Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Tengenomika» telegram-arnasy ótken jyldyń sońǵy kúnderi «Ulttyq qor jınaqtaý qyzmetinen góri turaqtandyrý qyzmetin kóbirek atqarady» dep jazdy. Olardyń mundaı pikir aıtýyna Ulttyq bank zertteýiniń qortyndysy sebep bolypty.
«Úkimettiń Ulttyq qordan qarajat tartý saıasaty aýqymdy jáne júıeli sıpatqa ıe bolyp, sonyń nátıjesinde jınaqtaý fýnksııasy múldem joıylyp ketken» deıdi arna sarapshylary. 2014 jyldan 2023 jyldyń qazan aıyna deıin Ulttyq qor qarajatynyń ortasha jyldyq ósimi teris -2,7%-dy quraǵan. Salystyratyn bolsaq, on jyl buryn (2004-2014 jyldar aralyǵynda) ortasha jyldyq ósim 33,4% bolǵan.
Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transfert 2024, 2025 jáne 2026 jyldarǵa 2 trıllıon teńgeden belgilendi. Sondaı-aq 2024 jyly Ulttyq qordan 1,6 trln teńge respýblıkalyq aýqymdaǵy mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalady. 2024 jylǵa munaıdyń shekti baǵasy – barreline 43,4 dollar, 2025 jylǵa – 40,2 dollar jáne 2026 jylǵa 41,8 dollar bolyp belgilendi. Ulttyq qor qarajatyn paıdalanýdyń qazirgi úrdisi táýelsiz sarapshylardyń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Olar eldiń Ulttyq qoryn qalyptastyrý jáne paıdalaný erejelerindegi «tesikter» qordyń baǵytyn jınaqtaýshy emes, turaqtandyrýshy baǵytqa aınaldyryp jibergenin aıtady.
«Rakýrs» ekonomıkalyq taldaý-saraptama ortalyǵynyń dırektory Oraz Jandosovtyń esimi Ulttyq qordy qurýǵa qatysqan tulǵalardyń biri retinde atalady. Almatyda ótken CFO Summit-tiń plenarly sessııalary arasyndaǵy úziliste ol Ulttyq qordyń jumysy bastapqy maqsatynan alystap ketkenin aıtty.
«Ulttyq qor – Ulttyq banktiń altyn-valıýta qorynyń bir bóligi emes, ol – Qarjy mınıstrliginiń qazynalyq qory. Bastapqy kezde qor qarajaty bıýdjet tapshylyǵyn sheshý úshin alyndy. Keıin daǵdarys kezinde qaýipsizdik jastyqshasyna aınaldy. Biraq Ulttyq qor transferi ekonomıkamyzdyń tútini túzý ushqan kezde de jalǵasty. 2001 jyly qurylǵan Ulttyq qor tujyrymdamasy Úkimet tarapynan ózgeriske ushyrap otyrady. Qordyń barlyq qurylymyn retke keltirmeı, tómen ınflıasııa men ınflıasııalyq kútýlerge qol jetkizý qıyn. Investorlar úshin eń mańyzdysy – ashyqtyq. Olar Ulttyq qoryńyzdyń qanshalyqty turaqty ekenin jáne onyń quramynda qansha naqty ótimdi aqsha nemese qajetsiz baǵaly qaǵazdar bar ekenin onyń jumysyndaǵy ashyqtyq deńgeıimen túsinedi», deıdi ol.
Byltyr respýblıkalyq bıýdjetke transfert túrinde 4,1 trıllıon teńge túsken. Taza túsim – 2,3 trln teńge. 2024 jyly Ulttyq qordan túsetin transfert 3,6 trln teńge bolady degen úmit bar. 2023 jyly Ulttyq qorǵa túsimder 6,4 trln teńgeni qurady: munaı sektorynan – 4,6 trln teńge, ınvestısııalyq kiris – 1,8 trln teńge.
Birer aı buryn Ulttyq bank aktıvterdi ornalastyrýdyń jańa shemasy arqyly Ulttyq qordyń uzaqmerzimdi tabystylyǵyn arttyrýdy kózdeıtinin málimdegen. Eger buryn olar konservatıvti ádispen (80%-y – damyǵan elderdiń oblıgasııasy, 20%-y – aksııalar) bólinse, endi muny kelesideı qurylymdaý josparlanyp otyr: 60%-y – oblıgasııalar, 30%-y – aksııalar, 5%-ǵa jýyǵy – balama quraldar jáne 5%-ǵa deıin – altyn. Ulttyq bank ótken jyldyń qazan aıynda Ulttyq qor qarjysyna «QazMunaıGaz» (QMG) aksııalary satyp alynǵanyn habarlady. Aqparattyq habarlamada respýblıkalyq bıýdjetke transfert bólý jáne QMG aksııalaryn satyp alý úshin Ulttyq qordan 1,5 mlrd dollar satylǵany jazylǵan. Alaıda sonyń ishinde qansha qarjy QMG aksııalaryn satyp alýǵa jumsalǵany naqtylanbaǵan. Keıinirek Qarjy mınıstrligi Ulttyq qorǵa «QazMunaıGaz» aksııalaryn satyp alýyna ruqsat etýge baılanysty «Samuryq-Qazyna» oblıgasııalaryn Ulttyq qor aqshasy esebinen satyp alý 2023 jylǵa arnalǵan bıýdjettiń kiris bóligin oryndaýǵa múmkindik beretinin aıtqan. Al sarapshylar munyń sebebin iri kásiporyndardan túsetin salyq azaıyp, bıýdjet kirisi qysqarǵanǵandyqtan qabyldanǵan sheshim dep otyr.
Naýryz aıynyń ortasynda Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov Ulttyq qordyń aktıvteri jyl basynan beri 0,3 paıyzǵa ósip, 60,2 mlrd dollarǵa jetkenin, aqpan aıynyń sońynda ınvestısııalyq kiris 1,44 paıyzdy nemese 0,87 mlrd dollardy quraǵanyn habarlady. Jyl basynan beri qorǵa túsken túsim kólemi 912 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde ulttyq valıýtada – 184 mlrd teńge. Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke aýdarylǵan transfert kólemi 1 trln teńgeni qurady.
Ulttyq qordaǵy qarajatqa táýeldilikten arylý týraly bastama birneshe ret kóterilgenin osyǵan deıin jazdyq. «Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osyǵan qatysty birneshe ret tapsyrma berdi. Tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr?» degen suraǵymyzdy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine joldap, tómendegideı jaýap aldyq.
«Eldiń salyq-bıýdjet saıasatynyń jáne Ulttyq qordy qalyptastyrý jáne paıdalaný saıasatynyń baǵdarlary Memlekettik qarjyny basqarýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasymen bekitildi» deıdi mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti bizge bergen jaýabynda. UEM ókilderi aıtyp ótkendeı, iri ınfraqurylymdyq jobalardy josparlaý kezinde qarjylandyrýdyń qoldanysta bolǵan tetikterin qoldaný múmkin bolmaǵan jaǵdaıda ǵana Ulttyq qordan qarajat bólý múmkindigi qaralady.
«2023 jyldan bastap Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert munaıdyń kesimdi baǵasy kezinde boljanatyn munaı sektorynan Ulttyq qorǵa túsetin túsimder kóleminen aspaıtyn mólsherde aıqyndalady. Osylaısha, belgilengen kesimdi baǵany eskere otyryp, Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen transferttiń mólsheri 2022 jylǵy 4,0 trln teńgeden 2023 jyly 2,2 trln teńgege deıin jáne 2024-2026 jyldary jyl saıyn 2,0 trln teńgege deıin tómendedi», delinedi jaýapta.
Mınıstrliktiń habarlaýynsha, 2024 jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń ósý qarqynyn shekteıtin bıýdjettik qaǵıda ortamerzimdi kezeńde fıskaldyq tártipti arttyrýǵa jáne Ulttyq qordyń jınaq fýnksııasyn kúsheıtýge múmkindik bermek. Ulttyq qordan beriletin nysanaly transfertter ınfraqurylymdy damytýǵa jáne jalpyulttyq mańyzy bar jobalardy iske asyrýǵa ǵana bólinetin bolady. Bul norma Ulttyq qordan nysanaly transfertterdi bólý krıterıılerin qatańdatýǵa baǵyttalǵan.
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Azamat Ámirın osyǵan deıin jýrnalıstermen kezdesken kezde Ulttyq qordan maqsatty transfert alý úshin «óte mańyzdy» joba qandaı krıterıılerge saı bolýy kerektigin aıtyp bergen. Mańyzdy nysandardyń qataryna jumys oryndary men qosymsha salyq beretin zaýyt qurylysy nemese tirshilikti qamtamasyz etetin ınfraqurylym (jylý elektr stansalary, káriz tazartý qondyrǵylary) engizilgen. Sondaı-aq vıse-mınıstr 2020 jyldan beri Ulttyq qordan alynǵan qarajat kólemi 4 trln teńgeden tómen túspegenin, 2020-2023 jyldarǵa arnalǵan transfertter kólemi shamamen 17,8 trln teńge bolǵanyn aıtyp berdi. 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa sáıkes, Ulttyq qordan bólinetin transfertterdiń respýblıkalyq bıýdjettegi úlesi 2024 jyly 15%-dan 2025-2026 jyldary ortasha eseppen 8,2%-ǵa deıin tómendeýmen josparlandy.
UEM ókilderi aıtyp ótkendeı, Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke kepildendirilgen jáne nysanaly transfert somasy jıyntyǵynda jyl saıyn birtindep azaıady.
«Ulttyq qor qarajatyn tıimdi basqarý memlekettik qarjynyń fıskaldyq turaqtylyǵyn qoldaý jónindegi basqa da ilespe sharalarmen qamtamasyz etiletin bolady», deıdi UEM ókilderi.
ALMATY
