Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Abaıdyń ánderi el ishinde keń taralǵanymen, olardy yjdaǵatpen qaǵaz betine túsirý jumystary óleńderine qaraǵanda sál keshirek, XX ǵasyrdyń bas kezinen bastap notaǵa túsirile bastaǵan (A.E.Bımboes, A.V.Zataevıch). Osy baǵytta 1935 jyldan ıgilikti isti uıymdastyrǵan – Muhtar Áýezov. Al E.Brýsılovskıı, L.Hamıdı, A.Jubanov, A.Serikbaev, B.Erzakovıch, t.b. mýzykanttardyń Abaıdyń án murasyn hattaýdaǵy eńbegin tarıhta altyn árippen jazýǵa bolady.
Hakim Abaı ánderiniń qadir-qasıetin ketirmeı, keler urpaqqa jetkizý – asyl boryshymyz. Sondyqtan da shekarasy joq, sheksiz Abaı ánderin basqa kompozıtorlardyń ánderimen shatastyrmaı, aqynnyń óz ánderin anyqtap alýymyz kerek. Sebebi Abaıdyń sózine jazylǵan nemese sózine shyǵarylǵan ánderdiń bárin Abaıdiki deýge bolmaıdy. Bundaı jaýapty ári tyńǵylyqty zertteýdi qajet etetin jumysty alǵash atqarǵan – tanymal ánshi, ónertanýshy Erkin Shúkiman. Onyń jazǵan «Abaıdyń mýzykalyq murasy» kitaby – osy baǵyttaǵy eleýli eńbek. Abaıdyń óz ánderi men Abaıdyń sózimen aıtylyp júrgen basqa ánderdiń ara-jigin ajyratyp bergen.
Bizdi qatty oılandyryp, tolǵandyrǵan másele – Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńine qatysty derekter. Tarıhı qoljazbadaǵy «Abaıdyń óleńi» dep atalatyn osy ándi etnograf Aryslan Balǵojın 1956 jyly shilde – tamyz aılarynda Shyǵys Qazaqstan oblysynan jınaǵan ánder men kúıler toptamasyna notasymen bergen. «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńiniń sózimen aıtylǵan ándi Topolev mys aýlynyń turǵyny Imanqul Qazybaevtyń aýzynan jazyp alǵan. Al ol kisi bul ándi 1921 jyly Semeı qalasynda bir áýesqoı mýzykanttan úırenipti.
Qoljazba oryssha «Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdanynyń ánderi men kúıleri», «Shyǵys Qazaqstan oblysy Marqakól aýdanynyń ánderi men kúıleri» dep atalatyn eki jınaqtan turady. «Zaısan aýdanynyń ánderi men kúıleri» 1956 jyly shilde – tamyz aılarynda, «Marqakól aýdanynyń ánderi men kúıleri» 1957 shilde – tamyz aılarynda jazylyp alynǵan. Notaǵa tolyǵymen túsirilgen. Sonymen qatar kompozıtor Zeken Meıirmanovtyń qytaı qazaqtarynan jazyp alǵan ánderi men kúılerine qatysty mol mura da óz kezeginde jaryqqa shyǵýdy kútip tur. Biz muny bir júıege keltirip, notalaryn qaıta terip, daıyndap otyrmyz.
Aqynnyń ánderin eń alǵash notaǵa túsirýshilerdiń biri Qazaqstannyń Halyq ártisi, kompozıtor, etnograf A.V.Zataevıch 1920–1923 jyldary Júsipbek Aımaýytulynan «Abaıdyń ánin», Shárip Medetovten «Abaı» ánin notaǵa túsirgen. Bizdegi qoljazbada ánniń ataýynda bulardan aıyrmashylyǵy – «áni» emes, «óleńi» dep atalýynda bolsa da, ánniń birinshi shýmaǵy Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńiniń sózinen esh ózgerissiz aıtylady.
Ándi notaǵa túsirgen etnograf A.N.Balǵojın qoljazbalarynyń sońyndaǵy oryssha túsinikteme mynandaı: «Po soobshenııý Kazybaeva Imankýla, etý pesnıý on perenıal ot odnogo lıýbıtelıa-mýzykanta v g. Semıpalatınske /v 1921 godý/. Na vopros: «Prınadlejıt lı melodııa pesnı samomý Abaıý ılı je sochınena kem-lıbo drýgım?» – Kazybaev ne smog otvetıt. Skoree vsego eto melodııa narodnoı pesnı, k kotoroı pozdnee neızvestnym pevsom byl prısposoblen tekst Abaıa. V samom tekste 1-oe chetyrehstıshıe nesomnenno prınadlejıt Abaıý, 2-oe je lıbo ıavlıaetsıa otryvkom ız neızvestnoı pesnı Abaıa, lıbo poetıcheskoı ımprovızasıeı ıspolnıtelıa».
Imanquldyń «Abaıdyń óleńi» dep aıtqan ániniń mátini tómendegideı:
Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da,
Aspanda aı menen kún shaǵylsa da.
Dúnıede sirá sendeı maǵan jar joq,
Saǵan jar menen artyq tabylsa da.
Eri joq, tańbasy joq býryltaıdyń,
Saǵymy úıge túser týǵan aıdyń.
Tórt bolys tobyqtydan jalǵyz qalyp,
Zarlyqpen salǵan áni Ybyraıdyń.
Kúmán joq, birinshi shýmaǵy – Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńi. Buǵan deıingi derekterde danyshpannyń óleń sózderiniń ózgerip turýy jıi ushyrasady. О́leńniń jaryqqa shyqqan basylymdarynda da azdaǵan ózgeris bar ekeni burynnan belgili. Aqynnyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» – Abaıdyń 1889 jyly jazylǵan óleńi. Aqynnyń óleńinde:
Sorly asyq sarǵaısa da, saǵynsa da,
Jar taıyp, jaqsy sózden jańylsa da,
Shydaıdy rıza bolyp jar isine,
Qorlyq pen mazaǵyna tabynsa da,
– degen ekinshi shýmaqtyń 4-joly «Qorlyq pen mazaǵyna tabynsa da» bolsa, 1957, 1977 jylǵy basylymdarda Múrseıit qoljazbalaryna sáıkes «Qorlyq pen mazaǵyna tabylsa da» bolyp berilgen.
Abaı óleńderiniń kóbisi ánge aınalǵan sátte ózgeriske ushyrasa kerek. Ándi jetkizýshi nemese Abaıdyń óleńine án shyǵarýshy óz janynan óleń joldaryn qosyp otyra beretin mysaldar kóp-aq. Aqynnyń óz óleńi avtorlyq basqa ánimen aıtylǵany da jetkilikti. О́leńderi, ánderi elge eń alǵash taralǵan kezden bastap-aq ózgeristerge ushyraı bastaǵan. Osy jaıynda E.Shúkimannyń «Abaıdyń mýzykalyq murasy» kitabynda («Abaı sózimen aıtylǵan halyq ánderi» bólimi) qazaq dalasynda Abaı áni, jyry dep aıtylǵan halyqtyq nusqalardyń túrli jınaq pen qorlardan alynǵan 15-i keltirilgen. Osynda «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńine qatysty derek te bar.
Erkin Shúkiman: «Abaı sózimen aıtylǵan ánderdiń birnesheýin M.Tólebaev hatqa túsirgen. M.Tólebaevtyń «Maqpal» jınaǵynda Abaı sózimen aıtylǵan úsh án jarııalanǵan. Sonyń alǵashqysy – «Qalqa» áni. Jınaq túsinikterinde «Qalqa» – Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńiniń alǵashqy shýmaǵynyń ózgeriske ushyraǵan túri dep túsinik berilgen» degen derek keltirilgen. Nota jazbasynyń astynda:
«Meniń kúnim jarq etpes ne qylsa da,
Aı menen kún aspanda shaǵylsa da.
Maǵan jar joq, qalqataı, sirá, sizdeı,
Bizden artyq sizge jar tabylsa da», –
dep, «aı» odaǵaı sózi kóp qoldanylǵan mátin bar.
Ári qaraı «M.Tólebaevtan jetken ekinshi án de osy sózben aıtylǵan. Jınaq sońynda: «Saıra da bir sóıle – Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńiniń alǵashqy shýmaǵynyń ózgeriske ushyraǵan túri degen túsinik berilgen» dep jazady. Nota jazbasynyń sózderinde:
Jarq etpes meniń kóńilim ne qylsa da, ýgaı,
Aspanda aı menen kún shaǵylsa da.
Saıra da bir sóıleshi-aı, qurbym-aı, ýgaı-aı,
– dep jazylǵan.
Kitaptaǵy úshinshi kórsetilgen halyq ánderi jaıynda «Jarq etpes» óleńi halyq ánderiniń taǵy bir sózi bolyp oryndalǵan. ...Bókeıhanov jetkizgen ánniń 1-shýmaǵy sózderdiń orny aýysqan nemese sózderi ózgergen halyqtyq nusqadaǵy Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim» óleńiniń sózimen aıtylsa, 2-shýmaq – Jaıaý Musanyń «Sursha qyz» ániniń mátinimen aıtylǵan» degen túsinik berilgen.
E.Shúkiman osy derekke baılanysty júrgizgen zertteýlerinde respondentterdiń arasynan Ǵ.Bókeıhanovty da, «Qaratorǵaı» ánin de kezdestirmegen. «V.Dernova keltirgen qaıyrma mátinnen qaraǵanda, Aqan seriniń de «Qaratorǵaı» áni «Jarq etpestiń» sózimen aıtylǵan sekildi» degen oı aıtady. Baıqaǵanymyz – halyq ánderi jáne halyq kompozıtorlarynyń ánderimen aıtylǵan aqynnyń óleńderi el ishinde kóp ózgeriske ushyrap oryndalǵandyǵy.
Al Imanqul aıtqan «Abaıdyń óleńi» ániniń alǵashqy shýmaǵy Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» óleńiniń ózi ekenin atap óttik. Ekinshi shýmaqtaǵy birinshi jolyn Birjannyń mahabbat lırıkasynan «Tańbasy joq, eni joq Býryltaıdyń» degen sózin «Eri joq, tańbasy joq býryltaıdyń» dep, ózgertip aıtqany.
Halyqqa keńinen taraǵan Abaı men Birjannyń ánderi tek óz týǵan mekenderinde ǵana emes, qazaq dalasyna tegis jaıylǵan. Jalpy, mundaı «Býryltaıdyń» ózgeriske túsken túrleri de el ishinde, atap aıtsaq, Alataý óńirinde áli kúnge deıin kezdesedi. Sondaı bir mysaldy Qurmanbek Álimjan «Qordaı shamshyraǵy» gazetinde jarııalaǵan. Másele maqalanyń «Abaı Qordaıda bolǵan ba?» dep atalǵanyndaı, aqynnyń Qordaıǵa bolǵanynda emes, Imanqul aıtqan «Abaıdyń óleńi»dep atalǵan «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ániniń 2-shýmaǵyndaǵy 1-joldy Birjannan alǵanynda nemese basqa da ánshiler sekildi Imanquldyń óz janynan óńdep qosyp aıtqanynda.
Kelesi 2-joldaǵy «Saǵymy úıge túser týǵan aıdyń» da – jetkizýshiniń óz janynan qosqany. Ári qaraıǵy «Tórt bolys Tobyqtydan jalǵyz qalyp, Zarlyqpen salǵan áni Ybyraıdyń» degen joldary – Abaıdyń taǵdyr-talaıyn sıpattaǵany. Qysqasy, 2-shýmaq Imanquldyń qosyp aıtqan ımprovızasııasy bolýy múmkin.
О́leńnen ánge kósheıik. Imanqul ándi 1921 jyly úırengen. Bul ýaqyt Abaı ánderiniń alǵash ret notaǵa túse bastaǵan tarıhı kezeńi bolatyn. A.N.Balǵojın notaǵa túsirgen «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ániniń ekinshi shýmaqtaǵy sózine kóńil aýdarmaı, ánniń taǵdyryna boılasaq, bul án Abaı ánderiniń alǵashqy el ishine taralǵan shaqtaǵy, qaımaǵy buzylmaı turǵan kezdegi áni bolyp shyǵady.
Osy Zaısannan jınalǵan án-kúılerdiń ishinde notasymen berilgen «Jeldirme» kúıiniń eki nusqasyn da «Abaıdyń óleńin» aıtýshy Imanqul Qazybaev oryndaǵan. Biz kóńil aýdaratyn tus – «Abaıdyń óleńin» de, «Jeldirmeniń» eki nusqasyn da Imanquldyń Semeıdegi áýesqoı mýzykanttan úırengeni. Imanqul ándi oryndap bergen kezde ony kimnen úırengenin aıta almaǵan.
«Abaıdyń óleńi» kirgen qoljazbalardyń taǵdyry tym aýyr dese de bolady. Imanquldan jazyp alǵan etnograf A.N.Balǵojınniń eki jınaǵy (nota jazylǵan dápterler) kompozıtor Zeıin Meıirmanovtyń qolyna tıedi. Kompozıtor óziniń fortepıano súıemeldeýimen 1963 jyly jazǵan «Qytaı jas áýeskerler men Meıirmanovtyń tvorchestvolyq jınaǵyn» jáne «Qytaı qazaqtarynyń halyq ánderi», «Qytaı qazaqtarynyń halyq kúıleri» atty 7 jınaǵyn kórnekti kompozıtor Muqan Tólebaevtyń jary bolǵan, qazaq qyzdarynan birinshi ónertanýshy, zertteýshi ǵalym Márııam Ahmetovaǵa amanat etip tapsyrǵan eken. Ol kisi Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qyzmet atqarsa kerek. Sóıtip, qoljazbalar 60-jyldary ataqty ǵalymnyń qolyna tıgen. Qazaqtyń dástúrli ánderin jetik biletin ǵalym 2011 jyly bul murany qazaq qyzdarynan shyqqan alǵashqy kásibı kompozıtordyń biri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyrbekke tapsyrady. Imanquldyń 1921 jyly úırengen «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ánin arada júz jyl ótkennen keıin, 2021 jyly ustazym Balnur Balǵabekqyzy maǵan tapsyrdy.
Meniń baıqaǵanym, «Abaıdyń óleńi» ániniń tutastyǵy, mýzyka tiliniń áýendete salǵan ádemi ıimderiniń bir-birimen baılanysy kompozıtor Abaı ánderiniń tabıǵatyna óte jaqyn eken. Bul án naqty Abaıdiki dep aıtýǵa berik baılam jasamasaq ta, ánniń áýen-sarynynyń ózi Abaıdiki dep aıtyp turǵandaı estildi. Keńinen qulash tartyp, kóńildi birden baýrap alatyn aqynnyń óz ánderine tán. Kompozıtordyń keıinnen tabylǵan «Qor boldy janym» ánin Abaıdyń áni dep dáleldegen ónertaný ǵylymdarynyń doktory, professor V.P.Dernovanyń tujyrymdarymen sáıkes kelip turǵan «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ánin Abaıdyń án murasyna qossa, artyq bolmas.
Endi «Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» degen óz áni boldy ma?» degen zańdy suraq týady.
Bul suraqtyń jaýaby sonaý 1915 jylda kórinip tur. Ol derekti de Abaıdyń mýzykalyq murasyn zertteýshi E.Shúkiman keltiredi: «Aqynnyń bul óleńiniń («Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» – Á.Q.) jeke án bolyp aıtylǵany jónindegi derekti 1915 jylǵy «Aıqap» jýrnalynyń 5-sanynda M.Maldybaevtyń «Qazaqsha bastapqy oıyn» maqalasynan kezdestirdik. Onda «2-bólimde Názıpa Quljanova Ybyraı Altynsarınniń jazdy sýrettegen sózin sóıledi. Ánshi Álmaǵambet «Yrǵaqty», «Tatıana», «Jarq etpes» deıtin ánderdi dombyraǵa qosyp aıtty. Eki dombyra bir mandolınany qosyp, ult kúıin tartty» dep jazylǵan. Iаǵnı «Jarq etpes» óleńiniń óz áni bolǵanǵa uqsaıdy, biraq búginge jetpegen», dep jazady.
Ǵulamanyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ániniń bolǵanyn, búginge jetkenin naqty derektermen keltireıin.
Birinshi derek. Joǵaryda keltirgen M.Maldybaevtyń «Qazaqsha bastapqy oıyn» maqalasynda «Jarq etpesti» Álmaǵambet oryndap, ánniń bolǵany jaıyndaǵy alǵashqy derek kórsetilgen. Jaı ǵana oryndaý emes, dombyramen qosyp aıtqan. Soǵan qaraǵanda, Álmaǵambet dombyrada da sheber oryndaýshy bolýy múmkin ǵoı. Olaı bolsa, dombyra kúılerin de bilgeni anyq.
Ánshi, ǵalym E.Shúkiman Álmaǵambettiń alǵashqy Abaı keshindegi ónerin aıta otyryp, mynandaı derek keltiredi: «Nege ekeni belgisiz, 1914 jyly Semeıde ótken Abaı keshi A.Bımboestiń «Tatıananyń hatyn» jazyp alǵan 20-jyldarmen baılanystyrylyp, ándi A.Bımboeske oryndap bergen N.Quljanova bolyp júr. Sebebi V.Dernova, Ǵ.Bısenova, B.Erzakovıch eńbekterinde, AMT, ASQ (B.Erzakovıchtiń 1954, 1986 jyldary shyqqan jınaqtary) jınaqtarynyń túsinikterinde jáne N.Quljanovaǵa qatysty eńbekterde osylaı jazylǵan, biraq eshqaısysynda naqty derekkózi kórsetilmegen. N.Quljanovanyń B.Zataevıchke eki án jazdyrǵany ras. Ol týraly «1000 án» jınaǵynda jazylǵan».
E.Shúkiman: «Keıbir aýyzsha derekterden estigenimiz, 1919 jyly N.Quljanova kúıeýi Kolchak áskeriniń qolynan qaza tapqannan keıin, kóp uzamaı Sáken Seıfýlınniń shaqyrýymen Aqmolaǵa aýysyp, sonda folklor jınaýmen aınalysqan eken. A.Bımboespen «Segizaıaq» jáne «Tatıananyń hatyn» jetkizgen M.Nurbaevanyń úıinde kezdesip, A.Bımboes ándi («Tatıananyń haty» – Á.Q.) Názıpadan sol joly jazyp alǵan deıdi. Biraq A.Bımboeske án jazdyrǵany týraly negizgi derekkózi tabylmady», dep jazǵan.
Ekinshi derek. «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ániniń 1995 jyly Almatyda jaryq kórgen «Abaı» ensıklopedııasynda «Álmaǵanbet Qapsalemulynyń «ómirin uzaq jyldary boıy Abaı aýlynda ótkizip, uly aqynnyń «Aıttym sálem, qalamqas», «Kózimniń qarasy», «Jarq etpes qara kóńlim ne qylsa da», «Alystan sermep», t.b ánderin aıtyp, halyq arasyna taratqan. 1914, 1924 jyldary Abaıdyń qaıtys bolǵanyna 10, 20 jyl tolýyna arnalǵan Semeıde ótken ádebı-mýzykalyq keshterde Abaı ánderin naqyshyna keltire oryndap, ol týraly estelik aıtqan», dep ekinshi ret ánniń júz on jyl buryn Álmaǵambettiń oryndaýynda bar bolǵany týraly jazylǵan.
Bul tarıhı derekterge nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy. Kompozıtor Ahmet Jubanov «Zamana bulbuldary» kitabynda: «Aqylbaı, Álmaǵambet, Aıkerim Abaıdyń «jaı daýsymen» aıtyp shyǵaryp bergen ánderin aýzynan qaǵyp alyp, shyrqata, údete, quıqyljyta oryndap ketti. Abaıdyń róli – birinshi ret «avtor daýsymen» oryndap berý boldy», dep Álmaǵambettiń ánderdi Abaıdyń óz aýzynan úırengeni týraly jazady. Sol sebepti, odan úırengen Júsipbek Elebekov aıtqan aqynnyń ánderi túpnusqa retinde saqtalǵan. Álmaǵambetten J.Elebekov sekildi basqa da ónerpazdar án, kúı úırengen. Júsipbek Aımaýytulynyń 1914 jyly sahnada Álmaǵambetpen birge óner kórsetip júrgeni – onymen jaqsy tanys bolǵan degen sóz. Osy jaqyn qarym-qatynasynyń arqasynda odan Abaıdyń biraz ánin úırengen soń, joǵaryda aıtqandaı, 1920–1923 jyldary A.V.Zataevıchke «Abaıdyń ánin» aıtyp bergen bolýy da múmkin.
Úshinshi derek. 2022 jyly 3 naýryzda «Ana tili» gazetinde Bulbulnaz Muratqyzy «Abaıdyń ánshisi – Álmaǵanbet» atty maqalasynda: «Abaıdyń ózi de: «Osy ándi oryndasa, Álmaǵanbet qana oryndasyn», dep jıi aıtyp otyratyn birneshe ánderi bolypty. Sonyń keıbiri: «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «Jigit sózi», «Tatıana», «Boıy bulǵań», «Segizaıaq», «О́zgege kóńilim toıarsyń» syndy ánder eken», dep jazady. Kompozıtordyń ózi «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ánin «Álmaǵanbet qana oryndasyn» dep shákirtine amanat etken eken», deıdi.
Akademık Ahmet Jubanov: «Abaı ánderiniń melodıkasy, yrǵaǵy, formasy ózine deıingi kelgen qazaq ánderine uqsamaıdy. Birinshi jaǵdaı – Abaı ánderiniń árqaısysynyń ózine menshikti óleńi boldy», dep dóp aıtqan. Sondyqtan sońǵy tabylǵan «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ániniń avtory jetkizýshiler men oryndaýshylar emes, Abaıdyń ózi dep tujyrymdaýǵa negiz bar.
Uly aqyn «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ánin oryndaý men nasıhattaýdy shákirti Álmaǵambetke amanattasa kerek.
Álqýat Qazaqbaev,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qobyzshy, ónertanýshy-kompozıtor
