Sýretterdi túsirgen – avtor
Kópir qurylysy jyl sońynda aıaqtalady
Kúrshim – kórikti ólke. Etegi Ertis pen Zaısanǵa malynyp jatsa, jelke tusy – Naryn jotalary men Altaı taýynyń kúngeıi. Asty-ústi baılyqqa toly quıqaly dalany qaq jaryp, Kúrshim ózeni aǵady. Osynaý ǵajap ólkege tabanymyz tıe sala aýdan turǵyndaryna arman bolǵan kópir qurylysyna qaraı tarttyq. 1960 jyldardan beri parommen qatynap júrgen kúrshimdikter men marqakóldikterdiń aralda qalǵandaı kúı keship kelgeni shyndyq. Eki jaqty jalǵap turǵan kópir qurylysy jospardaǵydaı jyl sońyna qaraı aıaqtalsa, keler jyly jolaýshylar sarylyp, parom kútpeıdi. Kerilgen kópirmen zýlaıdy.
Qystyń kúni tehnıkalyq kópir ashylyp, jumys shıraı túsipti. Aldy sý túbine sońǵy kolonnalardy qaǵyp jatsa, endi bir toby negizgi kópir ústinde armatýra temir toqýǵa kirisip ketken. О́rmekshiniń toryndaı aıqysh-uıqysh armatýraǵa qarap, kópirdiń beriktigin baıqaýǵa bolatyn sııaqty.
– Aspaly kópir qurylysynyń 85 paıyzy oryndaldy. Qazir úsh tireýdi burǵylaý jumystary júrip jatyr. Ony burǵylap bolǵan soń beton quıamyz. Mundaı nysan elimizde alǵash ret salynyp jatqandyqtan, óte muqııat bolýymyz kerek. Qazir jumystar kestege sáıkes júrgizilip jatyr. Osy qarqynmen jalǵassa, jeltoqsanda aıaqtalyp, el ıgiligine beriledi, – dedi «Oblshyǵysjol» JShS dırektorynyń kópir qurylysy boıynsha orynbasary Nıgmatýlla Abdýlhakov.
Qurylys basynda jumysshy men tehnıka jetkilikti. Qazir 184 adam eki aýysymda jumys istep jatyr. Ár jumysshy arnaıy tapsyrma boıynsha jumys isteıdi. Árkimniń óz mindeti bar.
Elimizdegi eń uzyn kópirdiń bas-aıaǵy 1 300 metrden asady. Al tireýler – 40 metrden asa tereńdikte. Kópir qoldanysqa berilgen soń Kúrshim, Marqakól, Tarbaǵataı jáne Zaısan turǵyndary oblys ortalyǵyna emin-erkin qatynaı alady. О́tkel táýligine 20 myńnan asa avtomobıldi qabyldaýǵa qaýqarly desedi.
Aıta keteıik, ótkel máselesi «Egemen Qazaqstan» gazetinde kóterilgen. Ony oqyǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev dereý Úkimetke tapsyrma berip, 2021 jyly kópirdiń qurylysy bastalyp ketti. Jalpy, bul jolǵy baspasóz týrynda aralaıtyn birqatar nysandaǵy oryn alǵan máseleler gazetimizde jazylǵan. Soǵan qaraǵanda, sheshimin tapqanǵa uqsaıdy. Máselen, «Baltyr batyrmaǵan basseın» dep osydan eki jyl buryn qurylysy qańtarylyp turǵan basseınniń jyryn aıttyq. Ras, qyrýar qarjy bólinip, orta jolda qalǵan nysan qanshama? Áıteýir, Kúrshimniń kireberisindegi bul basseınniń qurylysy tolyq aıaqtalyp, turǵyndardyń ıgiligine berilipti. Aýdan ákiminiń pikirinshe, basseın shyǵyndy óte kóp qajet etetin nysan.
– Basseındi ustap turý óte qıyn. Jylý úshin aıyna 6 mln teńge tólenedi. Sýdy 27 gradýsta ustap turý úshin qanshama energııa qajet. Maǵan salsa, basseın emes, deneshynyqtyrý saýyqtyrý keshenin salar edim. Eski ǵımaratty sport kesheni retinde ashyp qoıǵanbyz. Jattyǵyp júrgen jastar sonda kóp. Aýylda 8 myń halyq tursa, onyń 3,5 myńy – jastar. Deneshynyqtyrý saýyqtyrý kesheniniń jobasyn jasadyq. 1 mlrd 600 myń teńgege shyqty. Bári jospardaǵydaı bolsa, Kúrshim aýlynyń ishine úlken bir sport nysany salynady, – deıdi aýdan ákimi Almat Aqyshev.
Jeti ýchaske – jiti baqylaýda
Kúrshim – sýly óńir. Sondyqtan da tasqynǵa tosqyn qoıý jumystary munda myqtap qolǵa alynǵan. Sebebi jeti aýyldy sý basý qaýpi áli de bar. Qazir 7 ýchaskede bıiktigi 3,5-4 metr bolatyn bógeý salynyp jatyr. Atap aıtsaq, sý basý qaýpi bar aýyldar – Topterek, Birlik, Býrabaı, Maraldy, Úshbulaq aýyldary. Sondaı-aq Qalǵuty ózeniniń boıyna da bógetter turǵyzyldy.
– Kúrshim ózeniniń boıyndaǵy sý basý qaýip bar 7 ýchaskede jaǵalaýlardy nyǵaıtý jumystary júrgizilip jatyr. Olardyń biri – Birlik aýyly. Bul jerdegi dambynyń uzyndyǵy – 760 metr, bıiktigi 3,5 metrdi quraıdy. Qalǵan aýyldardaǵy dambylar – 500-800 metr aralyǵynda. Mólshermen eki-úsh kúnde barlyq jumys aıaqtalady, – dedi «Amanat» partııasy Kúrshim aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy Danııar Qalıev.
Aýdanda táýlik boıy kezekshilik uıymdastyrylǵan. Jaǵdaı – jergilikti bıliktiń únemi baqylaýynda. Alda-jalda sý aýyldarǵa jaıylsa, turǵyndar úshin tósek-orynmen, basqa da qajetti zattarmen jabdyqtalǵan evakýasııalyq pýnktter daıyn.
– Bizdiń jaqta taýdyń qary maýsymǵa deıin jatady. Demek qaýipti kezeń jazǵa deıin sozylady. Qazir barlyq kúshti jaǵalaýlardy nyǵaıtýǵa jumsap jatyrmyz. Sýdyń kólemin 24 saǵat baqylaýda ustap otyrmyz. Tehnıkalar sany jetkilikti. Tasqynnyń ekinshi tolqynyna daıynbyz, – deıdi aýdan ákimi Almat Talǵatuly.
О́zen ǵana emes, kezinde qurǵap qalǵan kanaldar da sýǵa tolypty. Qaıbir jyly Jaýǵashty kanalyna sý shyqpaı, boıyndaǵy aýyl turǵyndarynyń baqshasy qurǵap qalǵan-tuǵyn. Bul máseleni de aýdan ákimi dereý qolǵa alyp, kanalǵa sý kóterildi degendi estigenbiz. Búgin BAQ ókilderi kózben kórip, anyq-qanyǵyna kóz jetkizgen.
Jabylǵan aýyl ashyla ma?
Aýdanda atqarylyp jatqan jumystar az emes. Halyq qalaǵa údere kóship jatqan myna zamanda jabylyp qalǵan aýyldyń qaıta túlegenin estip pe edińiz? Biz kórdik. Aýdan ortalyǵyna taıaý jerdegi Besjyldyq aýyly «aýyl» mártebesinen aıyrylyp qalǵanymen, aýdan basshylyǵy kóńil bólip, qaıta qalpyna keltirý úshin aýyz toltyryp aıtatyndaı jumystar júrgizip jatyr.
Saryóleń aýyldyq okrýgine qarasty Besjyldyq aýyly halyq sanynyń kúrt azaıýyna baılanysty «aýyl» mártebesinen aıyrylǵan edi. Qazir aýylǵa asfalt tóselip, balalarǵa arnalǵan oıyn alańy salynǵan. Kópbalaly otbasylar úshin 4 birdeı baspananyń qurylysy júrip jatyr.
– Byltyr jolǵa asfalt tóseldi. Aldaǵy ýaqytta jaryq tartýdy da josparlap otyrmyz. Qazir boı kóterip jatqan 4 baspanaǵa kem degende 25 adam kóship keledi. Bizden kelip jer surap, kóship kelýge nıet tanytyp otyrǵandar bar. Iаǵnı turǵyndar sany birtindep kóbeıedi. Bizdiń maqsat – osy eldi mekenge aýyl mártebesin qaıtarý, – deıdi aýdan ákimi Almat Aqyshev.
Zańdy paraqtasaq, aýyl mártebesi bolýy úshin aýyldaǵy turǵyndardyń sany eń kemi 50 adam bolýǵa tıis. Qazirgi tańda Besjyldyq aýylynda 58 turǵyn bar. Tórt úıdiń qurylysy aıaqtalyp, kópbalaly otbasylar kóship kelse, turǵyndar sany da áli de artady.
Kópqabatty úıge jylý tartyldy
Aýyl-aýyldy aralaǵan baspasóz ókilderi attyń basyn aýdan ortalyǵyna burǵan. Mundaǵy basty máseleniń biri – ortalyqtandyrylǵan jylý. Kúrshim aýylynda 36 kópqabatty úı bolsa, onyń úsheýi ǵana ortalyq jylý júıesine qosylǵan. Kópqabatty úıde turady degen aty ǵana. Áıtpese, jer úıdegideı ot jaǵyp, kúl shyǵarady. Parom arqyly jetkizilgen kómirdiń baǵasy ýdaı. Al elektr jelisin qosyp otyrǵandar aıyna kem degende 40-50 myń teńge tóleıdi.
Aýdan ákimi Almat Aqyshev otyz jyldan beri sheshilmeı kele jatqan bul máselege birden nazar aýdaryp, ortalyq aýrýhananyń qazandyǵyn ákimdiktiń teńgerimine alǵan. Sol arqyly aýyldaǵy kópqabatty úılerge jylý tarta bastaǵan. Máselen, byltyr eki kópqabatty úı men eki áleýmettik nysanǵa jylý jetkizgen.
– Kópqabatty úıde pesh jaǵý ońaı emes. Elektr toǵy da qarapaıym halyqtyń qaltasyna salmaq túsiredi. Aýdandaǵy jylý máselesimen aınalysyp, sheshimin taptyq. Qazir aýrýhananyń jylý qazandyǵyn ákimdiktiń teńgerimine aldyq. О́tken jyly 3 jylý qazandyǵyn qoıyp, №3 mektepke, balabaqshaǵa jáne 2 kópqabatty úıge jylý tartqan edik. Eshqandaı problema shyqqan joq. Bıyl da jumysty jalǵastyramyz, – deıdi
aýdan ákimi Almat Aqyshov.
Bul ıgi istiń bastalǵanyna otyz jyl ot jaqqan Kúrshim aýlynyń turǵyndary álbette qýanyp otyr.
– Buǵan deıin úıdi elektr jelisi arqyly jylytyp otyrdyq. Aıyna 40 myń teńgedeı ketetin. Aıazdy kúnderi 70 myńǵa deıin tóledik. Pesh jaqsaq, 6-7 tonna kómir alamyz. Onyń tonnasy – bizge jetkenshe 30-35 myń teńge. Bulaı júrgenimizge 30 jyldaı ýaqyt bolypty. Bıyl sodan beri birinshi jyl ortalyqtyń jylýymen shyqtyq, jaqsy. Eshqandaı problema bolǵan joq, – deıdi aýdan turǵyny Kóbegen Nuǵymarov.
Jergilikti ákimdik ókilderi bul jumysty jalǵastyrý úshin Qazposhta ǵımaratynyń jylý qazandyǵyn da satyp alyp, jóndeý jumystaryn júrgizip jatyr.
– 2024 jyly kem degende 5-6 kópqabatty úıge jáne 9 áleýmettik nysanǵa jylý tartamyz. Onyń ózi bıýdjetke úlken únem ákeledi. Sondaı-aq turǵyndardyń ómir súrý deńgeıi artyp, jaǵdaılaryn jaqsartýǵa da yqpal etedi, – deıdi aýdan ákimi.
Osy ýaqytqa deıin aýdandaǵy eki mektep pen balabaqsha da elektr jelisi arqyly jylytylǵan. Bıyl ortalyq jylýǵa qosylǵan soń bıýdjetten 43 mln teńge qarjy únemdelipti. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, qazandyq halyqtyń qaltasyna ǵana emes, jergilikti bıýdjetke de oń áser etken. Aýyldaǵy 36 úı men áleýmettik nysandardy bir-eki jyldyń kóleminde tolyqtaı ortalyq jylýǵa qosý múmkin emes. Eń bastysy, bul baǵytta jumystar bastaldy. Nátıjesin el kórip otyr.
Kúrshimniń kórkeıip kele jatqanyn kórgen BAQ ókilderi kóz baılana paromǵa jetip toqtaǵan. Bıyldan keıin kópirmen zytyp bara jatarmyz...
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany
