Munaı kompanııalarymen aradaǵy túıtkil qalaı sheshiledi?

Qazaqstan nege mundaı qadam­ǵa bardy? Aldyn ala belgili bol­ǵan málimetke súıensek, halyq­aralyq kompanııalardyń tender prosedýralaryn buzýy jáne merdigerlik jumystardy to­lyq kólemde oryndamaýy shaǵym­danýǵa sebep bolǵan. Soǵan baı­la­nysty 150 mlrd dollar kóle­minde ótemaqy suralyp otyr. Qazaqstan Úkimeti ıgerý bastal­ǵannan bergi kidiristerge, tehnıkalyq qıyndyqtarǵa jáne artyq shyǵyndarǵa ushyraǵan alyp ken ornyndaǵy óndiris shyǵyndary boıynsha 15 mıllıard dollarlyq arbıtrajǵa qatysyp qoıdy.

«Qosymsha talap 138 mıllıard dollarǵa deıin joǵalǵan paı­da­ǵa qatysty jáne Úkimetke ýáde etil­gen, biraq ken oryndaryn ázir­leýshiler jetkizbegen mu­naı ón­dirýdiń qunyn esepteýdi kórse­tedi», deıdi attaryn atamaýdy suraǵ­an adamdar. О́ıtkeni bul aqparat áli ashyq derekterde jarııa etilmedi.

Derek kózderiniń málimetin­she, Qashaǵandy ıgerý kelisim­shart­taryna qatysty taǵy bir ótem­aqy talap etilip jatyr, ol sybaı­las jemqorlyq áreketine baılanysty.

Qashaǵandaǵy ken ornyn ıgerýge birneshe kompanııa qatysady, onyń ishinde «Eni SpA», «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.» jáne «TotalEnergies SE» bar.

«Ken orny sońǵy on jyldyq­tar­daǵy eń iri ashylýlardyń biri, soǵan qaramastan onda birqatar túıtkil bar: alty aıǵa jýyq qatyp qalǵan teńizden bastap ýly gazdyń joǵary konsentrasııa­sy bar rezervýarǵa deıin. Qashaǵan mejelengen merzimnen segiz jylǵa keshigip, óziniń alǵashqy munaıyn 2013 jyly qyrkúıekte óndirdi. Alaıda ashyla salysymen bir aıdan soń qubyr jelisi­nen aqaý tabyldy. О́ndiris 2016 jyly qaıta jalǵasty, 2017 jyly ken ornyndaǵy óndiris deńgeıi birtindep 270 000 (kúnine) barrelge jetti. Jobanyń alǵashqy kezeńderinde ıgerýshi Eni Qashaǵan kúnine 1,5 mln barrel óndire alatyn deńgeıge jetedi dep eseptedi.

Jobany basqaratyn «North Caspian Operating Co» birlesken kási­porny óz ótinishinde arbı­t­raj­­dyq talqylaýǵa jatatyn Qasha­ǵan ónimderin bólý týraly kelisimniń keıbir erejelerin qoldanýǵa qatysty birqatar daý bar ekenin habarlady. О́tinish­te mer­diger-kompanııalardyń keli­sim­sharttarǵa sáıkes áreket etkeni aıtylady. Daý-damaıdyń konfıdensıaldy sıpatyna baılanysty «NCOC» ári qaraı pikir bildirýden bas tartty», dep jazady halyqaralyq basylym.

Energetıka mınıstrligi óz kezeginde daýdyń arbıtrajdy tártippen sheshiletinin jáne munyń taza kommersııalyq daý ekenin meńzep, qandaı da bir derek keltirýden bas tartqan.

«Eni» kompanııasynyń habarlaýynsha, Qazaqstan bıligi arbıtrajdyq prosedýrany bas­tap ketken. Italııalyq kompanııa úderis sharttaryna qatysty naqty málimet aıtqysy kelmegen, degenmen tutastaı alǵanda «talap qoıý negizderin nemese suralǵan ótemaqynyń naqty somalaryn aqylǵa qonymdy nemese senimdi dep sanamaıtynyn» málimdegen.

«Bloomberg» habarlaýynsha, Qa­zaq­­stannyń apellıasııalyq soty kúkirtti saqtaýǵa qatys­ty Úki­­met­tiń shaǵymyn qanaǵat­tan­dyr­­­ǵannan keıin kompanııalardy eko­­lo­gııalyq buzýshylyqtar úshin bó­­­lek 5,1 mıllıard dollar aıyp­pul kú­tip tur. Ken ornynyń opera­tory bol­sa ekologııalyq jáne qar­­jy­­lyq shaǵymdarǵa baıla­nys­­ty óz ki­násin moıyndaýdan bas tartady.

«Qazaqstan buǵan deıin eldegi eki iri ken ornyndaǵy sátsiz­dik­terge baılanysty álemdik alpaýyt kompanııalarmen teketiresip qalǵan bolatyn. 2020 jyly «Shell», «Eni» jáne olardyń Qarashyǵanaq munaı-gaz kásiporny boıynsha seriktesteri tabysty úlestirý boıynsha memleketpen týyndaǵan daý-damaıdy retteý úshin 1,3 mlrd dollar tóledi. 2008 jyly Qashaǵan boıynsha seriktester qarajatty artyq jumsaý jáne keshiktirý boıynsha daýdy retteý úshin 5 mlrd dollar tóleýge jáne úlken úlesti memlekettik «QazMunaıGaz» kompanııasyna satýǵa májbúr boldy. Qazir Qazaq­standaǵy eki iri munaı keni­shin basqaratyn kompanııalar­dy el Úkimeti arbıtrajǵa jiberip jatyr, istiń barysy ruqsatsyz jum­saldy degen aıyppen mıl­lıard­taǵan dollar kiriske qaýip tóndiredi deıdi máselemen tanys adamdar», dep jazady «Bloomberg».

Basylymnyń meńzeýinshe, eger osy iste memleket tabysqa jetse, onda ónimdi bólý týraly kelisimder boıynsha ken oryn­darynan túsetin kiristerdiń kóbirek bóligin ala alady.

Qazirge deıin belgili bolǵan jarııa emes aqparattar boıyn­sha, naýryz aıynda Úkimet Qasha­ǵan men Qarashyǵanaqtaǵy isti ba­qylaý úshin Jeneva men Stok­golmde arbırtrlardy taǵaıyn­daǵan. Al kompanııalar óz arbıtr­laryn áli bekitpegen. Shaǵym barysynda Qashaǵan jónin­de – 2010-2018 jyldar, Qara­shy­ǵanaq jóninde – 2010-2019 jyldar aralyǵy qarastyrylady. Shaǵym­daǵy negizgi aıyptaý – mer­diger-kompanııalar Qashaǵandaǵy jumysty tolyq kólemde oryndamady jáne eki joba boıynsha tender prosedýralaryn buzdy.

«Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi, Qashaǵan jáne Qara­shyǵanaq boıynsha basqarý­shy kompanııa «North Caspian Operating Company N.V. (NCOC)» jáne «Karachaganak Petroleum Operating B.V.» pikir bildirý týraly ótinishke jaýap qatpady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldyń qańtarynda bolǵan jappaı tártipsizdikterden keıin el ekonomıkasyn qoldaýǵa tyrysyp jatyr. Ol olıgarhtarmen kúresýge jáne ulttyq baılyqty áldeqaıda ádil bólýge ýáde berdi. Derek kóziniń málimetinshe, Qazaqstan Úkimeti arbıtrajdan kóbirek munaı tabysyn alýdy ǵana oılap otyrǵan joq. Úkimet jergilikti kompanııalardyń tabysyn arttyrý esebinen bul isti ishki ekonomıka úshin meılinshe tıimdi úderiske aınaldyrý maqsatynda munaı kásiporyndary paıdalanyp otyrǵan tender júıesin ózgertýge múddeli», dep jazady basylym.

Qashaǵanǵa kompanııalar 50 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıǵan. Bul rette jobadaǵy basty seriktester – «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.», «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy, «Eni SpA» jáne «TotalEnergies SE.» «Shell» jáne «Eni» bastaǵan Qarashyǵanaq seriktesteri jobaǵa 27 mlrd dollardan astam qarjy salǵan.

Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, Qashaǵan ken orny týraly belgili bolǵan sátte-aq álemniń alpaýyt kompanııalary ony ıgerýge qyzyqty. Qatty umtyldy. Konkýrsqa qatysyp, jeńimpaz bolýǵa baryn saldy. Ishinde birqatar myqty kompanııa boldy.

«Alaıda tańdaýdyń naryqtyq kapıtalızasııasy 50 mlrd dollar, táýligine 0,7 mln barrel óndire alatyn «Eni» kompanııasyna tús­keni túsiniksiz. Joba 2016 jyly, bekitilgen merzimnen birneshe jylǵa keshigip jáne alǵashqy baǵalaýdan 7 ese artyq bolatyn 60 mlrd dollar shyǵynmen bas­taldy. Jobalyq óndiris deńgeıi – táýligine 400 myń barrel, qazir zaýyttaǵy qıyndyqqa baılanys­ty táýligine 100 myń barrel óndirip jatyr. Qazaqstan 2000 jyldardan beri bilim salasynyń ózine 40 mlrd dollar jumsaǵan emes. Al mundaǵy 60 mlrd dollar – tek bir jobanyń quny ǵana. Memleket bul sátsizdikten sabaq alýǵa tıis jáne aldaǵy ýaqytta osyndaı mańyzdy jobalarǵa arnap operator tańdaý kezinde qatań irikteý uıymdastyrǵany jón. Krıterıı kompanııanyń teh­nologııalyq jetistigine, qar­jylyq, tehnıkalyq jáne kadrlyq múmkindikterine negiz­delýi kerek», deıdi sarapshy.