Tańdaı tunyq el

Ańyzda Koreıa ataýy «tańdaı tunyq el» degen maǵyna beredi. Aıtsa aıtqandaı-aq eken. Ekologııasy taza. Tabıǵaty kórkem. Aýmaǵy bizdiń bir oblys kólemindeı bolsa da, 51 mıllıonǵa jýyq halyq turady. Biraq taýǵa, ormanǵa, ózen-kólge baı ólke. Bizdiń bul jolǵy saparymyzǵa Koreıanyń Týrızmdi damytý jónindegi mekemesi demeýshi boldy. Bul uıymnyń Almatydaǵy fı­lıalyn Kım Sýdjın basqarady. Onyń aıtýynsha, atalǵan mekeme Ońtústik Koreıanyń Týrızm, sport jáne mádenıet mınıstrliginiń qoldaýymen jumys isteıdi. Qazir bul uıymnyń shet memleketterde 33 keńsesi bar, sonyń biri Almatyda ornalasqan. Issapar maqsaty – Koreıaǵa baratyn týrıster sanyn mektep oqýshylaryna arnalǵan baǵdarlama­lar arqyly kóbeıtý. Qysqasy, demalysta oqýshylarǵa Ońtústik Koreıanyń joǵary oqý oryndaryn tanysty­ryp, sol jaqta bilim alýǵa shaqyrady. Saparlastarymyzdyń deni – elimizdegi «Riviera International», «School Astana», «Garden School», «Quantum Stem School», «BINOM», «Spectrum International School», «Shoqan school» sekildi Astana men Almatydaǵy birneshe jekemenshik bilim berý uıymynyń ókilderi. Bári de bilim salasynyń kásibı mamandary. Shetinen aǵylshynsha aǵyp tur. Shet jurtqa shyqqanda aǵylshynsha bilmeseńiz, tusaýly attaı kibirtiktep qalady ekensiz.

Obaly neshik, atalǵan týrızm uıymy aıaǵymyzdy jerge tıgiz­bedi. Qazaqsha aıtqanda, qudadaı kútti. Almatydan túngi 00.15-te ushsaq ta, Seýlge kelgende kún tóbemizdi teserdeı shaqyraıyp turdy. Ońtústik Koreıanyń halyqaralyq áýejaıy at shaptyrym eken. Biraq qyzmet kórsetýi óte jyldam. Kóp aıaldaǵan joqpyz. El astanasy – Seýl álemdegi úlken megapolıstiń biri. Qalada eski men jańa stıl unamdy úılesim tapqan. Biraq sapyrylysqan kólikti baıqamadyq. Ár kólik óz jolymen júıtkip barady. Bir-birimen ıin tiresken adamdar da joq. Kóshede kóldeneń jatqan kese shóp kezdespeıdi. Bári de muntazdaı taza. Aınadaı jarqyrap tur. Jergilikti halyq tazalyq pen uqyptylyqqa aıryqsha mán beredi. Tártipke moıynsunǵan el ekeni kózge birden kórindi.

Koreıada segiz kún boldyq. Osy ara­lyqta jergilikti jurttyń tarıhymen, máde­nıetimen, salt-dástúrimen, tabı­ǵa­tymen jaqyn tanysýǵa múmkindik týdy. Olar da ózderiniń bar jaqsysyn kórsetýge tyrysty. Halqy óte mádenıetti. Sypaıy. Qonaqjaı. Kórgennen basyn ıip, sálemdesedi. Qaýipsizdik máselesine alańdamaısyz. Urlyq-qarlyq degen joq. Baıqaǵanymyz, bul elde logıstıka keremet damyǵan. Bir ǵana mysal. Bizdi ári-beri alyp júrgen avtobýstar bir mınýt keshikken emes. Dál ýaqytymen júredi. Joldary tegis. Avtobýsta ózińizdi qaıyqta kele jatqandaı sezinesiz. О́zen-kólderdiń ústinen salynǵan ǵajaıyp kópirlerdi kórip, qyzyǵa qaradyq. Seýldi birneshe kópir orap jatyr. Soǵan qarap, kólik joly keremet damyǵan dep oı túıdik. Eldi mekenderdiń arasy bir-birimen jalǵasyp jatqandyqtan qaısy qala, qaısy aýyl ekenin ań­ǵarmaısyz. Negizi, Koreıa taý­ly ólke bolǵanyna qaramastan 40-50 qabatty úıler kóp. Máselen, Seýl­diń ortalyǵyndaǵy eń bıik «Lotte World Tower» ǵımaratynyń 123-qaba­tyna kóterilgende qala kóz aldy­myz­da alaqandaǵydaı kórin­di. Sonda olar­dyń jerdiń árbir sharshy metrin qalaı baǵalaıtynyn baıqadyq. Sa­par barysynda Ońtústik Koreıa men Sol­tústik Koreıa shekarasyndaǵy de­mı­­lıtarızasııalanǵan aımaqqa da jo­ly­­myz tústi. Bul aımaq Seýlden nebári 40 shaqyrym jerde ornalasqan. Oǵan kirýdiń óz erejesi bar. Tártip qatal. Biraq tabıǵaty keremet. Týrıs­ter­ge arnaıy oryn jasap qoıǵan. Temir satymen bıikke kóterilip, ózen­­niń arǵy betindegi Soltústik Koreıa­nyń shekaraǵa taıaý turǵan eldi me­­kenderin dúrbimen kóre alasyz. El astanasynyń ortalyǵyndaǵy azat­tyq kúreskerlerine arnalǵan me­mo­r­ıaldyq keshenge de at basyn tire­dik. Qolóner sheberleriniń she­ber­­lik saǵatyna qatysyp, jas­tar­dyń zamanaýı oıyn-saýyq orta­ly­ǵyn tamashaladyq. Sondaı-aq Sývon qala­syndaǵy áıgili «Samsung» kom­pa­nııa­synyń ınnovasııalyq mý­zeıine ba­ryp, álemdik brendke aı­nal­ǵan kom­pa­nııanyń baı tarıhymen ta­nys­tyq.

Aıtpaqshy, koreılerdiń ult­tyq­ taǵam­darynyń ózi – bólek áńgi­me. Olar túrli kókónis, jemis-jıdek jáne teńiz ónimderin kóp tu­ty­nady. Taǵam­darynyń deni ashy. Baı­qa­ma­sa­ńyz, tilińdi qýyrady. Et pen shaıdy jaqsy kóretin bizge alǵashynda oǵan úırený qıynǵa soqty. Nandy az jeı­di. Negizgi asy – kúrish. Nandy da kúrish­ten pisiredi. Sosyn shaı ornyna sýdy kóp ishedi. Bizge olar dástúrli pıbımpab taǵamyn qalaı ázirleýdi úıretti.

Jalpy, jergilikti halyq salt-dás­tú­rine myǵym. Bári ana tilinde sóıleıdi. Turǵyndar úı janýarlaryn qatty jaqsy kóredi eken. Ásirese qanden ıtterdi bala sekildi álpeshtep arbaǵa salyp, súıretip júredi. Qysqasy, Ońtústik Koreıadan alǵan áserimiz ushan-teńiz. Sonda bul eldiń damý qupııasyna negiz bolǵan «ýaqyt, tártip, tazalyq» degen oıǵa tireldik. Halyq osy úsh qaǵıdany berik ustanatyn sekildi. Degenmen saparymyzdyń basty maqsaty – osyndaǵy joǵary oqý oryndarymen tanysý. Endi soǵan kósheıik.

Ǵalammadın Asqar KAIST-tiń 4-kýrs stýdenti 

Bizge alǵashynda Gýlııa esimdi qazaq kelinshek aýdarmashy boldy. О́zbekstanda týǵan. Biraz jyldan beri osynda turady. Koreı tilinde jetik sóıleıdi. Sol bizge osyndaǵy bilim júıesi týraly az-maz maǵlumat berdi. Onyń aıtýynsha, Koreıada balalardy balabaqshaǵa 1 jas­tan qabyldasa, mektepke 7 jastan barady eken.

«Bizde oqýshylar bes kún oqıdy. Senbi kúni qosymshaǵa barady. Sabaq koreı tilinde ótedi. Bastaýysh synyp oqýshylary túske deıin oqıdy. Olardyń sabaǵy tańǵy 9.00-da bastalady. Memlekettik bilim uıymdarynda balalarǵa túski as tegin beriledi. Muǵalimder oqýshylarǵa úıge kóp tapsyrma bermeıdi. Sondaı-aq bizde oqýshylardyń demalysyn mektep belgileıdi. Úsh aı kanıkýl degen joq. Máselen, jazǵy ylǵal men qystaǵy sýyq kúnderi oqýshylar eki apta nemese 20 kún demalady. Mysaly, meniń qyzym joǵary synypta oqıdy. Qys mezgilinde 20 kún demaldy. Sabaǵy osy naýryzda bastaldy. Sondaı-aq munda joǵary oqý ornyna túsýge jas shekteýi joq. Qazir meniń jasym elýde. Bıyl bir ýnıversıtetke túsýdi jos­parlap otyrmyn», dedi ol.

Munda árbir joǵary oqý orny – jeke qalashyq. Oǵan sapar barysynda bes ýnıversıtetti aralap kór­ge­nimizde kózimiz jetti. Oqý ǵıma­rat­tary sońǵy úlgidegi zamanaýı qural-jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Kitap­hanalary oqýlyqtarǵa baı. Pro­fes­sor-oqytýshylar quramynyń sapasy óte joǵary. Stýdentterge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazir munda sońǵy derekterge sáıkes 500-ge jýyq elimizdiń jas­tary bilim alyp jatyr. Solardyń birqatary – Tedjon qalasyndaǵy Korea Advanced Institute of Science & Technology (KAIST) oqıdy. Bul joǵary oqý orny 1971 jyly ashylǵan. Sodan beri Koreıanyń joǵary tehnologııa­lar salasyndaǵy álemdik kóshbasshyǵa aınalýyna zor úles qosqan. Onyń akademııalyq qurylymynda halyqaralyq ǵalym­dar toby jumys isteıdi. Qazir KAIST Ońtústik Koreıanyń eń bedeldi jáne ınnovasııalyq oqý orny sanalady. Ýnıversıtette negizinen ınjenerııa jáne tehnologııa salasyna basymdyq berilgen. Álemdik bilim berý arenasynda joǵary bedelge ıe, ony halyqaralyq reıtıngter rastaıdy. Aıtalyq, búginde bul oqý orny dúnıejúzindegi úzdik 40 ýnıversıtettiń qataryna kiredi. KAIST-tiń 4 kampýsy bar. Bastysy, Tedjondaǵy oqý ornynyń ǵylymı qalashyǵyndaǵy kampýs. Ǵylymı jobalar men dáristerdiń deni osynda ótedi. Sonymen birge munda irgeli ǵylymı zertteý ortalyqtary orna­las­qan. Biz KAIST-ke kelgende «qulpynaı kezeńi» degen is-shara ótip jatty. Stý­dent­terdiń bári ýnıversıtet alańynda qulpy­naı jep otyr-dy. Sebebi osy kezde qulpynaı pisip, baǵasy arzandaıdy. Biz avtobýs­tan túskenimizde qasymyzǵa basyna qazaqy taqııa kıgen bir bozbala júgirip kelip, amandasty. Júzinen eldi saǵynǵany baıqalady. Esimi – Ǵalammadın Asqar. Osyndaǵy IT mamandyǵynyń 4-kýrsynda oqıdy. Aqtaýdaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebin bitirgen.

«Osy ýnıversıtetke 2020 jyly grantqa tústim. Amandyq bolsa, bıyl bitiremin. Árıne, oqý ońaı emes. Sabaq aǵylshyn tilinde ótedi. Úıge kóp tapsyrma alamyz. Kóbinese kitaphanada bolamyn. Bizge dáris oqıtyn professorlar óte myqty. Munda ǵylymı zertteýler júrgizýge múmkindik mol. Ońtústik Koreıada qaýipsizdik deńgeıi óte joǵary. Bul jaǵynan álemdegi biregeı eldiń biri dep aıtýǵa bolady. Oqý ornynda bizge jergilikti stýdenttermen birdeı jaǵdaı jasalǵan. Jataqhanamyz úı sekildi. Bir bólmede eki bala turamyz. KAIST-te Qazaqstannan 50-ge tarta stýdent oqıdy. Bárimiz bir-birimizben jaqyn aralasamyz. О́tken joly 8 naýryzda jınalyp, qyzdardy quttyqtadyq. Endi naý­ryz merekesin atap ótemiz. О́zim oqýymdy aıaqtaǵannan keıin osynda bir-eki jyl jumys istep, tájirıbe jınasam deımin», dedi ol.

KAIST kampýsy óte úlken. Munda stýdentterge qolaıly barlyq jaǵdaı bar. Kitaphana deısiz be, sportzal deısiz be, mádenı is-shara ótetin alań deısiz be – bári de qoljetimdi. Stýdentter sabaqtan keshikpeý úshin kampýs ishinde velosıpedpen júredi. Sondaı-aq olarǵa osynda qosymsha jumys istep, tabys tabýǵa da bolady. Ǵ.Asqar professorǵa kómekshi bolyp istep, bizdiń teńgemizben 100 myń kóleminde aılyq alatynyn aıtty. Kóktemgi kanıkýlda atalǵan týrızm mekemesiniń uıymdastyrýymen aımaqtardaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń oqýshylary da Koreıaǵa kelipti. Solarmen osy oqý ornynda basy­myz qosyldy. KAIST mamandary bizge ýnıversıtetti jan-jaqty tanystyrdy. Osynda oqıtyn otandyq stýdenttermen kezdesip, olardyń áńgimelerin tyńdadyq. Reti kelgende, О́skemendegi Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń kásibı keńes berý baǵdarshysy Tólegen Muratulyn sózge tarttyq. «Bizdiń mektepten Koreıanyń joǵary oqý oryndarymen tanysýǵa 9-11 synypta oqıtyn 10 oqýshy keldi. Bul eldiń bilim deńgeıi joǵary ekeni belgili. Biraq munda túsýge konkýrs úlken. Grant­qa qol jetkizý qıyn. Aqyly oqýdyń shy­ǵyny kóp. Bir toptan 1 nemese 2 oqýshy tússe sony jetistik dep sanaımyn. Osynda 2021 jyly túsken bir túlegimiz oqıdy. Bizdiń Koreıamen baılanysymyz bar. Kúzgi demalysta da oqýshylar kelgen edi. Endi ekinshi topty alyp kelip otyrmyz. Osynda oqýǵa balalardyń qyzyǵýshylyǵy jaqsy», dedi ol sypaıy kúlimsirep. 

Odan keıin «Ulsan National Institute of Science & Techno­logy»-ǵa (UNIST) bardyq. Bul oqý orny 2009 jyly ashylǵan. Ýlsan – álemge áıgili avtomobıl, keme jasaý jáne munaı-hımııa ónerkásibi damyǵan qala. Sondyqtan ýnıversıtet tehnologııa­lar salasynda úlken áleýetke ıe. Oqý ornynyń ashylǵanyna kóp jyl bolmasa da, qazirdiń ózinde álemdik reıtıngter boıynsha oń nátıjege qol jetkizgen. Munda da oqý aǵylshyn tilinde ótedi. Shamamen 3000 stýdent bilim alady. Ýnıversıtet kampýsy shaǵyn taýlardyń ortasynda ornalasqan. Qaladan biraz jer. Ýlsanǵa barý úshin bir jarym saǵat ýaqyt ketedi eken. Biraq professorlar men stýdentterge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Bári de qoljetimdi. Tabıǵaty tamasha. Joǵary oqý ornynda 70-80-ge jýyq qazaq jastary oqıdy. Sonyń biri – Hadısha Sálemova. Kókshetaýdaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebin bitirgen.

«Qazir 1-kýrstyń 2-semestrinde oqımyn. Bizdiń ýnıversıtet KAIST sekildi oqý ornymen salystyrǵanda shaǵyndaý. Olardan bir ereksheligi – munda 1-kýrs­ta eshqandaı baǵytty tań­da­maısyz. Ony 2-kýrstan tańdaımyz. Biraq men ekinshi semestrden bastap, bıomedınjenerııany tańdadym. Bizdiń elimizde osy baǵyt endi damyp kele jatyr. Soǵan óz úlesimdi qosqym keledi. Munda bıomedınjenerııa – óte úlken baǵyttyń biri. Osy sala boıynsha tájirıbe jasaıtyn úlken zerthanalar bar», dedi Hadısha.

Koreıanyń joǵary oqý oryndary qazaq jastaryna jańa múmkindikterge jol ashyp bergen. Ony stýdentterdiń ózderi de aıtty. Bul elde bilimińdi, oı-órisińdi, qabiletińdi, talantyńdy da­mytýǵa múm­kin­dik mol. Alaıda jo­ǵa­ry oqý oryndarynda sabaq aǵyl­­­shyn tilinde ótkenimen koreı tilin bilý mańyzdy. Sondyqtan osy tildi de tolyq meńgergender bar. Olar túrli tanymdyq semınarǵa qatysyp, jetekshi pro­fessorlar­men erkin sóılese alady. Bir ja­ǵy­nan, Koreıadaǵy bakalavrıattan keıin AQSh-ta magıstratýraǵa túsý áldeqaıda jeńil. Sondaı-aq be­deldi jumysqa da ornalasa alasyz. UNIST magıstratýrasynda oqıtyn Qa­sym­jomart Aıtbek Koreıanyń qoǵam re­tinde jaqsy damyǵanyn tilge tıek etti.

«Osy oqý ornyna 2022 jyly tús­tim. Qazir elektrlik ınjener baǵy­tyn­­­­da oqyp jatyrmyn. Buǵan deıin Na­­zar­­­baev ýnıversıtetinde bilim aldym. Ma­gıstratýrada oqý qıyn dep aıta almaımyn. Kóbi­nese zerthanada ju­mys isteımin. Buǵan pro­fessorlar túsi­nis­tikpen qaraıdy. Bul jaqta koreı tilin bilgen durys. Sondyqtan osy tildi úı­re­nip jatyrmyn. Bolashaqta elge orala­myn degen maqsatym bar. Biraq oǵan deıin myq­ty maman bolyp qa­lyptasýym kerek. Biz­diń elimizde de pro­b­lema jetedi. Qazir álemde jasandy ıntel­lekt trendke aınalyp keledi. Bizdiń eli­mizde bul sala bank júıesinde jaqsy damyǵan. Biraq ony damytý úshin kóp qarjy, bilikti mamandar qajet. Bul – ózekti másele. Koreıada ýaqytty qatty baǵalaıdy. Bári de sonymen esepteledi. Bir zatqa tapsyrys berse, ýaqytynda jetkizip beredi. Ushaqtar, poıyzdar, avtobýstar keshigip kórgen emes. Olar bir-eki mınýt keshikse, halyq talap etedi. Zań jumys isteıdi», dep óz oıy­men bólisti.

Jasandy ıntellekt demekshi, onyń osy elde aıtarlyqtaı damyǵanyn baıqadyq. Bir ǵana mysal. Saýda ortalyǵyna bar­ǵan­da kofeni bizge robot daıyndap berdi. Onyń qasynda eshqandaı adam joq. 

Bizben saparlas bolǵan elimizdegi «Kangnam Education» bilim berý ortalyǵynyń negizin qalaýshy, dırektory Aqerke Baǵdatqyzynyń aıtýynsha, Ońtústik Koreıanyń joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim sapasy álemdegi eń ozyq ýnıversıtettermen básekelese alady. Mundaǵy taǵy bir erekshelik – sheteldik stýdentterge óte kóp grant jáne jeńildik beriledi. Buǵan bizdiń «Pusan National University», «Seoul National University», «Yonsei University» baryp aralaǵanda kózimiz jetti. Bul elde bilim básekesi óte qatal. Al basty básekeles – koreılerdiń ózderi. Olar jas kezinen bilimge kóńil bóledi. Balalaryn bos ýaqytynda qosymsha sabaqtarǵa beredi. Mysaly, Seýl ulttyq ýnıversıtetiniń aýmaǵy 4000 sharshy metrden asady. Bul álemdegi eń ınnovasııalyq 30 oqý ornynyń qataryna kiredi. Oqý orny 1946 jyly ­22 tamyzda Seýldegi 10-nan asa kishigirim oqý oryndarynyń birigýimen qurylǵan. Munda 30 myńǵa jýyq stýdent bilim alady. Olardyń úsh myńnan astamy – sheteldikter.

«Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń 3-kýr­syn­da «tájirıbe almasý» (exchange prog­ram) arqyly Kangnam ýnıversıtetinde (Kang­nam University) oqydym. Maǵan óte una­ǵany – oqytýshylardyń stýdent­pen qarym-qatynasy, sabaq ótý úderisi. Sony­­men qosa ýnıversıtet stýdentterge óte qyzyqty is-sharalar ótkizip, onyń ara­synda arnaıy sheteldik jastarǵa Koreıa­nyń mádenıetimen, tarıhymen ta­nys­­­tyratyn tegin týrıstik baǵ­darlama uıym­dastyrady. Sondaı-aq úzdik oqy­ǵan­darǵa beriletin jeńildikter, aqshalaı syı­a­qy­lar, bunyń barlyǵy kez kelgen stý­den­t­ti yntalandyrady», dedi A.Baǵ­dat­qyzy.

Aqerke sońǵy jyldary Ońtústik Koreıa­­­nyń joǵary oqý oryndaryna túsý­ge eli­mizde qyzyǵýshylyq tanytqan talap­­kerler sany kóbeıgenin aıtty. Onyń bas­ty sebebi – Koreıanyń eń qaýipsiz mem­leket ekeni ǵana emes, munda sapaly bilim alý múmkindigi joǵary. Son­daı-aq basqa memleketterdegi joǵary oqý oryndarymen salystyrǵanda osy eldegi ýnıversıtetterdiń oqý aqysy da qoljetimdi.

«Arnaıy konkýrstar joq. Biraq mek­teptegi 9-10-11 synyp baǵalaryna mán be­riledi. UBT qajet emes. Sony­men birge mindetti túrde koreı nemese aǵyl­shyn tilderinen sertıfıkat bo­lýy kerek (IELTS/TOEFL/TOPIK). Alaıda oqýshy 11-synypty bitirgende at­­testat baǵalary jaqsy bolyp, biraq til bil­mese, aldymen ýnıversıtettiń til­dik­ kýrs baǵdarlamasyna túsýine bolady. Grant alý úshin qosymsha olımpıada dıp­­lomy, halyqaralyq sertıfıkat­ bol­sa múm­kindik joǵarylaıdy», dedi ol.

Bir sózben aıtqanda, Ońtústik Koreıaǵa barǵan saparymyzǵa kóńilimiz toldy. Ásirese bilim júıesindegi jańa­shyl baǵdarlamalar, ıgilikti ister bárimizge kóp oı saldy. Endi osyn­da oqyp jatqan qazaq jastary oqý­laryn támamdaǵannan keıin elge ora­lyp, osynda alǵan bilimi men tájirıbelerin el damýyna jumsasa deımiz. Solaı bolady dep senemiz. Aıtpaqshy, sapar aıasynda Koreıa­nyń ataqty «Hyundai» avtomobıl zaýytyna da jolymyz tústi. Já, ony kelesi maqalamyzda sóz eteıik.