Qundylyqtardyń demografııalyq ahýalǵa áseri bar

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryl­taıdyń ult uıasy Ulytaýda, kıeli Túrkistanda, ańyz Atyraýda ótken otyrystarynda da ulttyq qundylyqtardyń mańyzyn erekshe atap ótti. Bıylǵy basqosýda ulttyq biregeılikti saqtaý máselesine erekshe kóńil bólindi. Elimizdiń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtar ashyq aıtyldy. О́ıtkeni qoǵamdaǵy túrli kúrmeýli máseleler, halyq­tyń arasynda jıilep ket­ken zorlyq-zombylyq, jemqor­lyq faktileriniń saldary ortaq qundylyqtardyń ózekti­ligin arttyryp otyr. Osy tur­ǵydan alǵanda «ult qalyptas­tyrý – nation building» úrdisi jalpyulttyq, adamı qundy­lyqtardyń negizinde júretinin eskergen Prezıdent árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy» dedi. Sondaı-aq ol «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – úshtaǵanyn ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti deýge bolatynyn, balalar men jastardy qalypty tárbıelep, olardyń boıyna osy ozyq qundylyqtardy sińirýge aıryqsha kóńil bólinýi kerektigin erekshe atap ótti.

Qazaqstan qazir ótpeli kezeń­de tur. Osy rette halyqtyń polı­etnostyq quramy men demo­gra­fııalyq damý máselelerin qa­ras­tyrý qajettiligi týyndaıdy.

Damyǵan elderde demo­grafııa­lyq ahýal ulttyq qaýip­sizdiktiń bir bóligi retinde esep­teledi. Al bizde kóbine gender­lik jáne otbasylyq saıasat tu­jy­rym­da­masy aıasynda qol­danylady. Soń­ǵy demografııalyq saıasat tujy­rymdamasy kúshin 2011 jyly joı­dy. Álemde halyq sanaǵy on jyl­da bir ret ótkiziledi. Osy eseppen, táýelsiz Qazaqstanda Ulttyq ha­lyq sanaǵy úsh ret ótkizildi. Olar 1999, 2009 jáne 2021 jyldary.

Halyq sanaǵynyń aqparat kózi retindegi basty artyqshy­lyǵy – halyqtyń etnostyq qura­myn men etnostyq toptar­dyń jas qurylymyn jáne otbasy mólsheriniń anyqtalýy. Sanaq qorytyndysy halyq­tyń perspektıvalyq reprodýk­tıvti minez-qulqyn baǵalaýǵa da múm­kindik beredi. Al Quryl­taı­da Memleket basshysy usyn­ǵan jalpyulttyq qundylyq­tar­dyń naqty tizimi: táýelsizdik jáne otanshyldyq, birlik já­ne yntymaq, ádildik jáne jaýap­kershilik, zań jáne tártip, eńbek­qorlyq jáne kásibı bilik­tilik, jasampazdyq jáne jańa­shyl­dyq qoǵamda búkil elimizdiń jáne árbir azamattyń múddesin toǵys­ty­ra­tyn progressıvti minez-qulyq úlgi­lerin qalyptastyrýdy kózdeıdi.

Etnosaralyq qatynastar salasyn baǵalaý máselelerinde de etnodemografııalyq jaǵdaı mańyzdy parametrlerdiń biri bolyp esepteledi. Derekke kóz salsaq, 2021 jylǵy Ulttyq halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha halyq sany 19 186 015 adamdy qurady. Elde 124 etnostyq toptyń ókilderi turady. Al 2009-2021 jyldar­daǵy sanaqaralyq kezeńde qazaqtar sany 33,7%-ǵa (úles salmaǵy – 70,4%), ózbekter – 33,4%-ǵa (úles salmaǵy – 3,2%) ósti, orystar sany 21,4%-ǵa (úles sal­maǵy 15,5%) tómendedi.

Tabıǵı ósimniń joǵary deńgeıi elimizde halyq sanynyń eki jyl ishinde 1 mln adamǵa ulǵaıýyna ákeldi: 2023 jylǵy 14 qarashada halyq sany 20 mıllıon adamǵa jetti. Halyqtyń derekter bazasynyń kórsetkishteri­ne sáıkes, byltyr 14 qarasha­da tańǵy saǵat 8.10-da týǵan 5 bala elimizdiń 20 mıllıonynshy turǵyny boldy. Elimizdiń mereıtoılyq azamattary Ulytaý, Jetisý, Atyraý, Aqmola jáne Túrkistan oblystarynda dúnıege keldi. Olardyń ishinde 3 ul men 2 qyz bar.

Qazaqtar men basqa da azııalyq etnostardyń (ózbek, dúngen, kúrd, tájik, uıǵyr, túrik) demografııalyq áleýe­ti eýropalyq etnostyq toptardan áldeqaıda joǵary. Eýro­palyq etnostar arasynda halyqtyń qartaıý deńgeıi azııalyq etnostyq toptarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. El aýmaǵynda turatyn negizgi etnostyq toptardyń arasynda halyq sanaǵynyń derekterine sáıkes, halyqtyń qartaıýynyń eń joǵary deńgeıi ýkraındarda (23,4%), polıaktarda (18,1%) jáne orystarda (17,4%) baıqalady.

Qazaqtar salystyrmaly túrde jas etnos. 65 jastan as­qan egde jastaǵy azamattardyń úles salmaǵy halyqtyń jalpy sanynyń 5,5%-yn, al jastar­dyń úlesi 28,8% quraıdy. Al tájikterdiń (35,7%), túrikter men kúrdterdiń (33,8%) 1/3 bóliginen astamy jastar, dúngenderdiń (32,1%) jáne ózbekterdiń (32,0%) 1/3 bóligine jýyq jastar. 15-34 jas tobyndaǵy jastardyń eń azy ýkraındarda (18,8%), polıaktarda (23,2%) jáne qyrǵyzdarda (23,6%).

Sanaqaralyq kezeńde otbasylar sany 38,7%-ǵa ósti, alaıda otbasy kólemi 3,5-ten 3,2-ge deıin azaıdy. Sanaq qorytyndysynda otbasylar sany – 5 578 947, onyń ishinde balalary bar otbasylar sany – 3 633 869, 10-nan astam balasy bar otbasylar sany – 163. Eki adamnan turatyn otbasylar – 41,2, úsh adamnan – 27,6, tórt adamnan – 14,9, bes adamnan – 8,2, altydan – 4,5, jetiden – 1,7, segizden – 0,8, toǵyzdan – 0,4, onnan jáne odan da kóp adamnan 0,7 paıyzdy quraıdy.

Halyq sanaǵynyń qory­tyn­dysy kórsetkendeı, elimizdegi áıelder birtindep az bala týýǵa kóshken. 15-49 jas araly­ǵyn­daǵy 1 024 911 áıel balaly bolýdy josparlap otyr. Bul osy jas tobyndaǵy barlyq áıel­diń 22,6 paıyzyn quraıdy. Bala­ly bolýdy josparlaıtyn áıel­derdiń arasynda kópbalaly bolǵy­sy keletinderdiń úlesi óte tómen.

Jas toptarynyń ishinde balaly bolýdy josparlaýshylardyń eń kóp úlesi –35-39 jas toby. Olar 1982-1986 jyldar aralyǵynda sanaq kezinde týǵan áıelderdiń urpaǵy, eń kishisi – 45-49 jas tobynda (7,1%), sebebi, osy jas tobynda áıelder negizinen reprodýktıvti fýnksııalaryn aıaqtaıdy. Bolashaqta bala týýdyń tómendeýine 15-19 jas jáne 20-24 jas toptarynda bala týýdy josparlaýdyń salystyrmaly túrde tómen deńgeıi yqpal etedi.

Budan qoǵamda, ásirese qazaq­tardyń arasynda otbasy, bala qundylyǵy men róliniń shegerilip, otbasy jáne neke ınstıtýtynda transformasııa júrip jatqanyn baıqaımyz. Al memleketimiz demografııalyq turǵydan qaraǵanda jas memleketter sanatyna jatqanymen, halyqtyń qartaıý úderisi de keń etek jaıyp otyr.

Osy jáne basqa turǵydan alǵanda jalpy adamı qundy­lyq­tardyń, sonyń ishinde dástúrge negiz­delgen qundylyqtardy nası­hattaý mańyzy alǵa shyǵyp otyr. Bul «Eldigimiz – birlikte» qaǵı­da­tyn júzege asyrýdyń jáne polı­etnostyq qoǵamda tártip pen turaq­tylyqty damytýdyń ne­gizi ári bolashaq demografııalyq tu­raq­tylyǵymyzdyń kepili bolady.

Aıaýlym SAǴYNBAEVA,

demograf-sarapshy