Úkimet basshysy, Sý tasqynyna qarsy is-sharalardy úılestirý jáne sý tasqyny kezeńiniń saldaryn joıý jónindegi respýblıkalyq shtabtyń jetekshisi Oljas Bektenov Qostanaı, Atyraý oblystarynda boldy. Buǵan deıin Premer-mınıstr Aqtóbe oblysyndaǵy sý tasqynynyń saldaryn joıý jónindegi jumystardy, sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysynyń sý tasqynyna daıyndyǵyn teksergen bolatyn.
Aqtóbe oblysynda Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen selektorlik rejimde óńirlik shtab basshylarynyń qatysýymen Sý tasqynyna qarsy is-sharalardy úılestirý jáne sý tasqynynyń saldaryn joıý jónindegi respýblıkalyq shtabtyń otyrysy ótti.
Qazirgi tańda elimizde sý tasqynyna baılanysty kúrdeli ahýal qalyptasyp otyr. Boljamǵa sáıkes búkil el boıynsha jaýyn-shashyn bolyp, kún kúrt jylynady dep kútilip otyr. Qardyń tez erýinen sý qoımalary tolyp jatyr. Búginde soltústik, shyǵys jáne ortalyq aımaqtardyń 65%-dan astamy áli kúnge deıin qalyń qar astynda. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta sý tasqyny qaýpi bar óńirlerde aldyn alý sharalary kúsheıtildi, TJM-nyń qajetti kúshteri men quraldary daıyndaldy.
Qarjy mınıstri Mádı Takıev sý tasqyny saldarynan sharýashylyq qyzmeti buzylǵan jeke kásipkerler men shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń barlyǵyna berilgen ótinishine saı nesıeler boıynsha tólemderdi keıinge qaldyrý usynylatynyn baıandady. Sondaı-aq Qarjy mınıstrligi sý tasqynynan zardap shekken bıznes sýbektileri úshin salyq eseptiligin tapsyrý jáne salyqtardy tóleýdi keıinge qaldyrýdy usynady.
Premer-mınıstr jóndeýge jaramdy turǵyn úıler men ınfraqurylymnyń sapasyna erekshe nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen sý basqan úılerdiń barlyǵy qujattardyń bar-joǵyna qaramastan, qalpyna keltiriledi. Memleket eshkimdi baspanasyz, dalada qaldyrmaıdy. Osyndaı qıyn jaǵdaıda iri, orta bıznes, sondaı-aq kishigirim kompanııalar jáne eldiń taǵdyryna beı-jaı qaramaıtyn qarapaıym azamattar qolushyn sozyp jatyr. Bıýdjet qarajatyna qosymsha turǵyn úılerdi qalpyna keltirýge, joǵalǵan múlik pen mal shyǵynyn óteýge baǵyttalatyn qomaqty soma jınaldy. Merdiger kompanııalar osyndaı qıyn jaǵdaıdy bızneske aınaldyrmaıdy jáne barlyq qarajat maqsatty túrde jumsalady dep senemin», dedi shtab jetekshisi.
Fermerler men aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń ıelerine erekshe nazar aýdaryldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shyǵyndy óteý máselesin sheship jatyr.
«Úkimet fermerler men mal ıelerine nesıeler men lızıngtik mindettemelerdi keıinge shegerý boıynsha qoldaý kórsetetin bolady. Tólemder keshiktirilgen jaǵdaıda aıyppul salynbaıdy», dedi Premer-mınıstr.
Shtab otyrysynda tasqyn kezeńine aldyn ala daıyndalǵan óńirlerdiń bar ekeni, sondyqtan ol jerlerde sý tasqynynyń saldary sonshalyqty joıqyn bolmaǵany atap ótildi. Máselen, Qaraǵandy oblysynda aýqymdy sýdyń kólemine qaramastan, eldi mekenderdi jappaı sý alyp ketken joq. 6-7 jyl buryn aýyldardyń aınalasynda bógetter salynyp, sýdy buratyn aryqtar qazylǵan. Munyń barlyǵy – ýaqtyly qabyldanǵan qarapaıym sheshimder. Ol óz tıimdiligin dáleldedi. Sondyqtan árbir eldi meken boıynsha osy jyldyń kúzine deıin joıqyn sý tasqynynyń aldyn alý úshin qajetti sharalardy qabyldaý tapsyryldy.
Sondaı-aq Úkimet basshysy Aqtóbe oblysyndaǵy birqatar sý qoımalaryn tikushaqpen aralap, sý tasqynynan zardap shekken úılerge bardy.
Jalpy, oblysta tasqyn qaýpi áli seıilmegen. Qazir ózenderdiń kóbi sý arnasynan asyp ketkeli tur. О́ńirde 792 úı sý astynda qaldy. Oblystyń 5 aýdanynda (Qobda, Muǵaljar, Temir, Áıteke bı, Oıyl) jáne Aqtóbe qalasynda jergilikti aýqymdaǵy tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Sý tasqynyna qarsy is-sharalarǵa jeke quramnan 3 140 adam, 664 tehnıka jumyldyryldy. Barlyǵy 8 978 adam qaýipsiz jerge kóshirildi.
Oljas Bektenov kólemi 15,8 mln m3 bolatyn Maǵadjan bógetin aralap kórdi, onda qarǵyn sý aǵyny saldarynan sý qoımasynyń bógeti buzyldy. Nysan 1985 jyly paıdalanýǵa berilgen. Gıdrotehnıkalyq qurylys jekemenshik «Tulpar» JShS kompanııasynyń ıeliginde.
Qazirdiń ózinde 26 eldi mekende elektr qýatymen jabdyqtaý qalpyna keltirildi. «Energojúıe» JShS-nyń barlyq bólimshesi kúsheıtilgen rejimde jumys istep jatyr. Respýblıkalyq mańyzy bar 9, oblystyq mańyzy bar – 3 jolda jáne 9 aýdandyq mańyzy bar jolda sýdyń toqtaýyna baılanysty kólik qozǵalysyna qoıylǵan shekteýler alynyp tastaldy. О́ńirde shyǵyndy óteý komıssııasy jumys isteıdi. Úsh kún ishinde komıssııaǵa materıaldyq shyǵyndardy óteý týraly 1 623 ótinish túsken. Algorıtmge sáıkes sý tasqyny bolǵan kúnnen bastap kúntizbelik 30 kún ishinde keltirilgen shyǵyndy óteý týraly jergilikti ákimdikterge ótinish beriledi. Sonymen qatar Aqtóbe oblysynda sý tasqynynan zardap shekken jáne qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan turǵyndar ákimdikke tıisti ótinishpen júginý arqyly bir rettik tólem ala alady.
Úkimet basshysy sý tasqyny saldaryn joıǵannan keıin kommýnaldyq jáne jekemenshiktegi gıdrotehnıkalyq qurylystarda jan-jaqty tekserýler júrgizýdi tapsyrdy. Aqtóbe oblysynda barlyǵy 206 gıdrotehnıkalyq qurylys bar.
Sonymen qatar Premer-mınıstr sý basý qaýpine baılanysty TJ aldyn alý jumystary júrgizilip jatqan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Glýbokoe jáne Altaı aýdandarynyń taýly aımaqtaryn da tikushaqpen aralap, ózen alqaptaryndaǵy sý tasqyny qaýpi bar ýchaskelerdegi jaǵdaımen tanysty.
Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵynyń basym bóliginde jaǵdaı turaqty. Sondaı-aq qystyń sońynda qar qalyń jaýǵan Marqakól, Katonqaraǵaı, Glýbokoe, Úlken Naryn jáne Altaı aýdandary – táýekel aımaǵynda. О́zenderdegi sý deńgeıi ázirge qaýipti mejege jetken joq. Muzdyń erýi endi bastaldy, al taýly aımaqtardaǵy sý qoımalarynda muz qabatynyń juqarýy baıqalady. Alaıda boljam boıynsha oblysta daýyldy eskertý jarııalanǵan, +19°C deıin kúnniń kúrt jylynýy kútilip otyr. Sáýir aıynyń ortasyna qaraı aımaqta sý tasqyny qaýpi joǵarylaıdy.
«Qazir elimizdiń óńirlerinde, sonyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda qalyptasqan jaǵdaı bizden úzdisiz baqylaýdy talap etedi. Oblys aýmaǵynyń 70%-yn qalyń qar basyp jatyr, al qar jamylǵysyndaǵy sý qory normadan 2 ese artyq. Bul qaýiptiń áli seıilmegenin kórsetedi. Memleket basshysy atap ótkendeı, sý tasqyny kezeńinde jaǵdaıdyń damý ssenarıılerin qalyptastyrý qajet. Qazir qoldaǵy boljamdardy eskere otyryp, sý tasqynynyń aldyn alý sharalaryn kúsheıtýimiz kerek. Úkimet tarapynan tıisti jumystardy júrgizýge barlyq qajetti kómek kórsetiledi», dep atap ótti O.Bektenov.
Qazirgi tańda oblystaǵy 344 eldi mekenniń 7-eýinde sý tasqyny qaýpi tónip tur, onda 1000-nan astam adam turady. Jaǵdaı udaıy baqylanady: osy maqsattar úshin ushqyshsyz apparattar paıdalanylyp keledi. О́ńirde joǵary daıyndyq rejimi, TJ joıý jónindegi oblystyq jedel shtab jumys isteıdi. Jaǵdaı ýshyǵyp ketse, 1 118 adamnan turatyn kúshtik qurylymdar, 315 birlik tehnıka jasaqtalyp, 6 myń tonnadan astam ınertti materıaldar, 468 tonna JJM, 43 myń birlik qapshyq daıyndaldy.
Premer-mınıstr О́skemen jáne Buqtyrma GES-in de qarap shyqty. Barlyq gıdrotehnıkalyq qurylystar shtattyq rejimde jumys istep jatyr. Bógetterde sý deńgeıi aldyn ala tómendetiledi. О́ńirde Qazaqstandaǵy eń iri Buqtyrma sý qoımasy ornalasqan. Qazirgi ýaqytta ol taǵy 20 tekshe km kóleminde ózen sýyn qabyldaýǵa múmkindik beredi. Boljaldy málimetter boıynsha aldaǵy 3 aıda 15 tekshe kılometrge deıin sý keledi dep kútilip otyr.
Budan keıin Premer-mınıstr sý tasqynyna baılanysty kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyrǵan Qostanaı oblysyna baryp, sý deńgeıi Qostanaı, Rýdnyı qalalary, B.Maılın, Denısovskıı, Jitiqara aýdandaryndaǵy jaǵdaıǵa tikeleı áser etetin Tobyl ózenin tikushaqpen aralap kórdi.
Sý qoımalarynyń tolý deńgeıi maksımaldy mejege jaqyndap keledi. Máselen, Jelqýar jáne Amangeldi sý qoımalary 100%-ǵa, Qaratomar 97%-ǵa, Joǵarǵy Tobyl 93%-ǵa tolyp otyr, Sergeev jáne Amangeldi sý qoımalary tranzıttik rejimde óz qýatynyń sheginde jumys istep jatyr. Bul rette sýdyń kelýi ony ótkizý kóleminen asyp túsedi. Jaqyn arada boljam boıynsha erigen qar sýynyń jáne joǵarǵy jaqtan keletin sýdyń esebinen sý deńgeıi taǵy da ulǵaıady dep kútilýde. Qostanaı jáne Tobyl qalalaryna irgeles aýmaqtardy sý basýy múmkin.
О́ńirde erigen qar sýyn ótkizý maqsatynda Qostanaı qalasyndaǵy kishi kópir aýdanynda jumys istemeıtin jol tósemi ashyldy, eldi mekenderde arnaıy bógetter salynyp, erigen sýlardy basqa jaqqa burý úshin aryqtar daıyndalýda, topyraq toltyrylǵan qapshyqtar men ınertti materıaldar tóselip, sýdy sorý jáne basqa da jumystar júrgizilip jatyr. Qarasý jáne Tobyl ózenderinde muz jarý jumystary júrgizildi. 2000-ǵa jýyq adam, 650-den astam tehnıka, motopompalar, sondaı-aq júzý quraldary men áýe kemeleri jumyldyryldy.
О́ńirde sý tasqyny kezeńi bastalǵannan beri barlyǵy 3 257 adam qutqaryldy jáne evakýasııalandy, ýaqytsha ornalastyrý pýnktterine 632 adam ornalastyrylǵan, qalǵandary óz erkimen týystary men jaqyndarynyń úıine barýǵa sheshim qabyldady. Qosymsha evakýasııalaý jáne ýaqytsha ornalastyrý pýnktteri tolyq daıyndyq rejiminde.
Sondaı-aq keshe Oljas Bektenov Atyraý oblysyndaǵy aǵymdaǵy jaǵdaıdy tekserdi. Ol aýmaqty tikushaqpen aralap, ózen jaǵalaýlaryn nyǵaıtý jumystarynyń barysyn qarady. Qulsary qalasynyń turǵyndarymen sóılesip, olardyń qabyldanyp jatqan sharalardy kúsheıtýge qatysty suraqtaryna jaýap berdi.
Sonymen qatar Jaıyq jáne Jem ózenderindegi jaǵdaımen tanysty. Jylyoı jáne Qyzylqoǵa aýdandarynda jergilikti aýqymdaǵy tabıǵı sıpattaǵy TJ rejimi saqtalyp otyr. Búginde Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Mııaly, Aqqora, Jangeldın, Jasqaırat jáne Kózdiqara aýyldarynda qaýip-qater seıildi. Aqtóbe oblysy Oıyl aýdany jaǵynan Jem ózeni deńgeıiniń kóterilýine baılanysty Jylyoı aýdany Qulsary qalasyn sý basqan. 28 551 adam evakýasııalandy.
О́ńirde sý kólemin azaıtý úshin Jem ózeniniń saǵasy úsh jaǵynan qazyldy, sondaı-aq ózen boıynda ornalasqan jasandy bógetter buzyldy. Bul ózen arnasynyń baǵytyn ózgertýge jáne sýdyń kedergisiz aǵýyn qamtamasyz etýge, onyń Kaspıı teńizine qaraı ótkizý qabiletin ulǵaıtýǵa jáne sý tasqyny qaýpin azaıtýǵa múmkindik beredi. О́z kezeginde turǵyndar men volonterler turǵyn úı sektoryn sý basýyna jol bermeý boıynsha jumystar júrgizip jatyr.
