Foto: massaget.kz
Al qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı jáne rýhanı baılyǵynyń, sondaı-aq ulttyq biregeıliginiń negizgi elementi. Memlekettik til saıasatynyń mańyzdy maqsattarynyń biri – búkil qoǵamǵa qazaq tiliniń mártebesin nasıhattaý jáne onyń paıdalaný aıasyn meılinshe keńeıtý. Memleket tarapynan bul máselege aıryqsha mańyz berilip, udaıy nazar aýdarylyp kele jatqandyǵyna basa aıta ketkenimiz jón bolar.
Osy oraıda buqaralyq aqparat quraldarynyń (BAQ) róli de erekshe mańyzdy. Qazirgi kezde BAQ-tyń kómegimen qazaq tiliniń mádenı jáne áleýmettik mańyzyn arttyrý jumystary jandana túsken. Televızııa, radıo, gazet jáne ınternet sııaqty medıa quraldar arqyly qazaq tilinde júrgiziletin naýqandar, arnaıy habarlar men suhbattar qoǵamnyń nazaryn memlekettik til máselelerine aýdartyp, tildik sana-sezimdi oıatýǵa yqpal etedi. Osy arqyly qoǵamnyń barlyq toptarynyń nazary memlekettik til máselesine aýdarylady. Qazaq tilinde beriletin aqparattardyń, baǵdarlamalardyń, jańalyqtardyń artýy tildiń damýyna jáne keńirek qoldanylýyna oń áserin tıgizedi.
Qazaqstandaǵy BAQ sany men memlekettik tildegi mazmunynyń jaı-kúıine kóz júgirtsek, 2023 jylǵy maǵlumattar boıynsha Qazaqstanda 5 189 BAQ tirkelgen. Olardyń ishinde 191 telearna, 84 radıo, 959 aqparat agenttigi men ınternet shyǵarylymy, 279 sheteldik telearna jáne 3 676 merzimdi basylym (onyń ishinde 2 180 gazet jáne 1 496 jýrnal) bar. Qazaq tilindegi BAQ-tyń sany – 693-ti, al orys tilindegisiniń sany 853-ti quraıdy. Bul kórsetkishter memlekettik tilde shyǵatyn BAQ-tyń úlesi men medıanyń tildik quramy qanshalyqty alýan túrli ekendigin aıǵaqtaıdy. Mysaly, memlekettik BAQ-taǵy qazaq tilindegi kontenttiń úlesi – 83%, telearnalarda – 77%, baspa BAQ-ta – 85%, al ınternet-resýrstarda 87% quraıdy. Bul memlekettik tildiń BAQ-taǵy úlesiniń arta túskenin jáne jalpy medıa salasyndaǵy memlekettik tildiń ornyqty nyǵaıý baǵytynda ekendigin kórsetedi.
Qazaq tiliniń medıa ortadaǵy jańǵyrýy men jańa baǵyttary ózgeshe mańyzdylyqqa ıe. Áleýmettik jelilerdiń ártaraptylyǵy men blogerler belsendiligi, qazaq tilinde kontent jasaýshylardyń kóbeıýi tilimizdiń jastar arasyndaǵy bedelin arttyrýda úlken ról atqaryp otyr. Bul – jańa býyndy qazaq tilinde sóıleýge jáne tildiń damýyna belsendi qatysýǵa shaqyratyn biregeı qadam. Aýdıo kontenttiń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde ósýi qazaq tiliniń keńinen taralýyna jáne yqpaldylyǵynyń artýyna áser etti. Aýdıo kitaptar men podkasttar qazaq tilinde bilim alýdy, mádenıetti zertteýdi jáne kúndelikti tirshiliktegi tyńdalymdardy jeńildetedi. Olar, ásirese, kólikte nemese jattyǵý kezinde ýaqytty tıimdi paıdalanýǵa yńǵaıly. Bul úrdis, qazaq tilin úırenýshilerge jáne tildi damytqysy keletinderge qosymsha resýrstar usynady. Statıstıka jaǵynan alǵanda, naqty sandar kórsetý qıynǵa soǵady, sebebi podkasterlerdiń naqty sany men olardyń aýdıtorııasy jyl saıyn ózgerip otyrady jáne bul málimetter jedel jańarý ústinde. Desek te, qazaq tilindegi podkasterler arasynda kóptegen salada, mysaly, bilim berý, qarjy, densaýlyq, mádenıet jáne oıyn-saýyq sııaqty taqyryptarda mazmun jasaýshylar barshylyq. Mundaı jaǵymdy tendensııalar qazaq tilinde sóıleıtin tyńdarmandar arasynda aýdıo kontentke degen suranystyń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
Máselen, bul jóninde til bilimi salasyndaǵy maman Gúlmıra Jaıymbaeva bylaı dep oı bólisedi: «Qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý – bizdiń ortaq mindetimiz. Osy oraıda memlekettik tildiń BAQ salasyndaǵy mańyzy meılinshe orasan ekendigin aıtpasa da belgili. Búgingi tańda BAQ arqyly tildiń keń taralýyna úles qosý múmkindigi artty. Áleýmettik jeliler jáne jańa medıa platformalary arqyly tildiń jastar arasyndaǵy bedelin arttyrýǵa kóp múmkindikter ashyldy. Bul – qazirgi zamanda tildi nasıhattaýdyń negizgi baǵyttarynyń biri. Ári memlekettik til mereıiniń ústem bola beretindiginiń aıqyn kórinisi.
Al endi qazaq tilindegi BAQ-tyń jańa baǵyttary qandaı degen máselege oralsaq, búginderi ekologııalyq máseleler basa nazar aýdarýdy talap etedi, jáne bul baǵyttaǵy aqparattardyń qazaq tilinde taralýy da óte mańyzdy. Qazaq tilindegi BAQ ekologııalyq jýrnalıstıkany damyta otyryp, aınalany qorǵaý, qoǵamnyń ekologııalyq sanasyn arttyrý jáne turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge úles qosa alady. Aqparattyq tehnologııalar men blokcheın sııaqty jańa tehnologııalardyń BAQ salasyndaǵy qoldanylýy qazaq tilindegi medıanyń damýyna jańa baǵyttar asha alady. Bul tehnologııalar arqyly aqparattyń qaýipsizdigin arttyrý, kontenttiń taralýyn jedeldetý jáne jýrnalıstıkalyq zertteýlerdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik mol. Sıfrlyq saýattylyq – qazirgi zamanǵy qoǵamnyń negizgi qajettiligi. Qazaq tilindegi BAQ aýdıtorııasyna sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanýdyń negizderin úıretý, ınternet qaýipsizdigi jáne jeke derekterdi qorǵaý týraly aqparat berý arqyly qoǵamnyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa orasan zor úles qosa alady.
Sheteldik basylymdardyń qazaq tiline aýdarylýy nemese qazaq tilindegi maqalalardyń sheteldik BAQ-ta jarııalanýy da – qazaq tiliniń álemdik mádenıet almasý úderisterine qatysýyna ashylǵan úlken jol. Bul qadam qazaq tilindegi mazmunnyń sapasyn arttyrýǵa jáne onyń halyqaralyq deńgeıde tanylýyna óz úlesin qosady.
Memlekettik til jáne BAQ arasyndaǵy ózara árekettesý qazaq tiliniń qoǵamdaǵy mártebesin nyǵaıtýǵa jáne onyń damýyna oń yqpal etedi. Qaı kezde de BAQ-tyń memlekettik tildi damytýǵa qosqan úlesi zor bolyp esepteledi jáne osy baǵytta jumys isteý ulttyq múddeni qorǵaýdyń mańyzdy quraly bolyp qala beredi.
Arýjan MAÝLENBAI,
T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń 4-kýrs stýdenti
ALMATY
