri, Azııa chempıondary shyqty. Balalardy jattyǵýǵa jınaý úshin esiginiń aldynda kútip, ata-anasynan qıylyp surap, ertip alýshy edik. Qazir tól kúresimizge erekshe qamqorlyq jasalyp, túrli dúbirli dodalar ótkizilip jatyr. Qazaq kúresinen álem chempıonaty, qurlyq birinshiligi, «Qazaqstan barysy», «Álem barysy» syndy aıtýly dodalardy ótkizý erterekte arman boldy. Sol arman aqıqatqa aınaldy. Ulttyq sportymyzdy álemniń tórinen kóremiz desek, memleket bolyp mereıin asyrýǵa kúsh salǵan abzal. Alpys jyl buryn (1964 jyly) ózderinde jazǵy Olımpıada alamanyn ótkizip, dzıýdo kúresin keshendi oıyndar baǵdarlamasyna engizgen Japonııa bizge úlgi bolýy kerek. Tól kúresin álemniń ár qıyrynda óristetý úshin dıýananyń kúıin keshe júrip, dzıýdony nasıhattady. Nátıjesi qandaı, búginde alty qurlyqtyń 198 elinde dzıýdo sporty óz dárgeıinde dáriptelip, qarqyndy damyp keledi.
Qazaq kúresinen buǵan deıin birneshe márte álem chempıonatyn ótkizý, qurlyqtyq dodalardy uıymdastyrý isin jandandyrý qajet. Qarsylasy tizerlese, beldesý toqtatylatyn bekzada kúresimizdiń estetıkalyq qundylyǵyn kóp el sezinip, yqylaspen úırenýine kúsh qosýymyz kerek. Sonda ǵana ulttyq ónerimizdi keshendi oıyndar baǵdarlamasynan kóremiz.
Ońalbek ÁÝELBEKOV,
Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty, zeınetker
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
