Biz, Ǵylym akademııasy Ádebıet ınstıtýtynyń zertteýshi-ǵalymdary, halyq ádebıetin, kereǵar zamannyń kesirine ushyraǵan talantty aqyn-jazýshylarymyzdyń qymbat muralaryn tam-tumdap osy jerden de jaryqqa shyǵaryp júrdik. Mádenıetimizge qatysty betburysty kezeń bel alyp kele jatty. El murasyn tezirek daıyndap, baspaǵa beremiz. Belgili aqyn Sáken Imanasov basqarǵan Folklor redaksııasynyń beldi qyzmetkeri Tortaı sol dúnıelerdiń bárin derlik óz qolynan ótkizip, qoljazbany sapaly daıarlap, jedel óndiriske jiberýge kóp septigin tıgizip júrdi. Qalyń qoljazbalardy keıde kóz maıyn taýysyp, jedel túrde qarap shyǵyp, kem-ketigi bolsa kórsetip, keleńsiz jeri bolsa aıtyp, qurastyrýshylarmen tyǵyz jumys istep, aqyldasyp otyratyn. Onyń mundaı yjdaǵattylyǵyn Búrkit Ysqaqov, Mardan Baıdildaev, Kóbeı Seıdehanov sekildi aýyz ádebıetiniń maıtalman janashyrlarymen birge, Myrzabek Dúısenov, Rahmanqul Berdibaev, Músilim Bazarbaev sekildi jetekshi ǵalym basshylarymyz da quptap, rızashylyq bildiretin.
Osyndaı túsinistikpen birlese jumys isteýdiń arqasynda «Bes ǵasyr jyrlaıdy», «Joqtaý», «Aq sandyq, kók sandyq», «Mahambet», «Súıinbaı», «Jambyl Jabaev», «Nurlybek Baımuratov», «Shashýbaı», basqa halyq aqyndarynyń jınaqtary, «Batyrlar jyry», «Ertegiler», «Aıtystar», «Sheshendik sózder», «El aýzynan» kóptomdyqtary halyqqa keń tarap jatty. Tortaı ekeýmiz qosarly qurastyrýshy bolyp, elimizde alǵash ret «Aq bata» kitabyn qurastyryp shyǵardyq (taralymy – 40 myń), munyń ózi rýhanı saladaǵy eleýli qubylys bolyp, sóıtip keıingilerge de keń jol ashyldy.
Meniń qalamgerdiń baspagerlik qyryna toqtalyp jatqan sebebim, Tortaı osy eńbekqorlyǵyn, izdenimpazdyǵyn, halyq murasyna degen janashyrlyǵyn zaman jańǵyryp jatqan tusta da úzbeı jalǵastyryp, odan ári damytyp áketti. Iаǵnı ol halyq aqyndarynyń shyǵarmalarynda, tarıhı jyrlarda esimderi atalyp qalatyn, bertingi dáýirde jasaǵan bı-baǵlandardyń, sheshender men batyrlardyń naqty derekterin muraǵat qoınaýlarynan talmaı izdep taýyp, kóptegen el ardaqtysyn tiriltip, atyn jańǵyrtyp, qoltańbalary men mórtańbalaryn aıǵaqtap, qyrýar is tyndyrdy. Sol bir qysyltań kezeńde, táýelsizdiktiń eleń-alańynda bireýler eriksiz baqshanyń, bireýler aqshanyń sońyna túsken kezde, Tortaı tarıhtyń qoınaýyna súńgip, marjan súzgen eken. Bul bir jaǵynan tarıhı zańdy qubylys ta edi. Soltústik óńirlerde týǵan eldiń tól tarıhy áli de bolsyn seńi siresken qalpynda bolatyn. Tortaı Sádýaqas soǵan táýekel etip, beıneti kóp, zeıneti kem sharýaǵa bel sheshe kirisip ketken edi. Iá, munyń ózi bir adamnyń emes, zertteýshiler tobynyń ǵana qolynan keletin ǵajaıyp eńbekter bolyp shyqty.
Sonyń nátıjesinde derektanýshy, shejiretanýshy Tortaı Sádýaqastyń zor ynta-jigerimen «Nazarbaı bı jáne týǵan ólke tarıhy» (2000), «El men jer» (2003), «Abylaı han men Atalyq» (2005), «Astana aımaǵy» (2008), «Shortankól oıǵa shomǵanda» (2011), «Eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵy» (2014), «Han ordasynan Hanshatyrǵa deıin» (2023) atty tarıhı-tanymdyq, shejirelik máni zor óleń, zertteý kitaptary, tarıhı-muraǵattyq eńbekter jaryq kórdi. Bul qundy dúnıeler halyqqa keń tarap, el ishinde jańǵyrtý týǵyzyp, sol kitaptardyń izimen, jer-jerde sol derek-dáıekterdi arqaý tutqan áldeneshe tanymdyq jınaq ta basylyp shyqty. Erdiń aty, eldiń jady jańǵyrdy. Ádepti, ınabatty, mádenıetti, bııazy qalam qaıratkeri, baýyrymyz «Topjarǵan Tortaı» atandy. Zertteýshiniń qajyrly izdenisiniń arqasynda Bógenbaı batyr (nart Bógenbaı, nart – bas qolbasshy degen maǵynada), Tóle bı, Aıtymbet atalyq, Qarasaı, Qaıyp batyr, Jolbarys bı, Qazybek bıdiń urpaqtary, aǵa sultan Toqtamys, Baıtoqa, Kenesary, Aǵybaı, eki birdeı Shoń atalarymyz (birinshisi Baıanaýyldaǵy aǵa sultan Shoń Edigeuly, ekinshisi Jańaarqadaǵy qaıratker bolys Shoń Telǵozın), Janǵal batyr, Nazarbaı bı, Tezekbaı bı, Jolymbet bı, Naýan haziret, basqa tulǵalar týraly tyń derekterdi taýyp, tarıhı aınalymǵa qosty. Toqtamys bı áýletinen respýblıkamyzdyń tuńǵysh qazaq basshysy Jumabaı Shaıahmetov, Semeıdegi alǵashqy qazaq atty áskeriniń komandıri Hamıd Toqtamyshev shyqqanyn alǵashqylardyń biri bolyp anyqtaı bildi.
Sóz zergeri óziniń kórkem shyǵarmalarynda da osynaý eldik murattardy o basynan joǵary ustaǵandyǵy anyq baıqalady. Onyń alǵashqy jınaqtaryndaǵy myna bir shýmaqtar da sonyń aıqyn kýási:
«Ýyzyn emgen anamnyń,
Syrlaryn túıgen dalamnyń,
Asylyn tergen babamnyń,
Týǵan el, súıgen balańmyn,
Aldaǵy kúnge alańmyn.
Baǵamdy bergin, qaýym, shyn,
Aıtyńdar aqyl, táýir syn,
О́zderiń asqar taýymsyń,
Jolymda bar myń aýyr syn,
Qolymda balǵyn qaýyrsyn!» –
degen edi, bolashaǵynan úlken úmit kúttirgen jas jaınaq sol kezde.
Onyń qanatqaqty jınaqtarynyń ózi «Jumbaqtas», «Bıshi qaıyńdar», «Aınakól aıshyqtary» dep atalady eken.
Avtordyń osy qatardaǵy «Kóktem. Nóser. Jastyq», «Aınakól nege muńaıdy?», «Sen meni oıladyń ba?», «Qylshaqty – hannyń beketi», «Boztorǵaı aqyn», «Abaı amanaty», «О́telgen paryz», «Shortankóldiń jaǵasyna kel, janym!», «Mahabbat degen nemene?», «Bir tamshy jas» jáne basqa týyndylary – jyr jaýharyna qosylǵan shynaıy da shyraıly shyǵarmalar. Munyń bári – aqynnyń týǵan elge degen úlken qurmetinen, týǵan jerge, adamǵa degen zor mahabbatynan týǵan otanshyldyq rýhy asqaq baǵaly lebizder.
Aqynnyń oqyǵan adamnyń oı-sanasyn jańǵyrta túsetin epıkalyq súıekti shyǵarmalaryna da kóbirek toqtalýǵa bolar edi. Bul turǵyda da Tortaı Sádýaqas – jer jannatynyń jyrshysy, el birliginiń jarshysy ekenin dál tanytady. Onyń «Abylaı han alańynda», «Alashtyń aı múıizdi aq serkesi», «Qaratorǵaı», «Ákemniń eki áńgimesi», «Balýan Sholaq», «Kenesary men Janǵal batyr», «Abylaı han men Atalyq» atty poema-dastandary – sonyń aıqyn kýási. Avtordyń «Alashtyń aı múıizdi aq serkesi», «Abylaı han men Atalyq» dastandary – atap aıtýǵa turarlyq kesek dúnıeler. Munyń alǵashqysy armanda ketken Alash arysy, jyr jampozy Maǵjan týraly. Avtor búkil ómiri qasiretpen ótken uly aqynnyń aıta almaı ketken arman-sherin aqtarady, onyń monologterinde búkil Túrki dúnıesiniń tunyǵynan, adamzattyń asyl qasıetterinen nár alǵan danagóı, erjúrek aqynnyń jan dúnıesi jan-jaqty ashylyp sala beredi, ol týǵan halqyna, keler urpaǵyna ósıet sózin arnaıdy. Munda uly aqynnyń arman-ańsarymen rýhanı úndesý de, onyń «syldyr-syldyr» dep keletin «Sholpy» óleńimen avtordyń «Kisen» atty shyǵarmasynyń shendesýi de aıqyn seziledi:
«Shyldyr-shyldyr, shyldyr...
Tilimdi kesse de shyn bul:
Oıymda – qazaq pen Alash,
Moınynda – tuzaq pen shylbyr!?.
Shyldyr-shyldyr, shyldyr»...
Alashtyń aı múıizdi aq serkesi – Maǵjan týraly poema mynadaı bir sheshendik termeleý úrdisimen bastalady:
« – Atyń kim? – Maǵjan Jumabaı!
– Zatyń kim? – Aqyn.., uly Abaı!..
– Juratyń? – Túrik, qazaqpyn,
– Muratyń? – Teńdik, azat kún!»...
Bul – uly aqynnyń Alashorda úkimeti tusyndaǵy maqsat-muraty. Budan ári onyń abaqtydaǵy azapty ǵumyry ótedi:
«– Atyń kim? – Maǵjan... sottalǵan...
– Zatyń kim? – Tutqyn.., joq-bardan...
– Arysyń qaıda? – Atylǵan...
– Namysyń qaıda? – Satylǵan...
– «Ot demiń» qaıda? – Jylaýda...
– Kókbóriń qaıda? – Buǵaýda...
Buǵaýda jyr da, án-kúı de,
«Áldıle, ólim, áldıle!»...
Tarlan aqyn tar qapasta taryǵyp jatsa da, Alash jurty kemel el bolady degen keleshekten kúder úzbeıdi.
Iá, aqyn, zertteýshi Tortaı Sádýaqas ta kemel shaǵyna jetip, kesek týyndylaryn týǵan halqynyń ıgiligine jaratyp otyr. Sonaý Túrki dáýirinen, Altyn orda men Joshy zamanynan beri jalǵasyp, halqymyzdyń sońǵy handyǵynyń da jasampazdyq týy jelbiregen Abylaıhan ordasynyń barsha qadir-qasıetin shyǵarmalarynyń altyn týyna aınaldyryp, onyń tarıhı máni men taǵylymyn basty maqsat-murat etip, sol taqyrypty úzbeı jyrlap kele jatqan aqynnyń eńbegine oqyrman qaýymy da tánti. Otantanýshynyń, ólketanýshynyń soltústik aımaqtyń umytylǵan tarıhyn somdaǵan, osydan jıyrma jyldaı buryn jaryq kórgen «El men jer» kitabyn áli kúnge deıin izdep júrgender de bar eken.
Ulystyń uly kúni qarsańynda Atyraýda ótken Quryltaıda qoǵamnyń keleli máselelerin kótergen Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev búgingi kúnniń ózekti problemalaryn aıta kelip, tarıhı jadymyzdy jańǵyrtý joldaryna da toqtalyp: «Áıgili Qasym han – Saraıshyqta, Abylaı han Býrabaıda ordasyn tikkeni belgili. Esildiń boıynda – Kenesary han memlekettigimizdi saqtap qalý úshin talaı joryqqa shyqqan. Bul aımaq tól shejiremizde aıryqsha oryn alady. Sondyqtan Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi otyrysyn kelesi jyly Kókshetaýda ótkizýdi usynamyn», degen edi. Osyndaı mańyzdy máselelermen de salǵastyryp ótsek, aqyn, zertteýshi T.Sádýaqastyń joǵaryda biz atap ótken rýhty shyǵarmalary – sóz etip otyrǵan syndarly suraqtarǵa da qyzmet etetin, osy jaıttarmen aınalysatyn qoǵam, ólketaný, ákimdik qyzmetkerlerine de naqty dáıek, derekter beretin eleýli eńbekter deýge bolady.
Aqynnyń mynadaı da bir óleń shýmaǵy bar: «Qadir tutqan batyr men bı, el degen, Han ordasy Kókshetaýda kólbegen, Jas urpaqpen jańǵyrady El rýhy, Oqjetpestiń asqaryna órlegen!..». Iá, aqyn júrek aqtarylyp aıtqandaı, ózi de Oqjetpestiń bıigine órlegen, zamannyń, tarıhtyń, halyqtyń sózin sóılegen qarymdy qalamgerge aldaǵy ýaqytta da shyǵarmashylyq tabys, kórkemdik jetistik tileımiz.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
