«Kelisimniń maqsaty - Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Naryn ózeninde Qambar-Ata GES-1 qurylysy jobasyn iske asyrý jáne ony odan ári paıdalaný sheńberinde taraptar arasyndaǵy yntymaqtastyq sharttaryn anyqtaý», dedi QR Energetıka mınıstrligi jarııa talqylaý úshin jarııalaǵan úkimetaralyq kelisim jobasynda.
Joba aıasyndaǵy Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattary:
- Qambar-Ata GES-1-de óndiriletin elektr energııasynyń barlyq kólemin taraptar anyqtaǵan uıymdardyń kepildikpen satyp alýy;
- konsensýs negizinde sheshimder qabyldaý jáne taraptarmen kelisilgen sý shyǵarý kólemderin qamtamasyz etýdi eskere otyryp, elektr stansııasynyń jumys rejımin basqarý.
Ár respýblıkanyń energetıka mınıstrlikteri kelisimdi úılestirýge jáne júzege asyrýǵa jaýapty quzyretti organ retinde bekitildi. Ár eldiń Úkimeti kelisimdi júzege asyrýǵa ýákiletti uıymdy derbes anyqtaıdy.
Jobany iske asyrý maqsatynda taraptar Qyrǵyzstan aýmaǵynda osy respýblıkanyń zańnamasyna sáıkes jobaǵa taraptardyń mynadaı úlestik qatysýy jáne kompanııanyń jarǵylyq kapıtaly bar jeke aksıonerlik qoǵam qurady:
- Qyrǵyzstan – 34%,
- Qazaqstan – 33%,
- О́zbekstan – 33%.
Qurylatyn seriktestiktiń qyzmetin birlesip basqarý prınsıpteri onyń quryltaı qujattarynda taraptarmen kelisiledi. Árbir tarap kompanııanyń quryltaıshysyn derbes anyqtaıdy. Olardyń aksııalaryn biriktirý, berý jáne satý múmkindigin tolyǵymen alyp tastaýmen ózgerissiz qaldyryldy.
Joba kompanııa quryltaıshylarynyń jeke qarajaty, sondaı-aq halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men kommersııalyq bankterden tartylǵan qaryz ben grant qarajattary esebinen qarjylandyrylady. Taraptar sharttyń mátinine ózgerister men tolyqtyrýlar engize alady.
Jobany iske asyrý merzimin taraptar jeke kelisimderde nemese jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jańartý jáne bekitý nátıjeleri boıynsha osy kelisimge tolyqtyrýmen belgileıdi jáne kelisedi.
Jobany júzege asyrý merzimi aıaqtalǵannan keıin Qambar-Ata GES-1 aksııalary men aktıvteri tolyǵymen Qyrǵyzstannyń menshigine ótedi. Jobany iske asyrý merzimi jáne ony aıaqtaǵannan keıin ózara is-qımyl tetikteri jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jańartý jáne bekitý nátıjeleri boıynsha jekelegen kelisimderde nemese úkimetaralyq kelisimge qosymshada aıqyndalady jáne kelisiledi.
Kelisimge Bishkek qalasynda (Qyrǵyzstan astanasy) qazaq, qyrǵyz, ózbek jáne orys tilderinde qol qoıyldy. Barlyq mátinderdiń kúshi birdeı, alaıda kelisimniń erejelerin túsindirý kezinde kelispeýshilikter týyndaǵan jaǵdaıda taraptar orys tilindegi mátinge silteme jasaıdy.
Qujatqa jańartylatyn energııa kózderin turaqty damytý jáne elektr energetıkasy salasyndaǵy resýrstardy utymdy paıdalaný salasyndaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge múddelilik negizinde qol qoıyldy. Bul rette Qambar-Ata GES-1 eki jaqqa da tıimdi negizde iske qosylady dep josparlanyp otyr. Kelisim jobasyn talqylaý 26 sáýirge deıin jalǵasady.
Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov naýryz aıynyń basynda Halyqaralyq damý qaýymdastyǵynyń (Dúnıejúzilik bank tobyna kiretin nesıe uıymy) qarajat bólýi úshin qajetti ishki memlekettik rásimderdi oryndaýdy kózdeıtin zańǵa qol qoıdy. Qujat aıasynda Qyrǵyzstanǵa 3 mıllıon dollar nesıe jáne 2 mıllıon dollar grant bólinedi. Bul aqsha sý elektr stansııasy qurylysy jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jańartýǵa, jobanyń tehnıkalyq múmkindigin baǵalaýǵa, ulǵaıtýǵa jumsalady.
Eske salsaq, Qazaqstannyń burynǵy Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov, Qyrǵyzstannyń Energetıka mınıstri Taalaıbek Ibraev jáne О́zbekstannyń Energetıka mınıstri Jýrabek Mırzamahmýdov 2023 jyldyń qańtarynda Bishkekte Qambar-Ata GES-1 qurylysy jobasyn júzege asyrý boıynsha jol kartasyna qol qoıǵan edi.
Qazaqstannyń bul jobaǵa qatysýy týraly kelisimderge el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken jyldyń mamyr aıynda Bishkekke resmı sapary kezinde qol jetkizilgen. 2022 jylǵy 21 shildede Qyrǵyzstannyń Cholpon-Ata qalasynda Ortalyq Azııa (OA) memleket basshylarynyń IV Konsýltatıvtik kezdesýinde sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev: «Qambar-Ata GES-1 iske qosylýy Ortalyq Azııanyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtady», dep málimdedi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn ózara tıimdi paıdalaný maqsatynda birlesken gıdroenergetıkalyq jobalardy júzege asyrýǵa erekshe mán beredi.
Sadyr Japarov Qambar-Ata GES-1 qurylysyn 2022 jyldyń 8 maýsymynda bastady. Jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesine sáıkes, kanadalyq SNC-Lavalin International Inc. jáne reseılik «Ońtústik energetıkalyq ınjınırıng ortalyǵy» sý elektr stansııasynyń qurylysyna 2014 jylǵy baǵamen 2,9 mıllıard dollar qajet edi. Sonymen birge, 13 sáýirde Qyrǵyzstan basshysy jobanyń quny 5-6 dollardy quraıtynyn málimdedi.
Sý elektr stansasynyń qurylysy 10 jylǵa sozylady, onyń ishinde birinshi gıdroagregatty tórt jylda paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Qýaty 1860 MVt bolatyn Qambar-Ata SES-1 Naryn ózeninde taǵy bir iri Toqtoǵul (1200 MVt) sý elektr stansııasynyń joǵary aǵysynda ornalasady. Joba bıiktigi 256 metr bóget pen 5,4 mıllıard tekshe metr sý qoımasyn salýdy kózdeıdi. Stansııa jyl saıyn 5,6 mlrd kVt/saǵ óndiredi dep josparlanyp otyr.
