Foto: satbayev.universitykk
Dosmuhamed Kishibekov estelikterinde áıgili ǵalymnyń úsh qyryna toqtalady:
Birinshi qyry: árıne, úlken ǵalym
«Bilimimen jáne kóregendigimen búkil keńes odaǵyn moıyndatqanyn aıta ketý kerek. Jezqazǵan óndiris ornyn ashý úshin úkimet qaýlysy qajet bolǵan eken. Qanysh Sátbaev osy máseleni qolǵa alyp, Odaqtyń aýyr ónerkásip narkomy Ordjonıkıdzeden qabyldaýdy suraǵan. 1936 jyly 31 jeltoqsanda saǵat 18:00-de qabyldaýǵa kirgen Sátbaev túngi birge deıin tildesip, ǵalymnyń bilimdiligi men kóregendigine razy bolǵan Ordjonıkıdzeden qaýly shyǵartyp alǵan eken», deıdi shákirti.
«Ekinshi qyry: ǵylymdy uıymdastyrýshy adam
«Búkil odaq boıynsha myqty ǵalymdardy jáne qazaqtyń mańdaıǵa ustar azamattaryn jınap, ǵylym akademııasyn ashqannan keıin, sol ǵalymdardyń ornyn basatyn býyn daıyndady. Ol kisiniń aldyna aspırantýraǵa túserde bardym. Ol kezde elimizde zerthana jáne ózge de qajetti dúnıeler joq edi. Sondyqtan bizdi Máskeýge jiberdi, men sol 25 adamnan quralǵan alǵashqy lekte boldym. Ol kisiniń myqty tustarynyń biri – adam tanı biletin, sondyqtan shákirtterinen belgili ǵalymdar shyqty», deıdi Dosmuhamed Kishibekov.
Úshinshi qyry: óte bedeldi bolsa da, kishipeıil edi
«Máskeýge barǵanymyzda Malaıa bronnaıa kóshesinde úlken jataqhana boldy aspıranttar úshin. Úlgermeı qalǵan ekenmin, oryn bolmady. Qanysh Imantaıuly bizdi KSRO Ǵylym akademııasyn basqarǵan Sergeı Ivanovıch Vavılovqa tapsyrǵan. Sodan Vavılov meni Máskeýdegi ǵylym akademııasynyń qonaqúıine ornalastyramyn dedi. Men barmaımyn, ondaı aqsham joǵyn aıttym. Bolmaı sonda ornalastyrdy, bir tıyn da tóletken joq. Aspırantýra bitirgenshe tegin turdym. Bir qyzyǵy Vavılov 21 jyly qaıtys boldy, al men ol qonaqúıde 53 jyly oqýym aıaqtalǵansha turdym. Bul Vavılovtyń sózin qurmetteý, Qanysh Sátbaevtyń bedeli dep esepteımin», deıdi D.Kishibekov.
( Foto: © Manas Jantekeev)
Álisher Qoǵabaevtyń estelikterinen:
Alǵan bilimderim úshin Ábikeı Zeıinulyna ómir boıy qaryzdarmyn!
Qanysh Sátbaevtyń úsh baýyrynyń (bireýi týǵan, ekeýi aǵaıyndas) biri – Ábikeı Zeıinuly Sátbaev – halyq aǵartý isiniń kórnekti qaıratkeri, «Alashorda» ult-azattyq qozǵalysynyń belsendi múshesi. Ol Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov jáne basqa da kórnekti qaıratkerlerimen úzeńgiles boldy. Qanyshtan 18 jas úlkendigi bar Ábikeıdiń qyzmeti kishi inisine kóp áser etti. Anketalardyń birinde Qanysh Imantaıuly bylaı dep jazǵan: «Alǵan bilimderim úshin úlken aǵaıynym, zııaly qaýym ókili Ábikeı Zeıinuly Sátbaevqa ómir boıy qaryzdarmyn dep bilem».
( Foto: satbayev.universitykk. Qanysh Sátbaev óz otbasymen birge)
Sol oqıǵadan keıin Tomsk qalasyna oqýǵa ketti
20-jyldardyń ortasynda Qanysh Imantaıuly Baıanaýyl qalasyndaǵy 10-ýchaskeniń halyqtyq qazylar alqasy bolyp istep júrgende oǵan Esimbaı atty bir baı adamdy sottaýǵa týra keledi. Oǵan shyǵarylǵan sot úkimin – 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý qajettigin habarlaǵan kezde baı kenetten qatty kúlip jiberedi. Jas Qanysh odan:
– Aqsaqal, ne úshin kúldińiz? – dep suraıdy. Sonda Esimbaı:
– Qanyshjan, maǵan 10 jyl bergenińe myń alǵys, sóıtip sen meniń ómirimdi taǵy da 10 jylǵa uzartyp otyrsyń. Qazir meniń jasym 70-te, men seniń ákeń Imantaımen jastymyn. Ákeńe menen sálem aıt, – degen eken.
Osy jaǵdaıdan keıin Qanysh kóp oılanyp, aqyry úlken aǵasy Ábikeıdiń aıtqan aqylymen Tomsk qalasyna oqýǵa ketedi.
Qazaqstannyń metallogenııalyq ǵylymynyń negizin qalady
О́miriniń sońyna deıin ǵylymdy óte joǵary baǵalaǵan Qanysh Imantaıuly Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń qalyptasýy men damýyna zor úles qosty, kóp jyldardan keıin ol Sátbaev ýnıversıteti atanyp otyr. Kóptegen ǵulama ǵalymdarmen birlese otyryp, Qazaqstannyń alǵashqy tehnıkalyq joǵary oqý ornynyń jumysyna qoldaý kórsetip, onyń odan ári damýyna septigin tıgizip otyrdy. Atalǵan ınstıtýttyń ǵalymdarymen únemi tyǵyz baılanysta bolyp, Qazaqstannyń metallogenııalyq ǵylymynyń negizin qalady. Onyń basqarýymen Ortalyq Qazaqstannyń boljamdy metallogenııalyq kartasy jasaldy.
Bul qazaq dalasynan kelgen mys
1947 jyly Qanysh Sátbaev birneshe ǵalymdarmen birge Anglııaǵa barady. Sondaǵy úlken bir murajaıdan ol taza mystyń at basyndaı synyǵyn kóredi. Bul mys murajaıǵa afrıkalyq ken ornynan tabylǵan ken retinde qoıylǵan eken. Qanysh Imantaıuly onyń Jezqazǵan mys keninen tabylǵanyn birden túsinedi, alaıda murajaı qyzmetkerlerimen salǵylaspaıdy. Olardan lýpa surap alyp, mystyń synyǵyn ábden qaraıdy. Ondaǵy usaq-usaq qumdardyń izin kórip: «Bul qazaq dalasynan kelgen mys», deıdi. Erteńine murajaı qyzmetkerleri óz qatelikteri úshin ǵalymnan keshirim suraıdy.
Úsh Altyn juldyz meniki emes, Qanysh Sátbaevtiki.
Jazýshy Medeý Sársekeev Sátbaev týraly zertteý júrgizip, materıaldar jınaǵan kezinde aýyr mashına jasaý mınıstri, KSRO-nyń úsh dúrkin batyry Efım Pavlovıch Slavskıımen kezdeskenin bylaı dep eske alady.
Birde Efım Pavlovıch óz keýdesindegi úsh Altyn juldyzdy nusqap:
– Munyń bireýi meniki emes, ol Qanysh Imantaevıch Sátbaevtiki. Bul Mańǵyshlaq túbeginde ken oryndaryn ashqanymyz úshin berilgen. Sol jaqqa barýymyz kerek dep, Qanysh Imantaevıch aıtqanynan qaıtpaı, turyp alǵan edi. Nátıjesinde biz ol jerden ýrannyń kóptegen kenin taýyp aldyq. Sol úshin de KSRO úkimeti bizge osy syılyqty bergen edi, – deıdi.
Qanysh Sátbaevtyń geologııadan basqa, mádenıet pen tarıh salasy boıynsha jazyp qaldyrǵan eńbekteri bar. Ol Jezqazǵan men Ulytaý óńirinen etnografııalyq muralardy jınap, «Jezqazǵan aýdanyndaǵy kóne zaman eskertkishteri» eńbegin jazǵan. Shoqan Ýálıhanov qaǵazǵa túsirip alǵan «Edige jyrynyń mátinin arab, tatar sózderinen tazartyp, qazaq tiliniń jańa orfografııasynyń negizinde qaıta daıyndaǵan. Qazaq orta mektebiniń bastaýysh jáne joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan alǵashqy «Algebra» oqýlyǵyn jazyp shyǵady. 1931 jyly basylǵan A.Zataevıchtiń «500 qazaq ánderi men kúıleri» jınaǵyna halqymyzdyń mýzykalyq murasynyń injý-marjany esepteletin 25 ándi ózi oryndap, olarǵa orys tilinde ǵylymı túsinikteme berip engizgen eken.
