Buǵattalýdan bosaıtyn boryshkerler

Qaryzy kóptiń tynysy tar

Qoǵamnyń damýy eń áýeli qarjyǵa kelip tireledi. Alaıda halyqtyń qarajaty kóbinese qaryzǵa baılanyp tur. Memleket keıingi jyldary buǵan monıtorıng jasap, «Qaryzsyz qoǵam» qalyptastyrýǵa myqtap kirisip jatyr. Deıturǵanmen búginde kóptegen adamnyń jeke shottary kó­gendeýli, bank kartasy buǵat­taý­ly, shekara asýy shek­teý­li bolyp tur. «Shash al dese, bas alatyn» sot oryndaýshylar boryshkerdiń boıyna qan júrmesteı qylyp, «kúretamyryn» býyp tastaǵany anyq. Qaryzyn qaıtara almaı, boryshyn óteı almaı júrgenderdiń mysaly óte kóp. Keıingi 10 jyl­dyń muǵdarynda tipti kóbeıip ketti.

Mamandardyń paıymdaýyn­sha, qaryzyn qaıtara almaı qal­ǵan­­dardyń qatary pandemııa­dan keıin artqan. О́ıtkeni kóptegen adamnyń jumysy toqtap, sharýa­sy shatqaıaqtap, jalaqysy ke­shik­­tirilgen. Sonyń saldarynan qaryz-nesıeler (sol kezde she­­gerilgenimen) ósimi ulǵa­ıyp, tó­leýge qaýqary jet­pe­gender «qara tizimge» ilikken. Qaryz be­rýshi (bank) jaı ǵana «qara tizimge» engizip qoıyp qarap tur­syn ba, odan keıingi borysh­ker­diń taǵdyryn jeke sot oryndaýshylar men kollektorlyq agenttikterdiń quzyryna tapsyrady. Budan keıingi jaǵdaı jurt­qa etene tanys. Olar qaryz bergen banktiń atyn aıtady da, «qaryzyńdy búgin qaıtarmasań, bitti...», dep qara aspandy tón­diredi.

Ádilet mınıstrliginiń deregine súıensek, qazir elimizde 294 mem­lekettik sot oryndaýshy bolsa, al jeke sot oryndaýshynyń sany – 2 131. Sonymen bul derekterge ári qaraı kóz júgirtsek, elimizde qal­tasyna qaqpan qoıylyp, qań­ta­rylyp turǵandardyń ushy-qıyry joq. Máselen, shekteý qoıylǵan notarıaldyq isteri – 5 786 338, tyıym salynǵan tirkeý isteri – 88 879, el shekarasynan shy­ǵýǵa shekteý qoıylǵandar sany – 1 032 144, dúnıe-múlkine shekteý qoıylǵandar – 919 744, jyl­jymaly múlikke tyıym sa­lyn­ǵandardyń sany – 545 148, shek­teý qoıylǵan jeke shottar boıynsha – 46 717 680. Bul sandardy aıtqanda, til súrinbeýi múm­kin emes. Qarap tursaq, shekteý men tyıymnyń shyrmaýyna ilik­ken­der shashetekten.

Bul jaıdy byltyrǵy kórset­kish­pen salystyryp kórsek, jaǵ­daı tipti kúrdelengeni baıqa­lady. 2023 jylǵy derekke sáıkes shekteý qoıylǵan notarıaldyq isteri – 4 371 212, tyıym salynǵan tirkeý isteri – 73 307, el shekarasynan shyǵýǵa shekteý qoıylǵandar sany – 901 779, dúnıe-múlkine shekteý qoıylǵandar – 646 107, shekteý qoıylǵan jeke shottar boıynsha – 33 148 220.

Keıingi derekke súıensek, halyqtyń ekinshideńgeıli bank­terden alǵan nesıesi 17,2 trln teńge bolypty. Osyǵan oraı ha­lyq­tyń qaryzǵa belshesinen batyp, nesıe alýyn azaıtý ju­mys­tary qolǵa alyna bastady. Osy maqsatta «Qazaqstan keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirledi. Bul zań jobasyn Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men depýtattar birlesip daıyndady. 20 naýryzda Májiliste zań jobasyn ekinshi oqylymda qabyldap, Senattyń qaraýyna jiberdi.

Kollektorǵa – moratorıı

Kollektorlardyń kim ekenin qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrgen­der jaqsy biledi. Tipti tirshiliktiń aǵysymen aılap at izin salmaı ketetin aǵaıynnan «jaqyn» bolyp ketetinderi osy – kollektor kompanııalardyń operatorlary. «Asyra silteý bolmasynyńa» qara­maıtyn, zań talaptaryna onsha pysqyrmaıtyn pysyqtar. Qaryz óndiremiz dep, bermegendi kóndiremiz dep talaıdyń kóńilin qal­dyrǵan oqıǵa kóp. Endi olar burynǵydaı bulǵaqtap, erejege baǵynbaı, erkinsı almaıdy. Máselen, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi zań jobasyndaǵy ózgeristerge sáıkes tólem merzimi 90 kúnnen asyp ketken tutynýshyǵa bankter men mıkroqarjy uıymdary nesıe berýdi shekteýge tıis. Iаǵnı bat­paq­qa bir batqandy tuńǵıyqqa tun­shyqtyrýǵa jol berilmeıdi. Al ótelmegen qaryz úshin 90 kún ótken­nen keıin ósimpul qosýǵa ty­ıym salynady. Sonymen qatar endi bankter men mıkroqarjy uıym­dary azamattardyń bereshe­gin kollektorlarǵa berýge eki jyl­dyq moratorıı (2026 jylǵy 1 mamyrǵa deıin) engizý usynylyp otyr.

Zań jobasyn ázirleýshiler nesıe berýdiń sharttaryna birshama ózgeris engizip otyr. Iаǵnı halyqqa bankter – 5 mln, mıkroqarjy uıym­dary 3 mln teńgeden artyq qaryz bermeýge tıis.

Onlaın nesıe ońdyrmaı tur

Endi onlaın kredıt berýge talap kúsheıedi. Buǵan deıin onlaın nesıe resimdeý tym qol­je­timdi bolyp keldi. Sondyqtan 45 kún merzimge beriletin 50 AEK-ke deıingi mıkrokredıttiń kúshin joıý, sondaı-aq barlyq mık­rokredıt boıynsha jyldyq ústeme mólsherin belgileý usy­nyldy. Qaryz alýshyny tólem merziminiń ótip ketýi týraly habar­dar etý merzimi kún­tiz­belik 20 kúnnen 10 kúnge deıin qysqartylady. Taǵy bir gýma­nıs­tik sheshimdi aıtpaı ketýge bolmas. Ol – kámelettik jasqa tolmaǵan bala­lary bar otbasylardy jáne múgedektigi bar adamdardy jyly­tý maýsymynda bereshegi úshin baspanasyn tartyp alýǵa tyıym salý qarastyrylyp otyr.

Zań jobasynda azamattardyń bankrottyq resimine qol jetkizýin jeńildetý úshin boryshkerdiń merzimi ótken bereshekti retteýdi, sondaı-aq óndirip alý resimin ótkizý merzimin 18 aıdan 12 aıǵa deıin qysqartýdy rastaıtyn qu­jatty berýi jónindegi talap jo­ıylady. Qazirgi ýaqytta alaıaq­tyq jolmen nesıe resim­deý beleń alyp ketti. Soǵan baılanysty bıo­metrııalyq sáıkestendirý júr­gi­zilmeı, onlaın shaǵyn nesıe men bank qaryzyn berýge tyıym salynbaq.

Azamattardyń bankrottyǵy

Byltyr naýryz aıynan bas­tap «Qazaqstan azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna kel­tirý jáne bankrottyq týraly» zańy kúshine engeni belgili. Zańdy iske asyrýdyń maqsaty aza­mattardyń boryshtyq júktemesin azaıtý, áleýmettik shıelenisti jeńildetý, qaryzdar boıynsha tólemdi yntalandyrý dep túsindirgen edi. Alaıda munyń qoǵamda qanshalyqty septigi tıdi degen másele bar. Bankke bankrot boldym dep boryshynan qutylǵandardyń shekesi shylqyp júrgeni shamaly. Tegin dúnıe qaıdan bolsyn? Máselen, bankrot dep tanylǵannan keıin ol adam 5 jyl ishinde bankterden jáne mıkroqarjy uıymdarynan nesıe ala almaıdy. Jáne olar­dyń qarjylyq jaǵdaıy bankrot­tyq­tan keıin úsh jyl boıy tekserýde bolady. Ǵaıyptan taıyp, bir kúni qolyńyzǵa aqsha tússe, onyńyzdy bankrot dep tanyǵan burynǵy alashaǵy bar jer qaqshyp alady.

Qosymsha aqparat úshin aıta ketsek, alıment boıynsha, basqa adam­nyń ómiri men densaýlyǵyna kel­tirilgen zııandy óteý jónindegi, sondaı-aq qylmystyq quqyq buzý­­shylyqtar boıynsha zalaldy óteý jónindegi boryshtar esepten shyǵarýǵa jatpaıdy, jeńildik joq. Alaıda sarapshylar bul zańdy ekinshideńgeıli bankter men mıkroqarjylyq uıymdar úshin tıimsiz deıdi. Tek óziniń paıdasyn oılaıtyn bank­ter men mıkroqarjy uıymdary halyqty taqyrǵa otyrǵyzyp jat­qany belgili. О́ıtkeni olar óz shy­ǵyndaryn halyqtyń esebinen jabýdy kózdeıdi. Mysaly, muny jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańdy qoldaný tájirıbesi aıqyn kórsetip otyr. Sebebi ekonomıst Arman Beısembaevtyń aıtýyna qaraǵanda, bul ereje nesıe berýshiler úshin úlken qarjylyq yń­ǵaısyzdyq pen salyqtyq min­det­temelerdi oryndaýǵa máj­búrleıtin kórinedi.

«Eger nesıeni esepten shyǵar­sańyz, bizdiń salyq zańyna sáıkes bank esepten shyǵarylǵan nesıe boıynsha salyq tóleýge mindetti bolyp shyǵady. О́ıtkeni zań bo­ıynsha bul tabys bolyp sanalady. Osy másele de bir jaǵynan bankterdiń jumysyn turalatyp tur», deıdi sarapshy.

Bul tirlikte túıtkil kóp. Áıt­ken­men bul maqalamyzdy kóńil­di notamen aıaqtaýǵa negiz bar. О́ıtkeni bıyldan bastap elimizde talaı jyl taırańdap kelgen keı­bir mıkroqarjy uıymdary lı­senzııasynan aıyrylyp jatyr. Sóıtip, oǵan bereshegi barlar ósimpulsyz qaryzdaryn qaı­tarýǵa múmkindik aldy. Tipti keıbir qaryzdar zańsyz resim­delgeni rastalsa, qaryzdar qaı­tarylmaıdy. Bul jaıt búginde biraz boryshkerdiń tynysyn ashyp jatqany ras.