Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Namyskóktiń orny oısyrap tur
Túrkııada ótken IV Kóshpeliler oıyndarynda kókpardan Qazaqstan quramasy chempıon atanǵan edi. Jigitter sol bıiginen kórine ala ma? Kókpardan ulttyq quramanyń bas bapkeri qyzmetin atqarǵan Qýanyshbek Quramaev ózi baptaǵan jigitter jerge qaratpaıdy dep qalyń el senim artyp otyrǵanyn jetkizdi.
«Kókpardan ulttyq quramanyń bas bapkeri laýazymyn atqarǵan jyldary jigitter EKSPO aıasynda ótken álem chempıonatynda top jardy. 2022 jyly Túrkııa eli sán-saltanatyn asyra ótkizgen Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda jeńiske jettik. Fınalda syralǵy qarsylas qyrǵyz kókparshylarynan basym tústik. Kúzde elorda tórinde ótetin uly dúbirde jigitter sol bıiginen tómendemeıdi dep senemin. Bul úshin, árıne, daıyndyqqa basa nazar aýdarǵan jón», deıdi Q.Quramaev.
Túrkistan oblysynda ázirlik júrgizetin oqý-jattyǵý kesheni bar, sol jerde kókparshylar bıylǵy alǵashqy daıyndyǵyn ótkerdi. Fızıkalyq turǵydan olardyń kúsh-qýatyna syn joq. Ońtústik oblystarda aq qar, kók muzǵa qaramaı jappaı kókpar tartylady. Quramadaǵy jigitter ózderi osy kókparǵa qatysyp shyńdalyp ta júr. Áttegen-aıy, kókpar dodasynda el mereıin asyrǵan Lazer, Namyskók, Nurqasqa sekildi senim artar qylquıryǵymyz kemshin soǵyp tur. Namyskók byltyr kókpardyń ústinde jany úzilip ketti. Lazer jasy jetip óldi. О́kinishtisi, dál osyndaı mańdaıymyzǵa bitken tulparlarymyz kem ekeni belgili. Mysaly, jarys kezinde jekpe-jekte kókparshylardyń biri alańǵa Lazerdi minip shyqqanda esh qam jemeýshi edik. Namyskókti de dodaǵa qosqanda senimdi aqtaıtyn. Beldi attar bar kezde qorǵanysta da tas qamal bolatyn jigitter. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynyna deıin ishki chempıonat Qyzylorda qalasynda ótedi. El chempıonatynda tek kókparshylar ǵana emes, attardyń da alymy men qarymy synalmaq. Bilikti bapker Q.Quramaev Qostanaı, Atyraý, Túrkistan oblystarynyń komandasynda jigitter minip júrgen attardyń ishinde beldi júırikter bar ekenin aıtady. Atbegi jylqynyń da qasıeti, talanty boıynda buǵyp jatady deıdi.
«Tek babyn kelistirip, qamaý terin alyp, júıriktiń tynysyn asha bilý kerek. Kezinde Azııa chempıonaty, basqa da halyqaralyq saıystarǵa qatysqanda jekpe-jek ústinde Lazerdi, bolmasa Namyskókti minip shyqqan jigitter qarsylastyń mysyn basyp aıbaryn asyryp ketýshi edi. Aıbyny men aıbatynyń ózi tiksindirip jiberetin. Namyskók janýar dene turqy anaý aıtqandaı abadan, shombal tós emes, orta boıly shymyr jylqy edi. Jylqynyń qaıraty men qaısarlyǵy kózinen kórinip turady ǵoı jalpy. Namyskók jekpe-jekte qarsy jaqtyń atyn qaqqanda, omyraýlap tyqsyrǵanda dedektetip jiberetin. Quramanyń jattyǵýy kezinde Lazerdi de, Namyskókti de ózge attardy mertiktirip almas úshin dodaǵa kóp salmaıtyn edik. At pen ústindegi shabandozdyń, ıaǵnı kókparshynyń birin-biri aıtqyzbaı uǵynatyn qasıeti qabysqanda ǵana nátıjege jetedi. Kókparshynyń astyndaǵy atynyń minezin, ishki túısigin dál sezinip uǵyna alýy kerek. Bizde osyndaı talantty kókparshy jigitter boldy. Áli de ósip keledi, jastardyń arasynda talanttar bar, solardy baptaı bilýimiz kerek», deıdi Q.Quramaev.
Shabandozdy doda shyńdaıdy
«Ár sheberlik – jeńiske nyq qadam» dep tegin aıtylmas kerek-ti. Ishki birinshilikten syrt dodalardy da jıi uıymdastyrý qajettigi seziledi. Mysaly, kórshi Qyrǵyzstanda kókpardan komandalyq saıys jıi uıymdastyrylady. Bizdiń elde de shabandozdardy sharyqqa ustap, sharbolattaı shyńdaý úshin osy baǵytty ustanǵan abzal. Biraq oǵan klımattyq ahýaldy eskermese taǵy bolmaıdy. О́ıtkeni ońtústik oblystarda qys mezgilinde de jappaı kókpar shabylsa, teriskeıde qońyr kúzden jazǵa salym merzimge deıin toqtaıdy.
Qýanyshbek bapker taǵy bir kiltıpan bar ekenin alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, 17 oblys, 3 megapolıstiń kókpar komandalarynyń deńgeıi shamalas emes. Teriskeıdegi nemese batystaǵy kókpar komandalary Jambyl, Túrkistan, Almaty oblystarynyń, bolmasa Shymkent, Almaty syndy qalalardyń komandasymen shendese almaıdy. Sondyqtan ishki birinshiliktiń ózin eki topqa bólip ótkizse, áleýeti shamalas komandalar ózara tartysqa túsedi, úzdikter jeke topta bolady. Al qazir «Áýlıeata» komandasy batystaǵy oblystyń bir komandasyn 10:0 esebimen eseńgirete utady, ásirelep aıtqanda ábden ıleıdi. Budan qandaı ósý bolady? Kerisinshe, balalardyń saǵy synyp, meseli qaıtyp qalady degendi alǵa tartady maman. Qalaı bolǵanda da jigitterge zor senim artylmaq. О́z elimizde ótetin uly dúbirde jerge qaratpaýǵa tıis.
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qatysatyn ulttyq qurama sapyna qosylǵan kókparshylar byltyrǵy el birinshiliginde irikteldi. Negizgi qurama men qosalqy quram jasaqtalyp, oqý-jattyǵý jıynyn júrgizip jatyr. 2022 jyly Túrkııada ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda chempıon atanǵandar da – qatarda. Abylaıhan Nyshanbek, Yntymaq Álipbaev, Aıtan Dáýlet syndy syralǵy kókparshylar jattyǵýǵa kiristi. Qarsylastar da qamsyz emes. О́zbekstan quramasy da byltyrǵy ishki birinshilikten keıin ulttyq quramasyn qaıta jasaqtap, ázirlikti bastap ketti. О́zge elder de quramasyn jasaqtady.
Bizdiń jigitterge at sportynan, ıaǵnı kókpar, aýdaryspaq, jamby atý, teńge ilýden komandalyq esepte top jarý mindeti júkteldi. Júkteme oryndalsa, ıgi. О́ıtkeni qarsylastar qaı sport túrinen de osal emes. Kókpardan qyrǵyzdardyń da chempıondyq ataqtan dámesi zor. Aýdaryspaq, jamby atýdan mońǵol sportshylary samdaǵaı. Ulttyq oıyn kókpardan Astana tórinde qyrǵyzdardan syrt О́zbekstan, Mońǵolııa, Aýǵanstan, Pákistan, Majarstan, AQSh, Reseı, Tájikstan, Qytaı, Túrkııa elderinen Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna komanda qatysady dep josparlanyp otyr.
Qater qazandyǵy
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary bıyl besinshi márte uıymdastyrylady. Buǵan deıin Qyrǵyzstanda uıymdastyrylǵan alamanda kókpar qazandyqqa tartyldy. Árıne, munyń qateri de orasan. Astyńdaǵy atyń ǵana emes, erge qonǵan shabandozdyń da ómirine tóner qaýip te basym. Tipti qazandyqqa qulap, at-matymen soǵylyp mertikken balýandar da az emes. 2022 jyly Túrkııanyń Iznık qalasynda ótken Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda kókpar dodasy sheńberge tartý boıynsha órbidi. Munda attyń qazandyqqa soǵylyp qulaýy sekildi qaterge ushyramaıdy. Qaýipsiz bolǵandyqtan da sheńberge kókpar tartýǵa qyzyǵýshy elderdiń qatary artyp keledi eken. Muny Ulttyq at sporty túrlerinen memlekettik jattyqtyrýshy Nurken Baıbórıev quptap otyr.
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda kókpardy sheńberge tartý – 2016 jyldan beri qoldanysta. Eń aldymen, er ústindegi adam men astyndaǵy attyń amandyǵy mańyzdy bolǵandyqtan da qazandyqqa emes, sheńberge kókpar tartýdy birneshe el qoldap qýattaı tústi.
– Halyqaralyq kókpar qaýymdastyǵy bar. Osy uıymnyń jalpyǵa ortaq erejesine saı halyqaralyq, álemdik dodalarda kókpar sheńberge tastalady. Nátıjesi de kóńil qýantady. Buryn qazandyqqa tartqanda tek Qazaqstan men Qyrǵyzstannan ózge elderde kókpar dál búgingideı sıpat alǵan joq. Qaýip pen qaterge bas tigýge ózge elder táýekelge barmady. Al sheńber bekitilgeli Aýǵanstan, Tájikstan, О́zbekstan, Mońǵolııa, Reseıdiń Altaı aımaǵy ishki chempıonatyn ótkizip, kókpardyń keńinen taralýyna serpin berdi. Elimizde ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda kókpardan tartys tym joǵary bolatynyn sezinip otyrmyz. Ishki chempıonatta balýandardyń áleýetin ǵana emes, attardyń da babyn baǵamdaımyz. Quramaǵa qajetke jaraıdy degen attardy iriktep alyp, kóshpeliler oıyndaryna deıin jappaı kókpar syndy saıystarǵa salmaı tek oqý-jattyǵý jıynyna jaratamyz, – deıdi N.Baıbórıev.
Ańyzǵa aınalǵan arǵymaq
Kókparshylardyń mereıin ústem etken Maradona degen júıriktiń dańqy Ortalyq Azııa elderine de jaıyldy. 2003 jyly Derbis Baıdildaev qyrǵyz dosynan satyp ákeldi. Bizge kelgenge deıin Maradona aıyr qalpaqty aǵaıynnyń ishinde ataǵy alysqa taraǵan júırik edi. Biraq qos ókpesin soǵa jótelip syrqat juqtyrady. Qyrǵyzdar mal bolmaıdyǵa sanap tizimnen syzyp tastaıdy. Qazaqstanǵa ákelgen soń Derbis atbeginiń em-dom júrgizý sharasy nátıjesin berip, janýar qýnaq bolyp shyǵady. Bir jyldan keıin Qyrǵyzstan Prezıdentiniń kýboginde Reseı, Qytaı, Aýǵanstan, Qazaqstan elderinen 8 komanda qatysty. Osy dodada úzdik tulpar atalymy Maradonaǵa buıyrdy. Áıgili janýardyń baýyryn jaza, qoltyǵyn sóge kósile shapqanynan tańdanǵan qyrǵyzdar ah uryp ókingen. Tipti qaıta satyp almaqshy bolyp ta saýyn aıtsa kerek. Birneshe jyl qazaq pen qyrǵyzǵa dańqy jaıylǵan Maradona da kóldeneń jabysqan keselden óldi.
Kókpardan ulttyq quramanyń enshisine tıesili at joq. Tek jekeniń qorasyndaǵy qylquıryǵyna doda qarsańynda quda túsip, qıylyp surap alý – bapkerlerdiń enshisindegi sharýa. Memlekettik jattyqtyrýshy Nurken Baıbórıev quramaǵa qajetti attardy ustaıtyn qora-jaı syndy ınfraqurylymdy damytý qajettigin alǵa tartty. Tek oblystardaǵy ulttyq sport mektepteri men klýbtarda tól ónerimiz ulttyq oıyndarǵa baýlý maqsatynda miniske júretin attar bar. Al olar dodaǵa kirýge jaramaıtyn kórinedi. Ulttyq sportty damytýdyń aldyndaǵy kóldeneń kederginiń biri – osy ınfraqurylymnyń álsizdigi. Sondyqtan da ulttyq qurama músheleri Azııa chempıonaty, álem birinshiligi syndy saıystarǵa minetin attardy quramanyń bapkerleri atseıisterden jalǵa alyp mingizip júr.
«Qazanat» qaıta túlemek
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary kezinde kókpar dodasy «Qazanat» atshabarynda ótedi. Qurylys jumystary tamyz aıynyń basynda tolyq aıaqtalady dep josparlanyp otyr. Búginde 2 600 orynǵa laıyq atshabardyń kórermender otyratyn alańy keńeıtilip, 5 myń jankúıer erkin syıatyndaı jasalady. Buǵan qosa qosymsha 5 myń modýldik oryndyqtar qoıý múmkindigi qarastyrylyp otyr. 110 elden sportshy qatysa dep josparlanǵan dúbirli doda kezinde atshabardyń mańynan qylquıryqtarǵa qolaılylyq týǵyzý maqsatynda atqora da salynbaq.
