Ásirese bunyń jarqyn mysaly retinde elimizdiń basty ekonomıkalyq seriktesteri Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa elderi qataryna Ázerbaıjan, Túrkııa, Eýropa elderi, AQSh pen Arab túbegindegi BAÁ sekildi elderdiń qyzyǵýshylyǵynyń artqanyn aıtsaq bolady. Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeńde damyǵan memleket bolýǵa ekonomıkalyq kórsetkishterdi maqsat etip, soǵan jetýge kásipkerlerdi shaqyrý tolyqqandy ózgeris úshin jetkiliksiz ekeni anyq. Sáıkesinshe, elimizge ekonomıkadaǵy qurylymdyq ózgerister men keshendi ınfraqurylymdyq sheshimder qajet.
Osyndaı ózgeristerdiń birinshi baǵytyn Prezıdent kreatıvti ekonomıkany damytýǵa jaǵdaı jasaý dep atap ótti. Qazirgi jastar úshin ózekti ekonomıka sektory azamattardyń shyǵarmashylyq áleýeti, ıdeıasy jáne ıntellektýaldyq menshiginiń kúsh-qýatyna negizdelgen. Erteden ónerimen tanymal qazaq halqyna bul aýqymdy sektor úlken múmkindik beredi. Ol óz ishinde óner, dızaın, arhıtektýra, sıfrlyq tehnologııa, medıa, oıyn-saýyq sekildi baǵyttardan quralyp, otandyq emes jahandyq naryqqa óz týyndylaryn usynady. Qazirdiń ózinde elimizdiń talanttary kórshiles TMD elderi men túrkitildes elderge tartymdy kontent usynyp jatyr. Bul salany damytqan eldiń úlgisi retinde Ońtústik Koreıany aıtýǵa bolady. Ońtústik Koreıa eń birinshi rette álemdik naryqqa mádenı qyzmetter men taýarlardy usynady. Bul – tanymal telehıkaıalar, fılmder, ánder. Sol tanylǵan taýarlardyń izin jalǵap ár alýan naryqqa koreı kosmetıkasy, basqa da ónimderi tarady. Bálkim, sol mádenı áserdiń nátıjesi bolar, qazir elimizde koreı ónimderine degen suranys joǵary. Sonymen qatar kreatıvti ekonomıka ókilderiniń týyndylary elimizdiń týrıstik tartymdylyǵyn arttyra alar edi. Sebebi otandyq alańda túsirilgen fılmderdi kórgen sheteldikterdiń osy bir aımaqtarǵa barýǵa, saıahattaýǵa yqylasy artady. Nátıjesinde, bul tek saýda-sattyq qana emes, jergilikti týrızmniń, meıramhana bıznesiniń damý áleýetin ashady. Bul tájirıbe Koreıada qazirgi ýaqytta bar, al elimizdi endi kútip tur dep aıtsaq bolady. Sondaı-aq kreatıvti ekonomıkanyń adam kapıtalynyń artýy men memlekettik tildiń qoldanys aıasynyń keńeıýine yqpal etetinin eskerý kerek. Qazaqsha týyndylardy túsiný, qazaq mádenıetine qyzyǵýshylyqtyń áserinen tildi de úırenýshi adamdar paıda bolatyny anyq. Bul tilimizdi damytýǵa shetelderde mindetti túrde joǵary saıası elıtanyń kelisimimen ashylyp jatqan kýrstardan tys jeke kásip retinde til úıretýdi qolǵa alǵan kýrstardyń paıda bolýyna jol ashady. Osylaısha, Prezıdenttiń kreatıvti ekonomıkaǵa zeıin qoıýyn mańyzdy qadam dep atasaq bolady.
Mýltıplıkatıvti áser beretin qurylymdyq jobalar da ekonomıkanyń ilgerileýine septigin tıgizedi. О́ıtkeni olar tek ekonomıkalyq paıda emes, áleýmettik máselelerdi retteý turǵysynan da ózekti. Ádepkisi – 55 jańa jylý ortalyǵynyń salynýy. Týra osylaı 6,5 myń shaqyrymdyq ınjenerlik júıeni jańǵyrtýǵa, tozyǵy jetip, eskirgen ınjenerlik ınfraqurylymnyń qalypty jumys isteýine negiz bola alady. Sonymen qatar 1 700 shaqyrymǵa kógildir otynǵa qoljetimdilikttiń artýy, 300 myń turǵynnyń kómirge táýeldilikten qutylýy, osy jańartý men jóndeý jumystary ótetin aımaq turǵyndarynyń úı-jaıdy retke keltirý máselesin jeńildetip, ózge ekonomıkalyq belsendi qyzmetke aralasýǵa, kásipkerlikpen aınalysýǵa múmkindik beredi. Osy jumystarǵa jergilikti halyq pen otandyq kásipkerler qatysýǵa tıis, tıisinshe bul úrdis atalǵan aımaqtardaǵy jumyssyzdyq deńgeıin azaıtyp, kásipkerlerdi jańa tabys kózine jetkizedi. Osy jobalar sátti iske asqan jaǵdaıda shalǵaı aımaqtaǵy kásipkerler ónimderi men shıkizatyn jańa naryqqa shyǵarý úshin logıstıkalyq tıimdilikke ıe bolady. Qazir alys aýdandardaǵy aýyl sharýashylyǵy, ósimdik sharýashylyǵy jáne ózge shaǵyn ónerkásip ókilderi ónimderin halyq sany kóp shoǵyrlanǵan ortalyqtarǵa jetkize almaı otyr. Tıisinshe, kommýnaldyq ınfraqurylym men logıstıka shyǵyn esebinen ónimderiniń quny joǵary bolyp ketedi. Al jóndeý jumystary tyǵyryqqa tirelgen kásipkerlerdi óz aımaǵynda ǵana saýda jasaıtyn tuıyq sheńberden alyp shyǵady.
Infraqurylym jetilýiniń ekonomıkalyq belsendilikke qalaısha oń áser etetinin Alakól jáne Kólsaı demalys oryndarynyń mysalynan-aq kórýge bolady. Bul nysandardaǵy tıimdi ınfraqurylymdyq sheshimder demalys oryndaryna kórshiles jatqan aýyl turǵyndarynyń da saýda-sattyqpen aınalysyp, qyzmet kórsetýine jol ashty. Memleket basshysy óz sózinde atap ótken Qytaımen seriktestik arqyly ınfraqurylymdy jańartý, Ázerbaıjanmen Kaspıı teńizi arqyly saýda-sattyq júrgizý eldiń tranzıttik múmkindigin barynsha paıdalanýǵa áser ete alady. Muny biz belgili bir deńgeıde ekonomıkaǵa mýltıplıkatıvti áser berýge eń yqtımal ssenarıı dep qarastyra alamyz.
Sondaı-aq Prezıdent «ulttyq býrjýazııanyń» ózektiligin atady. Bul – osy ýaqytqa deıin el ekonomıkasynda kóterilmegen tyń ıdeıanyń biri. Tek HH ǵasyr basyndaǵy Alash qaıratkerleriniń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etken jergilikti kásipkerler elıtasy ulttyq býrjýazııa dep atalǵan edi. Memleket basshysynyń sózinde jergilikti turǵyndar ishinen utqyr, jasampaz, otandyq ónim men qyzmet óndirip, jeke basynyń múddesin ǵana emes, memleketshildik ıdeıany tý etetin kásipkerler atalady. Iаǵnı sóz basynda aıtylǵan ekonomıkalyq ózgeris saladaǵy nysandardy jańartý, jóndeý, ózgertýdi ǵana emes, sonymen qatar el ishinde ekonomıkalyq daǵdarysqa tótep bere alatyn jańa býynnyń qalyptasýyna den qoıýdy atasaq bolady.
Qýanyshbek DÚISENOV,
AlmaU ýnıversıteti, Joǵary menedjment mektebiniń oqytýshysy
