Jer silkinisinen saqtandyrý mindetti bola ma?

Respýblıkamyzda apat nátıjesinen týatyn zalaldy saqtandyrý mindetti túrge jatpaıdy, biraq azamattar múlikti óz qalaýy boıynsha saqtandyra alady. Buryn kópshilik bul polısti satyp alýǵa asa mán bermegen bolsa, qań­tar men naýryzdaǵy kúshti dúm­pý­­ler­den keıin jyljymaly jáne jyl­jy­maıtyn múlikti saqtandyrǵysy kele­tinder qatary aıtarlyqtaı artqan. Saqtandyrýshylardyń aıtýynsha, almatylyqtar jıǵan-tergen múlki úshin alańdaı bastapty.

«Eýrazııa» saqtandyrý kompanııasy­nyń dereginshe, azamattar arasynda jer silkinisi bolǵan jaǵdaıda múlikti erikti saqtandyrý sharttarynyń sany ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda bıyl alǵashqy eki aıda 80%-ǵa ósken. Sóıtip, alǵashqy eki aıda el boıynsha jeke tulǵalar jer silkinisi, basqa da apatty táýekelder jaǵ­daıynda 855 jyljymaıtyn múlikti saqtandyrǵan.

Alaıda jeke tulǵalardyń múlkin saqtandyrý deńgeıi búkil el boıyn­sha óte tómen bolyp qala beredi. О́ıt­ke­ni bul ósim tómen bazanyń áseri esebi­nen qalyptasyp otyr. Budan basqa ıpotekalyq nesıe berýmen aınalysatyn bankter arasynda jer silkinisi jaǵdaıynda saqtandyrý talap etiledi. Desek te múlikti saqtandyrý kezinde kelisimsharttyń merzimi ádette 1 jyldy quraıdy. Keıingi jyldary qaryz alýshylar jyljymaıtyn múlikti odan ári saqtandyrýdan bas tartyp ta júr. Tutastaı alǵanda, múlikti erikti saqtandyrýdyń ený deńgeıi óte tómen. Iаǵnı Almatyda nemese kez kelgen bas­qa iri eldi mekende joıqyn jer silki­nisi bola qalǵan jaǵdaıda memleketke, onyń bıýdjeti men rezervterine orasan zor júkteme túsedi. Mamandar aza­mattardyń múlikti saqtandyrýǵa asyq­paýynyń basqa da sebepteriniń arasynda apat bolǵan jaǵdaıda memleketke úmit artýyn, ártúrli táýekeldi júzege asyrý yqtımaldyǵy máselelerindegi keıbir tejelýdi ataıdy.

Respýblıkamyzda saqtandyrylǵan barlyq turǵyn úı nysanynyń úlesi 2%-dan da az. Elimizdiń shamamen 40%-y seısmıkalyq qaýipti aımaqta orna­las­qanyna qaramastan, azamattar saqtan­dyrýdyń mańyzyna nazar aýdarmaıdy. Resmı statıstıkada kórsetilgendeı, byltyr elde barlyǵy 2,52 mln turǵyn úı, onyń ishinde 307,9 myń kóppáterli turǵyn úı tirkelgen. Bul rette 170,28 myń nysan Almatyda, 267,1 myń nysan Almaty oblysynda – elimizdiń eń seısmıkalyq qaýipti óńirlerinde ornalasqan. Jańa saqtandyrý sharttarynyń jartysy, ıaǵnı 50,4%-y Astanaǵa tıesili bolsa, Almatynyń úlesi – tek 14,85%.

Ázirge jyljymaıtyn múlikti qor­ǵaýǵa tek bıznes qana joǵary ynta, jaýapkershilik tanytyp otyr. Qańtar-aqpan aılarynda zańdy tulǵalar arasynda apatty táýekelder bolǵan jaǵdaıda múlikti saqtandyrý sharttarynyń sany ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 4,1%-ǵa ósti.

О́tken jylǵy Túrkııadaǵy joıqyn jer silkinisinen keıin elimizde apatty táýekelderden mindetti saqtandyrý taqyryby qaıtadan talqylana bastaǵan. Al bıylǵy Almatyda bolǵan kúshti dúmpýler máseleni keshendi taldaýdyń mańyzdylyǵyn taǵy da eske saldy. Degenmen jer silkinisinen týyndaǵan múlikke keltirilgen zııandy óteýdiń jalǵyz múmkindigin halyq úshin jappaı qoljetimdi etý jaǵy áli pisip-jetilmeı keledi. Saqtandyrý ónimderine degen suranystyń ósýi halyqtyń naqty tabysy men ál-aýqatynyń artýymen sabaqtasa, óz saǵatymen órbip otyratyny aıqyn. Bul tusta ál-aýqattyń jalpy deńgeıi halyqqa qarajatty erikti saqtandyrýǵa baǵyttaýǵa múmkindik ber­meıtini aıtylyp júr. Saqtandyrý tarapynyń ókilderi «jer silkinisi qaýpi janynda tólem qabilettiligi ekinshi orynda qalady», deıdi.

«Basqa elderdegideı qaıǵyly oqıǵa­lardy boldyrmaý úshin erte bastan qamdaný kerek. Almatydaǵy ortasha páter úshin jer silkinisinen jyldyq saqtandyrý quny jylyna shamamen 20 myń teńgeden nemese aıyna eki myń teńgeden bastalady, bul onsha kóp emes. Sonymen qatar múlikti jappaı saqtandyrý aıasynda tarıfter de tómendep, saqtandyrý odan da arzandaı beredi», deıdi kompanııa ókilderi.

Bul jerde apat sıpaty ár óńirde ártúrli ekenin, bul erekshelikterdiń saqtandyrý qunyna da áser etetinin eskerý mańyzdy. Qalaı degenmen, elimiz tym úlken, geografııamyz ár alýan bolǵan­dyqtan, barlyq turǵynǵa biryń­ǵaı tarıf engizý múmkin emes. Bir aımaq­ty jer silkinisi mazalasa, ekinshisi sýdan tóngen qaýippen kún keship jatyr.

«Eýrazııa» SK basqarma tóraǵasy­nyń orynbasary Samat Qabdolov biz úshin Jańa Zelandııa men Japonııa qoldanatyn saqtandyrý baǵdarlamalary qolaıly dep esepteıdi. Aıtýynsha, seısmologııalyq turǵydan óte qaýipti aımaqtarda ornalasqan bul memleketter mundaı baǵdarlamalardy 50-60 shaqty jyldan beri qoldanyp keledi. Oǵan qosa bul elderde ekonomıkalyq jaǵdaıdy jáne aldaǵy ýaqytta bolýy múmkin táýekelderdi eskerip, naqty statıstıkany jınaqtaý, baǵdarlamany únemi jetildirip otyrý daǵdyǵa aınalǵan.

Sol sekildi «Basel» saqtandyrý kompanııasynyń basshysy Oleg Pavlov bizge Túrkııada qoldanylatyn jer silkinisinen mindetti saqtandyrý úlgisin engizý kerek degen pikirde. Bul jerde memleket zilzaladan keletin zardap pen saqtandyrýdy tarazy basyna teń salyp baryp sheshim qabyldaýy kerek.

«Memleket qaıta saqtandyrý pýlyn qurý bastamasyn kóterýi kerek. Sondaı-aq jer silkinisinen saqtandyrýdy sıfrlandyrý arqyly qoljetimdi etken jón. Bul saqtandyrý baǵasynyń tıimdiligine, ony qyzmetterdi tóleý qosymshasyna qosylý arqyly ońaı satyp alýǵa yqpal etedi», dep usynys bildiredi «Freedom Insurance» basqarma tóraǵasy Azamat Kerimbaev.

Saqtandyrýshylardyń paıym­daýyn­sha, Qazaqstanda jer silkinisinen saq­tandyrý tólemi jumys isteýi úshin bel­gili bir tetik qurý qajet. Bar­­­lyq elde táýekeldiń bul túri memle­ket­tik-jekeshelik áriptestik arqy­ly saqtandyrylady. Ádette memleket bıýdjet esebinen jabý arqyly táýekeldi ózine alady nemese  álemdik saqtandyrý kóshbasshylarynan qaıta saqtandyrý baǵdarlamalaryn satyp alady. Mundaı saıasattyń paıda bolýy – jahandyq tájirıbe, ony sheshýge Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń, sondaı-aq el Úkime­tiniń qatysýy qajet. Sonymen qatar saqtandyrý uıymdary qaıta saqtandyrýdy jeke jasasa, bul óte qymbatqa túsedi. Iri, reıtıngi joǵary qaıta saqtandyrýshydan jaqsy qyzmetti jeke alý óte qymbat bolǵandyqtan, durysy pýlǵa kirip, kásibı basqarýshy brokerdi taýyp, osy pýl arqyly sheteldik qaıta saqtandyrýshyǵa júginý tıimdirek. Sonda qyzmetpen qamtý baǵasy arzandap, tıisinshe azamattarǵa da salmaq túspeıdi.

Qazirgi ýaqytta saqtandyrý ónimde­riniń ený deńgeıiniń tómendigine baılanysty saqtandyrý kompanııalary shyǵyndardy jabýǵa qaýqarly. Eger halyq jyljymaıtyn múlikti jappaı saqtandyra bastasa, bul saladaǵy iri kompanııalar qaıta saqtandyrý tetikterin paıdalana alady. Almatyda qatty jer silkinisi bolsa, eldegi barlyq saqtandyrý kompanııasynyń kapıtaly saqtandyrý tólemderine jetpeı qalýy múmkin. Eshbir jeke sektor apat saldarynan kelýi múmkin shyǵyndy óteı almaıdy. Qansha kapıtal salsa da, kez kelgen saqtandyrý uıymy aýqymdy apattyń aldynda dármensiz bolyp qalady.

Bul oraıda Digital Almaty 2024 forýmynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń Saqtandyrý naryǵy jáne aktýarlyq esep aıyrysý departamentiniń dırektory Ásel Ámirbaeva qazir retteýshi memle­kettik deńgeıde jer silkinisi qaýpi­nen saqtandyrý modelin qurý meha­nız­­min ázirlep jatqanyn, aldaǵy ýaqyt­ta vedomstvoaralyq jumys toby qury­latynyn habarlaǵan edi. Osy baǵyt­ta retteýshi apattan saqtandyrý boıynsha bazasy bar Dúnıejúzilik bank jáne Azııa bankimen jumys isteýge nıetti.