Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Byltyr qatty turmystyq qaldyqtardy (QTQ) kádege jaratý kórsetkishi birneshe paıyzdyq tarmaqqa tómendegen. Mysaly, 2022 jyly óńdelgen qatty turmystyq qaldyqtardyń úlesi – 25,4%, al byltyr 23,9% bolǵan. Onyń sebebi qaldyqtardy óńdeıtin zaýyttar kórsetkishiniń dınamıkasynda emes, esepteýdegi qatelikterde eken. EnergyProm monıtorıngtik kompanııasynyń málimetinshe, 2023 jylǵa deıin elordada qaıta óńdelgen qaldyqtardyń úlesi (75,2%) qate kórsetilgen. Naqtyraq aıtqanda, bul – óńdelgen emes, suryptalǵan kommýnaldyq qaldyqtar. Al bas qalada QTQ-ny qaıta óńdeý úlesi – nebári 17,1%. Ulttyq ındıkatorǵa Astananyń 2023 jylǵa deıingi qate málimetteri áser etip, ony shyn mánindegiden joǵary etip kórsetken. 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan derekterge engizilgen túzetýler Ulttyq statıstıka bıýrosynyń esebinde joq bolyp shyqty. Byltyrǵy ulttyq ındıkatordy qaıta eseptegennen keıin kezeń sońyna deıin josparlanǵan 27%-ǵa jetý múmkin bolmaıtyny belgili. Sóıtip, óńdeý úlesi óspeı, kerisinshe azaıa túsken. Keıingi bir jylda 4,1 mln tonna qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan, bul – 2022 jylmen salystyrǵanda 4,7%-ǵa az.
Qazirgi kezde árbir bes qazaqstandyqtyń tórteýiniń ǵana qoqystardy kommýnaldyq qyzmetter bosatyp shyǵaratyn arnaıy konteınerlerge tastaýǵa múmkindigi bar. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń dereginshe, QTQ-ny jınaý jáne shyǵarý qyzmetteri turǵyndardyń 19%-yna qoljetimsiz. Úılerin kómirmen jylytatyn aýyl turǵyndarynyń taǵy bir qıyndyǵy – kúldi aparatyn jerdiń joqtyǵy. Infraqurylymnyń baıaý damýy problemany kúrdelendire túsetini aıqyn. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń aıtýynsha, qazir elimizde 82 myń konteıner jetispeıdi. Iri qalalardaǵy kommýnaldyq kásiporyndar qoqys shyǵaratyn tehnıkanyń tapshylyǵyna alańdaýly. Oǵan qosa polıgondardyń az ǵana bóligi zamanaýı ekologııalyq qaýipsizdik standarttaryna saı salynǵan. Máselen, 3 myń polıgonnyń tek 20,6%-y ǵana sanıtarlyq normalarǵa saı, qalǵandary tolyp ketken, ne zańdastyrylmaǵan ne qaldyqtardy nyǵyzdaýdyń eski ádisterin qoldanady. Bul kedergiler qoǵamdyq qoqys alańdaryna tastaýǵa tyıym salynǵan qurylys qaldyqtarymen qosa, ózdiginen qoqys polıgondarynyń paıda bolýyna ákeledi. Jaǵdaıǵa sheneýnikterdiń jıi aıtatyn halyqtyń ekologııalyq mádenıetiniń tómendiginen bólek, turǵyndardyń kommýnaldyq kásiporynǵa qaldyqtardy júıeli túrde, tym qymbatqa bermeı ótkizip turýyna múmkindiktiń joqtyǵy sebep bolyp otyr. Qoqysty polıgonǵa aparǵannan góri aıyppul tóleý arzanyraq deıtin sheneýnikter qoqysty belgilenbegen jerde saqtaǵany úshin aıyppul mólsherin kóbeıtýdi usyndy. Statıstıkalyq málimetter elimizde jyl saıyn myńdaǵan zańsyz qoqys polıgony paıda bolatynyn kórsetedi. Byltyr olardyń 5,5 myńy anyqtalyp, 86%-y joıyldy. Olardyń sany áli de joǵary bolǵanyna qaraǵanda, ruqsat etilmegen úıindilerdiń paıda bolý sebepterin anyqtaý – basty mindet emes. Atqarýshy bılik polıgondar anyqtalyp, joıylǵanda ǵana esep beredi.
Barlyq túıtkildi júıelep, is-sharalar josparyn jasaý úshin ákimdikter byltyrǵy qarashaǵa deıin qaldyqtardy júıeleýdiń jeke baǵdarlamalaryn ázirlep, bekitýge tıis bolǵan. Alaıda jyl sońyna qaraı olardyń 75%-y bul jumysty atqarýǵa da kirispedi. Jeltoqsanda tıisti sala basshysy bul merzimdi bıylǵy shildege deıin uzartýdy usyndy. Ákimdikterdiń mindetinde polıgondar úshin jer telimderin bólý jáne esepke alý, qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý, suryptaý jelileri men qaldyqtardy qaıta óńdeý zaýyttaryn salý úshin memlekettik-jekeshelik seriktestik (MJS) aıasynda ınvestorlardy tartý boıynsha jumys bar. Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy kóptegen jarııalanymǵa qaraǵanda, qaldyqtardy óńdeý salasyndaǵy memleket pen bıznestiń seriktestigi máselesi byltyr kásipkerlerdiń aldynda mańyzynan aıyryldy. «KazWaste» qaldyqtardy basqarý qaýymdastyǵynyń ókilderi óz paraqshasynda keltirgen birneshe mysal – osynyń dáleli. О́tken jylǵy shildede Almaty ákimdigi qoqys shyǵaratyn iri kompanııany naryqty monopolııalady dep aıyptap, MJS kelisimin buzý týraly sheshim qabyldady. Aqtóbede de jergilikti bılik kommýnaldyq kásiporynmen yntymaqtastyǵyn toqtatyp, sonyń saldarynan úsh apta boıy qaladan qoqys shyǵarylǵan joq. Sol sekildi Rıdderde qaldyqtardy jınaıtyn «Fırma Etalon» JShS kompanııasy tutynýshylarǵa jibergen hattarynda tómen tarıf boıynsha budan bylaı shyǵynmen jumys isteı almaıtynyn málimdegen. Kásiporyn kómektiń ornyna Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha departamentinen zańdy buzǵany týraly eskertý aldy. «KazWaste» sarapshylarynyń pikirinshe, tarıfter problemasy, qaldyqtardy jınaý men shyǵarý úshin tólemniń tómen jınalýy jalpy respýblıkada jıi kezdesedi. Kompanııalar qazirgi jaǵdaıǵa qaramastan jumys kólemin eńserýge tyrysyp jatyr.
О́ńdeý kezeńiniń ózindik qıyndyǵy bar. Qatty qaldyqtardy bólek jınaý deńgeıi tómen bolǵandyqtan (kem degende ylǵaldy jáne qurǵaq fraksııalarda) olardy suryptaý qolmen júrgiziledi. Sońynda qaıta óńdeýge jaramdy qaldyqtardyń úlesi az bolyp qalady. Suryptaý jelileri kezeńinde kásiporyndar óńdeýge nemese satýǵa bolatyn qaıta óńdeýge jaramdy zattardy ǵana alýǵa múddeli. Ádette bul – PET bótelkeleri, basqa da polıetılen ónimderi, makýlatýra, turmystyq jáne kompıýterlik tehnıka, shınalar. Qaıta óńdeý naryǵyna kásipkerlik qyzyǵýshylyqty Ekologııa mınıstrligine qarasty Tabigat.gov.kz qorshaǵan ortanyń jaı-kúıi týraly ulttyq derekter banki jarııalaǵan qabyldaý pýnktteriniń ınteraktıvti kartasynan kórýge bolady. Osy jyldyń naýryzyndaǵy málimetke súıensek, ár oblysta, megapolısterde plastık pen makýlatýrany qabyldaý pýnktteri bar. Elimizdegi 20 óńirdiń 13-inde turmystyq tehnıka, tek úsheýinde aǵash, Aqtóbe oblysynda ǵana paıdalanylǵan súzgiler qaıtarylady. Fandomattar ázirge tek Astanada ornatylǵan.
Mınıstrlik málimetinshe, 2024-2026 jyldary bıýdjet úzdik eýropalyq tájirıbe eskerilgen jańa qaldyqtardy kádege jaratý jáne qaıta óńdeý zaýyttaryn iske qosý jobalaryn qarjylandyrýǵa 200 mlrd teńge bólmekshi. Aldyn ala pýlǵa 60 mlrd teńgeniń 11 jobasy kirgen. Memleket bul aqshany 3%-ben berýge daıyn. Elimizde bir jarym jylǵa jýyq memlekettik sýbsıdııalaý júıesi jumys istemeı, onyń kómeginsiz QTQ jınap, óńdeıtin 100-den asa jeke kásiporyn bankrotqa ushyrap, jabylyp qalǵannan keıin bul qarajatty alýǵa kezek bola qoıar ma eken?
