Berekeniń bastaýy

Prezıdent materıaldyq ári rýhanı ysyrapshyldyq problemasyn: «Shyn máninde, yrystyń bastaýy – únemshildik. Damyǵan elderde jaryq pen sýǵa deıin únemdep paıdalaný joǵary deńgeıdegi qoǵam­dyq mádenıetke aınalǵan. Al bizde buǵan múlde kereǵar jaǵdaı qa­lyptasqan. Mıllıondaǵan adam­nyń ysyrapshyldyǵy búkil el­diń baılyǵyn jelge ushyrady. Ár­qaı­sy­myz únemshil ári uqypty bolsaq, elimizdiń berekesi arta túser edi. Urpaqtyń sanasyna osyny sińire berýimiz qajet. Osy derttiń bárinen túbegeıli arylsaq, ultymyzdyń sapasyn jaqsartamyz, ony múlde jańa deńgeıge kóteremiz», dep atap ótti.

Tutynýshylyq dúnıetanym jekelegen adamǵa ǵana emes, búkil jer sharyna keri áserin tıgizetini baǵzydan aıan. Sondyqtan jahanda kez kelgen resýrsty sanaly tu­tyný mańyzdy qundylyqtar júıe­­sine kiristirildi. Eger bizdiń qo­ǵam­ǵa bul túsinik ornyqpasa, túrli ekologııalyq qaýip, tabıǵı ónim­der­diń tapshylyǵy, tipti onyń qalpyna kelmeýi, adamzattyń fı­zıkalyq jáne psıhologııalyq den­saýlyǵy nasharlaýy múmkin. Demek otandastarymyz qajet zattardy ǵana satyp alyp, resýrs­tardy únemdi paı­dalanýǵa beıimdelýge tıis. О́ıt­keni eldegi qazirgi eko­logııalyq jaǵ­daı máz emes. Eko­logııa jáne tabıǵı resýrs­tar mı­nıstrliginiń statıstıkalyq de­rek­terin baıqasaq, ortasha eseppen bir azamatqa jylyna 400-500 kg qatty turmystyq qaldyqtan (QTQ) keledi. Bul jylyna 10 mln tonnaǵa jýyq degen sóz. Al respýb­lıkada jyl saıyn 4,5-5 mln tonna shamasynda QTQ jınalady. Eń soraqysy, 2020 jyldyń úshinshi toqsanynda qaıta óńdelgen jáne kádege jaratylǵan QTQ úlesi bar-joǵy 15,8 paıyzdy quraıdy.

Búginde elde sýdy ysyrap etý máselesi kún tártibinde tur. Eli­mizde jan basyna shaqqan­daǵy sýdy kúndelikti tutyný – 3 499 lıtr. Salystyrmaly túrde Germanııada – 855, Ulybrıtanııada – 348 lıtr. Máselen, Azııa Damý bankiniń derekterinde Qazaqstan sý tapshylyǵy boıynsha tyǵy­ryq­qa tirelip tur delingen. Iаǵnı Azııa elderi arasynda elimiz segizinshi orynǵa jaıǵasqan. Qa­zirgi tańda tórt óńirde: Atyraý, Mańǵystaý, Qyzylorda, Jambyl oblysynda sý jetkiliksiz. Al Mań­ǵystaý oblysynda tipti aýyzsý tapshy.

Eger jeke adam týraly aıtatyn bolsaq, qoǵam ómirdiń máni qyzmetter men taýarlardy tutyný dep qarastyrsa, bul paradıgmanyń áseri ekonomıkalyq, fızıkalyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik saldarǵa ákeledi. Byltyr elde ból­shek saýdada satylǵan taýar­lar­dyń jalpy quny 19,23 trln teńgeni qurady. Kórsetkish bir jyl burynǵyǵa qaraǵanda 7,7%-ǵa joǵary. Bul ósim 9 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Demek adamdar úshin jańa gadjet, jańa kólik, úlken úı sekildi dúnıelerden lázzat alý damýdan góri mańyzdyraq bolǵan. Máselen, ne sebepti jasóspirimderge 14 hýdı, al kishkentaı qyzǵa 40 barbı qýyrshaǵy kerek? Sonda bul balalardyń tutyný ádetteri eresek jasta qandaı bolady?

Taǵy bir másele – búginde jahan­daný dáýirinde sende sońǵy úlgi­degi smartfon bolmasa, ol vegetarıan nemese ishimdik ishpeıtin janǵa qaraǵanda áldeqaıda trendten qalyp qoıǵan adam sekildi kórinedi. Sondaı-aq qazir bári ınternetke kishkentaı kezinen-aq erkin qol jetkize alady. Balanyń ne kórip jatqany baqylaýsyz, tasada qalyp jatyr. Asylynda onyń saldary úlken psıhologııalyq máselelerge ákelýi múmkin.

Jalpy, qorshaǵan ortany qorǵaý mádenıetin adam óziniń bastapqy qa­jettilikterin qanaǵat­tan­dyr­ǵan­nan keıin ǵana qolǵa alady. Bizde, ókinishke qaraı, halyqtyń basym bóligi áreń kún kórip júr desem, artyq aıtpaımyn. Tipti olardyń nesıe beresheginiń artýy, áleýmettik teńsizdiktiń ósýi – eldiń ekonomıkalyq ahýalynyń kórinisi. Mysaly, 2023 jylǵy 1 jeltoqsanda 7,8 mln adamnyń tutynýshylyq kepilsiz qaryzdary bolǵan. Bul – eldegi eresek toptyń shamamen 60 paıyzy. Nesıeleý portfelindegi 49 paıyz osy kepilsiz tutynýshylyq qaryzdarǵa tıesili eken.

Sanaly tutyný keleshektegi ekologııalyq máselelerdiń aldyn alýǵa úlken septigin tıgizedi. Sebebi ekologııaǵa eń kóp zııan keltiretin ol – adam. Al balalar  –  bizdiń bolashaǵymyz. Sondyqtan olardy qazirden tabıǵatqa qamqor bolýǵa, qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen qaraýǵa úıretsek, ekologııalyq mádenıeti de joǵary bolady. Sáı­kesinshe, adam is-áreketinen paıda bolatyn ekologııalyq máse­leler de azaıady. О́ıtkeni sanaly tutynýdy qoldaıtyn, saýatty urpaq qalyptasady. Biz ulttyq, rýhanı tárbıe týraly kóp aıtamyz. Dál solaı ekologııalyq tárbıege de asa nazar aýdarýymyz qajet. О́ıtkeni ekologııalyq tárbıe – dúnıeniń bas­taýy.

Darına DANENOVA,

Prezıdent janyndaǵy QSZI Qoǵamdyq pikirdi zertteý bóliminiń bas sarapshysy