Jınalǵan materıaldy qysqa-qysqa bólimderge bólip berý, mazmunyn ashatyn taqyryptar qoıý jáne ár bólimge ulttyq aspaptardyń, oıýlardyń sýretteri salynýy da – О́zbekáli Jánibekovtiń murasyn tanystyrý, este qaldyrý úshin oryndy qoldanylǵan ádis. Kitaptyń ótimdi bolýy jaqsy oılastyrylǵan: muqabasy qatty emes, jeńil qaǵazǵa bastyrylǵan, sondyqtan ony ózińmen birge alyp júrý yńǵaıly.
Avtorlar eń aldymen О́zbekáli Jánibekov týraly tolymdy aqparatty jetkizýdi maqsat etken. Kórkem týyndy emes, taldamalyq materıal. Kerek kitap. О́mirde bolǵan oqıǵalarǵa negizdelgendikten, qyzyqtyryp, tez oqylady. Bas keıipkerdiń qyzmetke adal berilgen, adamdarmen qarym-qatynasynda shynshyl, ózindik ustanymy bar beınesi somdalýy – jastarǵa úlgi bolarlyq. Degenmen keıbir tustarda О́zbekáli Jánibekovti jaltaqtamaı, oıyn tik aıtatyn adam etip kórsetemin dep, aýzyna dóreki sózder salǵany quptarlyq emes. О́mirde solaı bolǵan da shyǵar, biraq, ony bizge jetkizip otyrǵandardyń qandaı pıǵylmen aıtqanyn da oı tarazysyna salǵan jón-aý...
«Bazarǵa barǵan júz kisi – árkim tanyǵanyna sálem beredi» demekshi, meni О́zbekáli Jánibekovtiń Torǵaıda qyzmet etken kezeńi qalaı jazylǵany qyzyqtyrdy. О́ıtkeni ol kezde men joǵary synypta oqıtynmyn, Arqalyqta bolyp jatqan mádenı-saıası oqıǵalardyń kóbine bizdiń býyn kýámiz. Vladımır Chernenko qalalyq, Bekbolat Birbaev oblystyq jastar uıymynyń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan komsomol konferensııalaryna delegat boldym. Aıtqandaı, sonda qazir «Arqalyqtyń aq tańy» soǵan arnaldy degen boljam aıtylatyn Záýresh úshinshi hatshy bolyp saılanǵan.
70-jyldary Arqalyqta biz oqyǵan jalǵyz qazaq mektebi boldy – qalaǵa kelgen ǵalym, batyr, aqyn-jazýshylardyń bárin derlik kezdesýge ákeledi. Instıtýt áli ashylǵan joq, qazaq aqyn-jazýshylary úshin jalǵyz aýdıtorııa boldyq. Qasym Qaısenov, Qadyr Myrzalıev, Áset Beıseýov, Júsip Qydyrov, Keńshilik Myrzabekov... basqa da kóptegen tulǵalardy birinshi ret osynda kórgenbiz. Shámshi Qaldaıaqov pen Muhtar Shahanovtyń saparynda da mektepte kezdesý ótken – biz kompozıtor aǵamyzdyń bezektep, pıanınodan qashqaqtaǵanyn áli kúnge kúlip eske alamyz.
Sondaı kezdesýler boıymyzda ádebıetke, mádenıetke, tarıhqa degen súıispenshiligimizdi oıatty. Kitapqa qumarlyǵymyz artty, sporttyq saıystarǵa belsene qatystyq, mádenı is-sharalardan qalmaýǵa tyrysatynbyz. Teatrdyń ashylýy qarsańynda aınalasynda senbilik ótkizip, «Aıman-Sholpanmen» shymyldyǵy ashylǵanda alǵashqy kórermenderi boldyq. Odan keıin «Aı tutylǵan tún» qoıyldy.
«Torǵaı áýenderi» festıvali alǵash ret ótkende biz qazirginiń tilimen aıtqanda «massovkadamyz». О́zbekáli aǵanyń qaýmalaǵan qyz-jigittiń ishinde tolqyndy qara shashy dýdyrap, qalyń elmen jarqyldaı amandasyp júrgen beınesi kóz aldymda. Búkil Torǵaı jurty úshin áldebir qasıetti jandaı qaraıtyn, árkim-aq qasyna barýǵa, onymen bir tildesip qalýǵa yntyq sııaqty kórinetin maǵan. Biz bolsaq alystan kórgenimizge mázbiz. Arada bir-eki jyl ótkende ańyz-ertegilerden kelgen qaharmandaı tulǵamen betpe-bet kezdesem dep oılappyn ba?
Birinshi kýrstyń qysqy kanıkýlynda poıyzdyń Arqalyqqa baratyn tirkeme vagonyna minsem, kýpede bir jyly júzdi apaı otyr eken. «Atym Qalıhan» degende «Bul kisige de er adamnyń atyn qoıypty ǵoı» dep oılaǵanym esimde. О́zi balalarymen Almatyda turady eken, joldasy – Arqalyqta qyzmette. «Jánibekov degen kisini bilesiń be?» dep surady. Bilgende qandaı! Ol kisiniń atqaryp júrgen isteri, halyqtyń pikiri týraly aıtyp otyryp, tarıhtaǵy kóshbasshy adamdar týraly oqyǵanymmen parallel keltirip qoıam ózimshe. Apaıǵa jubaıy týraly pikirler unaǵany anyq, jymıyp tyńdady.
Jol boıy «ashqursaq stýdentsiń ǵoı» dep táttisi men jyly-jumsaǵyn aýzyma tosqan apaı óz anamdaı qarapaıym, óz anamdaı meıirimdi jan eken. Qımaı qoshtastyq. Qaıtatyn kúni poıyzǵa barsam, myna qyzyqty qarańyz, olar da vagon aldynda tur – aǵaı shyǵaryp salýǵa kelipti. Apaı týysyn kórgendeı qýanyp ketti, aǵaıǵa aıtyp, meni óz kýpesine aýystyrtyp aldy. Qoshtasarda О́zbekáli aǵaı betime oılana qarap: «Apań «bilimdi qyz» dep maqtap otyr, jaqsy oqy» dedi. Men tek basymdy ızeı berdim...
Kitapty oqyp otyryp, osy jaılardy jymııa eske aldym. Bala kezimdi, jastyq shaǵymdy eske túsirgen epızodtardy qýalaı oqysam da, kóńilimniń túkpirinde bir suraq tur edi. Kitap jazý zańdylyǵy boıynsha ol suraǵyma jaýapty sońyna qaraı tabam degen oımen muqııat oqydym. Biraq, tappadym.
О́zbekáli Jánibekov zeınetke shyqqan soń «Arqas» degen qoǵamdyq qor quryp, sonyń aıasynda tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi saqtaý men qalpyna keltirý, tildi órkendetip, damytý boıynsha birqatar jumys atqarǵan. Jarǵynyń ózinde «Arqas» qazaq tili men mádenıetin órbitý qory» dep jazylǵan. Al sol qordyń jarǵysyn jazyp, ádilet organdarynan tirkeýden ótkizgen, О́zbekáli aǵamyzdyń sońǵy kúnderine deıin qasynda júrgen, uldarymen jaqsy aralasqan zańger azamatpen men Joǵarǵy keńeste qyzmettes boldym. Qazir advokat, Almatyda turady.
Qordyń móri, jarǵysynyń 2 tilde jazylyp, bekitilgen túpnusqasy áli sol kisiniń qolynda, maǵan kóshirmesin berdi. «Bul – mýzeıde turýy kerek zattar ǵoı», degenmin. Zańger ǵoı «zańdy túrde rásimdep alsa, beremin» dedi.
Aıtaıyn degenim, buǵan deıin jazylǵan eńbekterde de О́zbekáli aǵamyzdyń saıası-mádenı arenadaǵy halyq rýhyn oıatqan isteri, jańashyl qadamdary, ansambl qurǵany, teatr ashqany, til úshin kúreskeni... qamtylyp, jazylǵanymen, osy bir jumysy týraly eshteńe jazylmaǵan sııaqty. Áıteýir, meniń kózime túspedi. Myna kitapta da eshteńe aıtylmapty.
Kamal ÁLPEIISOVA,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
