Aǵartýshylyq negizi – bilimde, qundylyq qaınary – kitapta

Osy oraıda «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty Ulttyq quryltaıdyń eldik tujyrymdamasynda arǵy tarıh pen qazirgi kezeńniń keleli jaıttary keńinen qozǵalyp, búgin men bolashaq baǵdary aıqyndaldy. Bastapqy tusta Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesi men Oraza aıynyń mańyzyna mán berilip, ataqty Saraıshyq tarıhy men taǵylymy nazarǵa alyndy. Ult ustyny, eldik múdde negizi aýyzbirshilik mıssııasymen aıqyndalady. Birlik-bereke men yntymaqqa zor mańyz berilip, onyń ózi zııaly qaýymǵa qatysty keleli tustarmen baılanysty óris aldy. El birligin nyǵaıtyp, tutastyq pen turaqtylyq mánin aıqyndaýda zııaly qaýym ókilderiniń oryn, úlesi aıryqsha ekendigi atap ótildi. «El aǵalarynyń arasynda aýyzbirshilik bolýy kerek. Olar urpaqqa ónege bolatyn kesek áńgime aıtýy qajet. Zııaly qaýym, eń aldymen, elimizdiń birligin nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarǵany jón», dedi Memleket basshysy Q.Toqaev. «Biz jalpyulttyq deńgeıde oılaýǵa umtylýymyz kerek», degendi de jurt jadyna salyp, negizgi nazarǵa alady. «Shejire bizdiń mádenı kodymyzdyń ajyramas bóligine aınalǵan», degen qorytyndyǵa keledi. Ult pen urpaq máni, dástúr men dúnıetanym arnalary, tarıh pen tanym toǵysy keń túrde kórinis beredi.

Al aǵartýshylyq baǵyty til tuǵy­rymen baılanystyrylyp, onyń qoldaný aıasyn keńeıtý memlekettik saıasattyń bas­ty baǵyty ekeni atap ótiledi. Tipti bul úrdisti odan ári damytýdyń eń tıimdi ári tóte joly – aǵartýshylyq dep sanaıdy. Asyly, til – eldik máni, ult jany men kody desek, oǵan degen kózqaras pen ustanym bıik tuǵyrda bolǵany jón. Aıtalyq, hakim Abaı: «Maqsutym – til ustartyp, óner shashpaq», dep anyq-qanyq aıtady. Aqyndyq ustanymyn: «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin», dep anyq ta batyl bildiredi. Bertinde ult ustazy A.Baıtursynuly: «Ulttyń saqtalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», dep túıin jasaıdy. Alash ardaǵy J.Aımaýytuly: «Tili joǵalǵan jurt ǵuryp-ádetinen, minezinen aırylyp, aqyrynda jurttyǵy da joıylmaq. Til – jandy zat: órkendeıdi, damıdy... Qara halyqtyń mádenıetti bolýynan mádenıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińirip, qazaq ómirine jaqyndatyp tárbıeleý kerek. Orys tárbıesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaıdy», dep keshe-búgin máselesin kemel oılary men tereń tolǵanystaryna negiz etip, til tuǵyryn bıiktetip, berik bekite túsedi.

Bul baǵyt álbette kitaphana isimen sabaq­tastyqta óris alady. Almaty men Astana qalalarynda táýlik boıy ju­mys isteıtin zamanaýı kitaphanalar boı kóteretini, oqyrman qaýymǵa mádenı-rýhanı qyzmet etetini jurtqa jetkizildi. Kitaphana – memlekettiń, ulttyń negizgi jady. Elimiz úshin qundy tarıhı derekter men materıaldardyń deni kitaphanada saqtalady. Sondyqtan kitaphana isin damytýǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Kitap oqyrmanǵa qoljetimdi bolýy kerek ekeni ashyq aıtyldy. Ulttyq kitap kúni men kitapqumarlyq qasıet tóńireginde de keleli áńgime qozǵaldy.

Ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý isinde ádildik pen jaýapkershilik, jasam­pazdyq pen jańashyldyq, birlik pen yntymaq mańyzdy qundylyqtar qatarynda atalady. Munyń ózi Ádiletti Qazaqstan ıdeıasymen «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» syndy ustyndy taǵandarmen baılanys, sabaqtastyqta óris alady. Nátıjesinde, Táýelsizdik jáne Otanshyldyq, Birlik jáne Yntymaq, Ádildik jáne Jaýapkershilik, Zań jáne Tártip, Eńbekqorlyq jáne Kásibı biliktilik, Jasampazdyq jáne Jańashyldyq syndy mán-mańyzy joǵary ıdeıalyq negizderge taban tirep, ulttyń jańa sapasy men bolashaq baǵdaryn aıqyndaýǵa batyl qadam jasaýǵa, tyń tynys, sony serpin berýge aıryqsha yqpal etedi. Munyń mánisi: eldik múddeniń bıik tuǵyry – birlik, bereke tutastyq pen turaqtylyqty qamtamasyz etedi. Anyǵynda birlik pen bereke, turaqtylyq pen tutastyq – tynyshtyq pen yntymaq negizi, qoǵamnyń basty baılyǵy, adamnyń ómiri men eńbegi, quqyqtary men bostandyǵynyń, damý úrdisteriniń asyl arqaýy, bıik murattary men joǵary kórsetkishteriniń biri.

Osy jaıttardy basty nazarǵa alǵanda, sóz joq joǵaryda aıtylǵanyndaı aǵartý­shy­lyq mıssııa basym baǵyttarǵa ıe bolady. Kitap pen kitaphana haqynda sóz qoz­ǵasaq, «Bilimniń bas quraly – kitap» (A.Baıtursynuly), «Adamdy adam qylǵan – kitap, adamzat qylǵan – kitap­hana» (Á.Kekilbaı). Munyń da mańyzy zor, taǵylymy mol. Budan da aǵartý­shy­lyq baǵyt, arman-ańsarlarmen birge, adam­­shy­lyq joly, ómir muraty, eńbek baıany, tálim-tárbıe arnalary aıqyn kórinis beredi.

Qazirde qoǵamda kitap oqý úrdisi baıaý, tym tómen ekeni belgili. Áleýmettik jeliniń basym baǵyt alyp ketkenin, tarazynyń osy jaǵynyń bási bıik ekenin de eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Muny mektepke deıingi mekemelerden, orta jáne joǵary mektepten de jıi kórip, kezdestirýge bolady. О́skeleń urpaq kúndelikti gazet-jýrnal, teledıdar, t.s.s. alystap ketti. Buǵan qatysty áleýmettik saýaldar men jekelegen tulǵalardyń, tipti jalpy jurtshylyqtyń jaýaby: «Bári telefonda tur. Sodan alyp, oqyp-bilip, kóz jetkizýge bolady». Degenmen kitaphanalar júıesi jumys istep tur. Zamanaýı baǵyt, jańashyl talaptar to­lyq eskerilgen. Jańa tehnologııa, sıfr­­ly múmkindikter de mol.

Meniń Ulttyq akademııalyq kitap­hana men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Ǵyly­mı kitap­­ha­nasyna jıi jolym túsedi. Kitaphana qyzmeti, ataýly bólimder jumysy, jańa kitaptardyń tanystyrylymy, arnaýly kórmelerdiń uıym­dastyrylýy, dóńgelek ústel men suhbat alańdaryndaǵy kezdesý, pikirtalas, taqyryptyq talqylaýlar, ár alýan baǵyttaǵy trenıngter men sheberlik synyptary, oqyrman zaldarynyń esik­terin aıqara ashyp, bilim-ǵylymnyń qyr-syryna baǵyttaýy aqyl-parasat keńistigin zoraıtyp, mádenı-rýhanı turǵydan baıy­typ, jan-júrekti jadyratyp, kóńil qýantady. Aıtalyq, Ulttyq akademııalyq kitap­ha­nadaǵy Kitap murajaıynan bas­tap, Aqparattyq-mádenı baǵdarlamalar qyzmeti, Qujat aınalymy, Elektrondyq resýrstardy basqarý, Oqý zaldarynyń jumysy oqyrmandar kóńilinen shyǵady. Osyn­daǵy paıdalanýshylarǵa qoldaý kórsetý qyzmeti kitaphananyń negizgi bólimderin biriktiredi.

Sondaı-aq «Kitap murajaıynda» Qazaqstan ǵylymynyń damýy men mádenı jetistikteri, kitap jáne polıgrafııa isiniń arǵy-bergi tarıhy keń oryn alady. Alǵashqy kitap úlgileri, jazý tarıhynyń damý úrdisteri, ataqty adamdar men tanymal tulǵalardyń bas­ty eńbekteri, kóne qoljazbalar men sırek kitaptardyń kóshirmeleri de kitapqumarlardyń nazaryn aýdarady. Al birqatar ádebı-mádenı jıyn, ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń da eldik múdde, erlik shejiresi men ulttyq qundylyqtardy oqyp-bilip, zerttep-zerdelep, taný isinde máni zor boldy.

Al EUÝ-dyń Ǵylymı kitaphanasynda aqparattyq-bıblıografııalyq, ǵyly­mı-ádisnamalyq, sırek kitaptar men qoljazbalar, katalogteý jáne qujat­tar­dy júıeleý, merzimdi basylymdar men elektrondy kitaphanalar bólimi júıeli jumys isteıdi. Ataýly datalar men mereıtoılyq is-sharalarǵa qatysty kesh, kezdesýler, ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar men dóńgelek ústel basyndaǵy suhbat alańdaryndaǵy bas­qosýlar, jańa kitaptar tanystyrylymy jıi uıymdastyrylady. Qysqasy, «Aqylyna aqy suramaıtyn asyl ustaz – kitap» (Á.Naýaı) qyzmeti mádenı-rýhanı baılyǵymen jurt jadynda máńgi uıalap, danalyq dıdarymen, kórkemdik-estetıkalyq mánimen qyzyqtyryp, áser-yqpalymen jan-júrekti baýraıdy. Kitap qazynasynyń bir qyry, myń san syry da osynda.

Sonymen birge bas ǵımarattyń Kúltegin atrıýmynda ornalasqan Jazý mu­rajaıy qundylyqtar qaı­nary, qymbat qazyna – kitapqa deıingi kezeń­der­di, ıaǵnı túrki tektes el­derdiń Eýrazııa ke­ńis­tiginde qoldanǵan jazý úlgilerimen, jaz­ba muralarmen keń kólemde tanystyrady. Murajaı zaldarynan Kúltegin, Tonykók eskertkishterimen birge 56 rý-taıpanyń tańbalary qashalǵan eskertkish taqta, kóne kezeńderdegi túrki halyqtarynyń álemdik kartasy, túrki dúnıesiniń paıdalanǵan álipbıleri men halyq sanynyń kórsetkishteri oryn alǵan. Murajaı ekspozısııasyndaǵy jádigerler men muralardyń baı maz­muny, mádenı-rýhanı qazynasy, foto­qujattyq kóshirmeleri de mańyzdy málimetter berip, qyrly-syrly sıpattarymen nazar aýdartady.

Jalpy, kitapqumarlyq pen Kitap kúnin belgileý tóńireginde is-sharalar uıymdastyryp, arnaıy jármeńkeler ótkizýge qatysty oılar men usynystar da qoldap, qurmetteýge ábden laıyqty. Sol turǵyda Memleket basshysynyń: «Shyn máninde, ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý. Sondyqtan kitap oqý mádenıetin qoǵamda barynsha ornyqtyrýymyz kerek», degen maǵynaly oı-paıymy esh ýaqytta qunyn joımaıdy. Álemdik damý men jańashyl baǵyttar negizi kitap mádenıeti, oqý úderisteri negizinde keń óris alǵan. Zamanaýı álemdegi oqý mádenıetiniń bir belgisi osy. О́ıtkeni kitap – bolashaqqa baǵyttaıtyn kompas, keshe men búginniń adastyrmas aınasy. Kitap – órkenıet ózegi, mádenıet máıegi. Kitaphana – bilimder jıyntyǵy, aqyl-parasat toǵysy.

Osy oraıda «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty Ulttyq quryltaıdyń eldik tujyrymdamasyndaǵy basty baǵyt­­tar: Eldi ult jylnamasy birik­tiredi, Tildi damytýdyń tóte joly, Mádenı murany dáripteý mańyzy, Arheo­logııalyq qyzmetti júıeleý, Ult­tyq biregeılikti saqtaý – basty maqsatymyz.

Túptep kelgende aǵartýshylyq negizi – bilimde, qundylyq qaınary – kitapta. Aǵartýshylyq mániniń jurtqa jaqyn qyrlarynyń birqataryn joǵaryda aıttyq. Mańyzdysy, azamattyq qoǵam damýynda, quqyqtyq memleket qurýda, áleýmettik kózqaras qalyptastyrýda, tipti bilim-ǵylym isiniń tutas tabıǵaty men mazmunynan adam faktory, ómiri men eńbegi, bolmysy men kásip-daǵdysy, tálim-tárbıesi tanylady. Aqyl-parasat ólshemi, zııalylyq sabaqtastyǵy da kórinis beredi. Aǵartýshylyq negizi oqý-bilim arqyly bekip, nyǵaıyp, qymbat qazyna – kitap arqyly keń óris alady. Jańa tehnologııany meńgerip, osynyń negizinde aqyl-parasat órisin kitap-qazyna arqyly baıytyp, damytsaq, aǵartýshylyq qaǵıdattaryna baǵyttasaq, jańa sapadaǵy ult bolmysyna batyl qadamdar jasalady. Ozyq oıly ult máni keń kólemde aıqyndalady. Onyń negizi – kitap oqý, al kitaphana – ult jady, ur­paqqa ashylǵan jańa jol, keń óris. Kitap qoljetimdi, kitaphana qyzmeti múltiksiz bolsa, ult pen urpaqqa eń tıimdisi osy. Aǵartýshylyq mıssııasynyń baıypty baıany, órnekti órisi men tereń máni, taǵylymdy tustary da osyǵan saıady.

Tutastaı alǵanda, «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty Ulttyq qu­ryl­­taıdyń úshinshi otyrysyndaǵy eldik tujyrymdamanyń memlekettik saıasattaǵy basym baǵyttarynyń biri – aǵartýshylyq mıssııasynyń mańyz-máni, jurt jadynda qalar unamdy sıpat­ta­rynyń negizgi qyrlary osy. Demek aǵartýshylyq negizi – bilimde, qundylyq qaınary kitapta ekeni ýaqyt ótken sa­ıyn ózekti bola túsedi. Aǵartýshylyqtyń máni tereń, tarıhy baıtaq, mazmuny baı, mádenı-rýhanı áseri mol, órisi keń. Muny árkim bilgeni jón. Ári el damýynyń asyl arnasy, ómirdiń ózegi retinde tanyp, eńbek pen oqýda, tálim-tárbıe isi men turmys-tirshilikte basty ustanym etsek, aǵartýshylyq aıasy keńip, mán-mańyzy arta beredi.

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor