Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
BUU elimizdiń turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderdi qorǵaıtyn jańa zańdy qabyldaǵanyn quptady. «Bul genderlik zorlyq-zombylyqty joıý jolynda alǵa jasalǵan qadam», deıdi BUU-nyń elimizdegi turaqty úılestirýshisi Mıkaela Frıberg-Stroı. Ol adam quqyǵyn, ásirese balalar men áljýaz toptardy qorǵaýǵa arnalǵan sharalardyń tıimdiligin atap ótti.
«Bul mańyzdy qadam genderlik teńdikti ilgeriletip qana qoımaı, turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderdiń ómirin qalpyna keltirý úshin sot tóreligi men qoldaý qyzmetterine qol jetkizýin qamtamasyz etedi», dedi Mıkaela Frıberg-Stroı.
О́tken aptadan bastap álemdik baspasóz, Qazaqstannyń turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańnamasynyń basqa elderden, sonyń ishinde damyǵan elderden aıyrmashylyǵyn salystyryp jatyr. El ishinde ǵasyrlar boıy qazaqtyń otbasylyq qundylyqtaryn saqtaı alǵan ata dástúrdi jańa zamanǵa laıyqtap beıimdeýdiń qajet ekenin, tipti genderlik saıasatty da óz mentalıtetimizge laıyqtap ıntegrasııalaý qajettigin aıtyp jatqandar bar. Olar mundaı pikirdiń negizdiligine dálel retinde myna derekti alǵa tartady. Qazir bir kórpe jamylyp, biriniń kıimin biri kıip, bir-birin jetelep ósirgen kópbalaly otbasylardy qala túgili aýyldan sırek kezdestiremiz. Qazaq otbasynyń eki nemese úsh balamen shektelip qalýy qalypty qubylysqa aınalyp barady. Basqasha aıtqanda, eki otbasyda mańdaıyna jel tımegen erke totaı qyz ben jalǵyz uldyń otbasylyq ómirinde psıhologııalyq kedergiler kóp. Bir-biriniń minezine beıimdelýge tyrysý jaǵy da kemshin.
Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev «Turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúresý týraly» arnaıy baıandamasynda elimizdegi turmystyq saladaǵy oqıǵalardyń statıstıkasyn jarııalady. Baıandamada 2018-2023 jyldar aralyǵynda otbasylyq-turmystyq salada 5 958 qylmystyq quqyq buzýshylyq jasalǵany aıtylǵan. Eń kóp kórsetkish 2020 jyly – 1 072, eń azy 2023 jyly – 923 (13,8%-ǵa azaıǵan) tirkelipti. Sonymen qatar 2023 jyly otbasylyq-turmystyq salada jasalǵan 108 kisi óltirý deregi tirkelgen. Bul eldegi jalpy kisi óltirý sanynyń 23 paıyzyn quraıdy. Keıingi bes jyldaǵy barlyq kisi óltirýlerdiń jalpy tómendeýine qaramastan, statıstıka otbasylardaǵy kisi óltirýlerdiń shamamen birdeı deńgeıde ekenin kórsetedi.
«Kisi óltirý statıstıkasynyń jalpy tómendeýiniń fonynda bul jaǵdaı turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boıynsha qoldanystaǵy quqyqtyq tetikterdiń tıimdiligi jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Sondyqtan da qoǵam keıingi kezderi zańnamany qataıtý týraly ótinish jasap, otbasylyq-turmystyq salada adam ólimine ákep soǵady degen boljamdy árbir epızodqa rezonans jasaı bastady», dep atap ótti A.Lastaev.
Esterińizge sala keteıik, bul zań jobasyna túzetýler ótken jyldyń 9 qarashasynda bolǵan Saltanat Núkenovanyń qazasyna deıin daıyndalǵan bolatyn. Kúdikti Qýandyq Bıshimbaevqa qatysty sot isi qoǵamda úlken narazylyq týdyrǵany sonsha, genderlik zorlyq-zombylyqty shetelde de talqylaýǵa sebep boldy. Qoǵamdyq pikirdiń jalpy baǵyty – aıyptaý.
Biz elimizdiń turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zańnamasynyń basqa elderden, sonyń ishinde damyǵan elderden aıyrmashylyǵyn salystyryp kórdik. Sarapshylar adam densaýlyǵyna qarsy jıi kezdesetin tórt quqyq buzýshylyq úshin qylmystyq jaýapkershilik týraly málimet jınaǵan.
Asa aýyr qylmys – qasaqana kisi óltirý – Qazaqstan zańdarynda kózdelgen jaýapkershilik (8 jyldan bastap ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý) basqa TMD jáne Ortalyq Azııa elderindegi jazalarǵa jaqyn. Damyǵan elderde adam ómirinen aıyrý úshin qylmystyq jaýapkershiliktiń aýqymy keıbir jaǵdaılarda tómengi bastapqy shekke ıe bolýy múmkin 3-4 jyl bas bostandyǵynan aıyrý. Bir eldegi ártúrli okrýgter nemese shtattar arasyndaǵy kóptegen eskertýdi, yqtımal jeńildetetin mán-jaıdy jáne qylmystyq zańnamadaǵy aıyrmashylyqty qarastyrý mańyzdy. Eýropa elderinde mundaı qylmystardy qoǵamdyq aıyptaý deńgeıiniń joǵary bolǵany sonsha, tipti zańdardyń ózinde adam óltirýdiń aýyrlatatyn jaǵdaılarda ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna balama joq ekendigi kórsetilgen.
Elimizde qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy josparlanǵan uryp-soǵý jáne jeńil dene jaraqattary týraly dál sol baptarǵa kelsek, damyǵan elderde áıelderdiń quqyq qorǵaý uıymdary mundaı sheshimge qol jetkizip qoıǵan. Máselen, Shvesııada agressor kúıeýi áıelin urǵany úshin eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Bul jaǵdaıda áıel aryzdan bas tartyp, kúıeýimen tatýlassa da, qylmystyq is tergelip, sotqa beriledi. Shved qoǵamynyń kózqarasynsha, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq – jeke emes, qoǵamdyq másele. Bul elde osydan 25 jyl buryn «Áıelderdiń jeke basyna qol suǵylmaýshylyq týraly zań» qabyldanǵan. Jazalaýshy áreketterge tek dene jaraqatyn salý emes, sonymen qatar áıelge psıhologııalyq zorlyq-zombylyq kórsetý jáne qarjylyq qysym kórsetý jatady. Shvesııadaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy tıimdi jumys «Skandınavııalyq paradoks» dep atalady. Bul eldi basqalardan erekshelendiretin nárse shvedterdiń aldyn alý sharalarymen belsendi túrde aınalysýy, destrýktıvti genderlik modelderge qarsy mektep baǵdarlamalaryn engizý, agressorlardy ashýdy basqarý úshin psıhologııalyq terapııadan ótýge májbúrleý. Sondyqtan bul elde otbasyda áıelderdi óltirý jaǵdaılary óte sırek kezdesedi.
Kóptegen damyǵan elde zorlyq-zombylyqtan aman qalǵan áıelderdi qoldaýdyń uqsas negizgi sharalary bar. AQSh, Germanııa, Fransııa, basqa da Eýropa elderinde daǵdarys ortalyqtary men baspanalar qurylyp, jan-jaqty qarjylandyrylady. Qorǵaý orderleri men zorlyq-zombylyq qurbandaryna memleket tarapynan keńinen qoldaý kórsetý tájirıbesi keńinen taralǵan. Erekshe yqpal etý sharalarynyń qataryna er adam otbasynda zorlyq-zombylyq kórsetken jaǵdaıda onyń ata-analyq quqyqtaryn shekteý nemese aıyrý jatady.
Fransııalyq quqyq qorǵaýshylardyń pikirinshe, áıelin nemese balalaryn uryp-soqqan kúıeý jaqsy áke bola almaıdy. AQSh-ta qyzyqty tájirıbe engizildi: olar tek turmystyq zorlyq-zombylyq isterin qaraıtyn sottar úshin jeke sanat qurdy. Ras, AQSh-ta ázirge osyndaı 200-deı sot bar, biraq baǵdarlama birtindep kóp shtatqa taralyp keledi.
Damyǵan elderdegi turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryn qorǵaý tájirıbesin postkeńestik elderden erekshelendiretin taǵy bir mańyzdy másele – keıbir Eýropa elderinde soqqy jegen áıeldiń sotqa júginip, jubaıyn ortaq úıden shyǵarýǵa quqyǵy bar. Onyń ústine mundaı ótinishter qysqa merzimde qaralady. Osylaısha, áıelge baspana izdeýdiń qajeti joq, ol tanys ortada qalady. Kúıeýine jaqyndaýǵa jáne aralasýǵa tyıym salynady. Bul tájirıbe, mysaly, Germanııa men Fransııada qoldanylady.
Keıingi jyldardaǵy elimizdegi qylmystyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń statıstıkasy kórsetkendeı, otbasylyq janjaldar boıynsha aryz-shaǵymdar sany eki esege ósken. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetinshe, 2018 jyly jábirlenýshiler sany 23,9 myń bolǵanymen, keıingi bir jylda osyndaı 47,6 myń ákimshilik is tirkelgen. Turmystyq zorlyq-zombylyq densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý turǵysynda da ósti. 2018 jyly 15,5 myń bolsa, ótken jyly bul kórsetkish 20,8 myńǵa jetti. Bul ósim mindetti túrde zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń kóbeıýin bildirmeıdi. Dınamıka áıelderdiń ózderin jáne balalaryn qorǵaý úshin polısııaǵa júginýdi batyl sheshe bastaǵanyn kórsetedi.
Al áıelderdiń jeke basyna qarsy qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý (otbasylyq janjaldardy nemese janjaldardyń basqa túrlerin ajyratpaı) kóptegen aýyr qylmystyń sanyn azaıtýǵa túrtki boldy. Máselen, ótken jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda elimizde 135 áıel (2018 jylmen salystyrǵanda 39%-ǵa az) óltirilgen. Úkimet aqparatyna silteme jasaǵan senator Janna Asanovanyń aıtýynsha, byltyr turmystyq zorlyq-zombylyq saldarynan 69 áıel qaıtys bolǵan.
Taıaýda qazaq qoǵamynda qaýipti genderlik stereotıpterdiń taralýyna yqpal etetin sebepterge qatysty saraptamalyq pikir jınaqtaldy. «BUU-áıelder» uıymynyń «Qazaqstandaǵy genderlik teńdik pen áıelderdiń múmkindikterin keńeıtý týraly qoǵamdyq qabyldaý» atty saraptamalyq baıandamasy avtorlarynyń aıtýynsha, eldegi áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń tamyry tereńde jatyr. Sarapshylardyń pikirinshe, elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq pen qurbandy kinálaý degenge tózimdilik joǵary.
Elimizde genderlik zorlyq-zombylyqtyń taralýyna yqpal etetin basqa faktorlardyń qatarynda sarapshylar elde daǵdarys ortalyqtarynyń azdyǵyn, uryp-soqqandar úshin jazanyń tym jumsaqtyǵyn jáne qorǵanys nusqamalarynyń ázirlenbegen mehanızmin atap ótti. «Endigi ustanym – bir ret qol kóterdi me, ket» degen kózqaras qana emes, «otbasyn saqtap qalaıyq» degen qaǵıdany bekitýi kerek. Osy qaǵıdanyń qajettigi eki taraptyń sanasyna jetken kezde ǵana otbasynda zorlyq-zombylyq bolmaıdy.
ALMATY
