Prezıdenttiń jumys kestesi: 2014 jyldyń negizgi qorytyndylary

Qazaqstan úshin 2014 jyl el ishinde de, halyqaralyq arenada da eleýli jetistikterge toly jylǵa aınaldy. Memleket basshysynyń jumys kestesi de mazmuny men tyǵyzdyǵy jaǵynan soǵan saı boldy. Shetelge saparlar jáne óńirlerge jumys saparlary, túrli májilister men otyrystar, halyqaralyq jáne res­­­­­pýblıkalyq forýmdar, konferensııalar men sezder, sheteldik memleket jáne qoǵam qaıratkerlerin qabyldaýlar, jurtshylyq pen eńbek ujymdary ókilderimen kezdesýler, ónerkásip kásiporyndary men áleýmettik nysandarda bolý, sonyń bárin qosa alǵanda, bul jyly Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen 700-ge jýyq hattamalyq is-shara ótti. Memleket basshysy 12 májilis ótkizdi, sonyń 8-i Úkimet músheleriniń, Prezıdent Ákimshiligi basshylyǵynyń, ortalyq memlekettik organdar basshylarynyń, 2-eýi oblystar men Astana, Almaty qalalary ákimderiniń qatysýymen ótse, 2-eýi kóshpeli májilis boldy. Prezıdent janyndaǵy konsýlta­tıv­tik-keńestik organdar jelisi boıynsha N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Sheteldik ınvestorlar keńesiniń, Ulttyq ınvestorlar keńesiniń, Ulttyq qordy basqarý jónindegi keńestiń bir-bir otyrysy jáne Qaýipsizdik Keńesiniń 5 otyrysy bolyp ótti. Jyl boıy depýtattyq korpýspen ózara turaqty túrde jumys júrgizgen Prezıdent Parlamenttiń eki otyrysyna qatysty, sondaı-aq, Parlament palatalary tóraǵalarymen jáne parlamenttik fraksııalar jetekshilerimen kezdesti. Memleket basshysy el óńirlerine 17 jumys saparyn jasady: Almaty qala­­synda úsh ret, Atyraý, Qaraǵandy, Ońtús­­tik Qazaqstan oblysynda eki retten, sondaı-aq, Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Shy­ǵys Qazaq­stan, Qostanaı, Mańǵystaý, Pavlo­dar jáne Soltústik Qazaqstan oblys­­tarynda boldy. Sonymen qatar, Astana qalasynda da Prezıdenttiń udaıy jumys babyndaǵy kezdesýleri bolyp turdy. Ekijaqty qarym-qatynastar aıasynda shetelderge jasalǵan 8 saparyn, sondaı-aq, 17 memleketaralyq sammıt pen 4 halyqaralyq forýmdy qosa alǵanda, Prezıdenttiń qatysýymen halyqaralyq sıpattaǵy 150-ge tarta is-shara bolyp ótti. N.Á.Nazarbaev 25 baspasóz konferensııasy men brıfıng ótkizip, otandyq jáne sheteldik BAQ-qa 12 suhbat berdi, 5 beınejazba úndeýin joldady. Budan basqa halyqaralyq ıadrolyq qaýipsizdik jáne Qazaqstan men Eýropalyq Odaqtyń ekijaqty yntymaqtastyǵy máseleleri boıynsha sheteldik BAQ-ta Elbasynyń 2 maqalasy jaryq kórdi. Prezıdent jyl boıy 6 600-den astam qujat qarap, qol qoıdy. Onyń ishinde 118 zań, 266 jarlyq, 88 ókim, 18 májilis hattamasy, 1 027 qyzmettik qujat, 4 762 taldamalyq jáne aqparattyq-anyqtamalyq materıal, azamattardyń 331 aryz-shaǵymy bar. Osy merzimde Memleket basshysy barlyǵyn qosa alǵanda 56 kún issaparda, sonyń ishinde 29 kún shetelde, 27 kún Qazaqstannyń óńirlerinde boldy. * * * 2014 jyly eldiń áleýmettik-eko­nomıkalyq jaǵdaıyna Qazaqstannyń aldaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirýine, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń tereńdeýi tusynda qýat kózderi baǵasynyń quldyraýyna, sondaı-aq, Batys pen Reseı arasynda óris alǵan «sanksııalyq soǵysqa» baılanysty syrtqy faktorlar áser etti. Osyndaı jaǵdaı qalyptasyp otyrǵan kezde ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasyn odan ári júzege asyrý tásilderin retteý qajettiligi pisip-jetildi. Eldiń Ulttyq banki jyl basynda júzege asyrǵan teńgeniń bir sáttik 20% baǵa túzetýi syrtqy qolaısyz qysymdy beıtaraptandyrý jáne otandyq ekonomıkany qorǵaý jónindegi alǵashqy qadamnyń biri boldy. Jumysyn qaıta baǵdarlaý talap etil­­­­gen Úkimetti aýystyrý kelesi qadam bol­­dy. Osyǵan baılanysty Prezıdent sáýir aıy­­­­nyń basynda Premer-Mınıstr S.N.Ah­me­­tovtiń kabınetin otstavkaǵa jiber­­di jáne Úkimettiń K.Q.Másimov bas­qa­ra­­tyn jańa quramy jasaqtaldy. Bul oraı­da N.Á.Nazar­baev sheshim qabyldaý or­ta­lyǵyn mınıstr­likter men óńirlerge qaraı ­aýys­tyra otyryp, aýqymy jaǵynan sha­­­­ǵyn Úkimet qurý qajettigin atap kórsetti. Qaıta uıymdastyrý nátıjesinde Úkimettegi 17 mınıstrlik, 9 agenttik jáne 54 komıtetten 12 mınıstrlik pen 30 komıtet qaldy: barlyq agenttikter men jekelegen mınıstrlikter taratyldy, birqatar mınıstrlikter biriktirildi, sondaı-aq, jańa mınıstrlikter quryldy. Prezıdenttiń tapsyrýymen jańa Úki­met jedel túrde Áleýmettik-ekono­mıka­lyq saıasattyń alǵashqy kezektegi shara­larynyń jol kartasyn ázirledi. Budan basqa, Memleket basshysy Úkimet pen oblys ákimderine azyq-túlik pen áleýmet­tik mańyzy bar taýarlardyń negizgi túr­leriniń, janar-jaǵarmaıdyń, dári-dármek­terdiń baǵalarynyń, sondaı-aq, monopo­lısterdiń qyzmetine qoıylatyn tarıf­terdiń ósýine jol bermeýdi tapsyrdy. Prezıdent daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý úshin ulttyq jáne sheteldik ınvestorlardy da shaqyrdy. Sonymen qatar, memleket eldegi ınvestısııalyq ahýaldy odan ári jaqsartý maqsatynda áleýetti ınvestorlarǵa arnalǵan aýqymdy jeńildikter jıyntyǵyn usyný jóninde bastamashyldyq tanytty. Bul jeńildikter qatarynda ınvestorlardy korporatıvti tabys salyǵy men jer salyǵyn tóleýden 10 jyl, múlik salyǵyn tóleýden 8 jyl merzimge bosatý; nysandy paıdalanýǵa bergennen keıin kúrdeli shyǵynnyń 30 paıyzyna deıin memlekettiń ótem berýi; qosymsha qunǵa salynatyn salyq pen aksızderden basqa barlyq salyqtar men tólemderdiń mólsherlemesin arttyrýǵa qatysty zańnamanyń turaqtylyǵyna kepildik berý qarastyrylǵan. N.Á.Nazarbaev shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin de osyndaı áreketke shaqyrdy. Olarǵa qoldaý kórsetý úshin Prezıdent uzaqmerzimdik nesıelendirý múmkindikterin arttyrýdy tapsyrdy, osyǵan baılanysty Ulttyq qordan sol maqsatqa 2014 jáne 2015 jyldary 1 trıllıon teńge bólýdi usyndy. Sondaı-aq, daǵdarys jaǵdaıynda ekonomıkaǵa qoldaý kórsetip, onyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda kapıtaldardy jarııa etý jáne memlekettik menshik nysandaryn jekeshelendirý sharalary bastaldy. Qyrkúıekte bastalǵan, úshinshi ret qolǵa alynyp otyrǵan múlik pen kapıtaldardy jarııa etý rásiminiń maqsaty kóleńkeli ekonomıkadaǵy qarjyny aınalymǵa tartý bolyp tabylady. 2015 jyldyń sońyna deıin jalǵasatyn jarııa etý sharasy nátıjesinde Qazaqstannyń bıýdjetine 12 mlrd. dollarǵa jýyq qarajat túsedi dep josparlanýda. Sonymen qatar memlekettiń úlesi bar kásiporyndardy jeke sektorǵa berý úderisi bastaý aldy. Bul mindetti Prezıdent Qazaqstan halqyna 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy Joldaýynda Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qorynyń aldyna qoıǵan bolatyn. 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirýdiń keshendi josparynyń negizinde kvazımemlekettik sektordyń 700-den astam mekemesin básekelik ortaǵa berý josparlanǵan. Odan basqa, aktıvter men nysandardy ótkizý isiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda, olardyń satylýy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetiniń biryńǵaı elektrondyq saýda júıesi arqyly júzege asyrylady. Daǵdarysqa qarsy taǵy bir mańyzdy tetik halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen yqpaldastyqty keńeıtý isi boldy. 2014 jyly Qazaqstan Dúnıejúzilik bankpen 2,5 mlrd. dollar, Azııa damý bankimen 1,6 mlrd. dollar, Islam damý bankimen 1,1 mlrd. dollar, Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankimen 550 mln. dollar mólsherin quraıtyn yntymaqtastyq jónindegi kelisimderge qol qoıdy. Sonymen birge, daǵdarysqa qarsy is-sharalar júıesiniń tiregi Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy bolyp otyr. 2014 jyly onyń alǵashqy besjyldyǵy aıaqtalyp, 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyǵy bastaldy. Úkimettiń ÚIIDB-nyń alǵashqy besjyldyǵynyń qorytyndylary týraly shilde aıyndaǵy esebi barysynda Memleket basshysy onyń tabystaryn atap ári negizgi kemshilikterin kórsete otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý máselesi ózi­niń aıryqsha baqylaýynda ekenin eskertti. Daǵdarysqa qarsy is-sharalar aıasynda Prezıdent jyl boıy el óńirleriniń ekonomıkalyq básekege qabilettiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bóldi. Máselen, N.Á.Nazarbaev oraq naýqa­nynyń barysymen tanysý maqsatynda Qostanaı, Aqmola jáne Soltústik Qazaq­stan oblystaryna jumys saparymen barǵan kezde memlekettiń agrarlyq salaǵa kórsetip otyrǵan maqsatty ­qolda­ýy­na aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý­shiler­diń nazaryn aýdardy. «Agrarlyq sektordy damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy bastaý aldy. Onyń negizgi baǵytynyń biri – aýyl sharýashy­lyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý. Bul óte mańyzdy jáne aýqymdy jumys, – dedi ol. – Qazir Keden odaǵy aıasynda qazaqstandyq ónim óndirýshilerdiń aldynan orasan múmkindikter ashylýda, muny paıdalana bilý kerek. Taıaý ýaqyttarda otandyq ónimderdi Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyǵarýǵa jol ashylady. Sondyqtan biz eksportqa laıyqtalǵan ónimderdi kóbirek óndirýimiz kerek». Pavlodar oblysynda Prezıdent munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý barysy­men tanysyp, ishki naryqty óz janar-jaǵarmaıymyzben jedel ári tolyqtaı qamtamasyz etý mindetin oryndaý maqsa­tynda Qazaqstan úshin zaýytty jańǵyr­týdyń mańyzy zor ekenin atap aıtty. Memleket basshysy Qostanaı oblysynda 60 jyldyq mereıtoıyn atap ótken Sokolov-Sarybaı ken-baıytý óndi­ristik birlestiginde, sondaı-aq, «Toyota Fortuner» jáne «SsangYong Nomad» avto­kólikterin qurastyrý isin jolǵa qoıǵan «SaryarkaAvtoО́nerkásip» JShS-inde boldy. Qaraǵandy oblysynda N.Á.Nazarbaev jalpy uzyndyǵy 1 200 shaqyrym bolatyn «Arqalyq – Shubarkól» jáne «Jezqazǵan – Beıneý» temirjol jelilerin saltanatty túrde ashty. «Arqalyq – Shubarkól» magıstraliniń paıdalanýǵa berilýi Qazaqstannyń ortalyǵynan Reseıge, odan ári Batys Eýropa elderine shyǵý múmkindigin qamtamasyz etti. 2014 jyly «О́zen – Bereket – Gorgan» halyq­aralyq temirjol magıstrali qury­lysynyń aıaqtalǵanyn eskersek, «Jezqazǵan – Beıneý» jelisi Ortalyq Qazaqstandy Aqtaý teńiz porty arqyly Túrikmenstanmen, odan ári Parsy shyǵa­naǵymen jalǵastyrdy. Kólik-logıstıka salasyn damytý máselelerine Prezıdent Mańǵystaý oblysyna jumys sapary kezinde de nazar aýdaryp, ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne Kaspıı teńizi porttarynyń qýatyn arttyrý jumystarymen tanysty. Atap aıtqanda, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Aqtaý portynda qýattylyǵy jylyna 1,5 mln. tonnany quraıtyn astyq termınalyn salý, sondaı-aq, negizgi júkter men konteınerlerge arnalǵan qýattylyǵy jylyna 1,5 mln. tonnany quraıtyn eki termınal salý kózdelýde. Munyń ózi jalpy alǵanda júkterdiń jyldyq tasymalynyń kólemin jylyna 19,5 mln. tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, 2014 jyldyń aıaǵynda Almaty oblysynda «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy qurǵaq porty paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Qurǵaq port Qytaımen shekarada Memleket basshysynyń tapsyrmasymen salynyp jatqan iri kólik-logıstıka torabynyń alǵashqy kezektegi nysany ekeni belgili. «Bul – QHR-men birigip júzege asyrylyp jatqan, kópten kútilgen iri joba. Biz oǵan úlken úmit artamyz. Halyqaralyq ortalyq retinde Qorǵas budan da qarqyndy damı beretin bolady. Men taıaý ýaqytta ol jerde Qazaqstannyń úlken bir qalasy paıda bolady dep oılaımyn», – dep málimdedi Prezıdent onyń ashylý rásiminde. Tutastaı alǵanda, ««Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA «Jetigen – Qorǵas» jáne «Jezqazǵan – Beıneý» temirjol jelilerimen, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik dálizimen jáne Aqtaý teńiz portymen ushtasa kele, Qazaqstannyń álemdik saýda men tasymalǵa odan ári ıntegrasııalanýyn qamtamasyz ete otyryp, qýatty shekara mańy logıstıkalyq ortalyǵyn quraıdy. Sondaı-aq, 2014 jyly Qytaı tarapymen birlese otyryp, álemniń eń iri porttarynyń biri sanalatyn Qytaıdyń Lıanıýngan teńiz portynda Qazaqstan termınalynyń alǵashqy kezektegi nysanyn salý jónindegi kólik-logıstıka jobasynyń bastalǵandyǵyn da ataı ketken jón. Termınaldy salý Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine, Avstralııaǵa, Kana­daǵa jáne keri baǵytta tasymaldanatyn Qazaqstannyń tranzıttik júkterin óńdeý jáne tıeý múmkindigin qamtamasyz etedi. Osylaısha, 2014 jyly Qazaqstannyń shalǵaı óńirlerin bir-birimen jalǵas­tyrǵan, sonymen qatar, iri halyqaralyq tranzıttik baǵyttar jelisine etene ıntegrasııalanǵan biryńǵaı kólik-logıstıka júıesin qalyptastyrý úshin eleýli qadamdar jasaldy. Tutastaı alǵanda, daǵdarysqa qarsy baǵdarlamanyń túpkilikti pishini Mem­leket basshysynyń 11 qarashada Qazaq­stan halqyna kezekti Joldaýy aıasyn­da jarııalanǵan «Nurly Jol» baǵdarla­masynda kórinis tapty. Shyn máninde, ol Qazaqstannyń aldaǵy daǵda­rys jyldaryna arnalǵan Jańa Ekonomı­kalyq Saıasatyn tujyrymdap berdi. Onyń ózegin Infraqurylymdyq damý jos­pa­ry quraıdy. Prezıdent jeti basym­dyq qatarynda kólik-logıstıka­lyq, ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq, energetı­kalyq, tur­ǵyn úı, turǵyn úı-kommýnaldyq, áleý­mettik ınfraqurylymdy, sondaı-aq, sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdy atady. «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty – álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý jolyndaǵy bizdiń aýqym­dy qadamymyz. Búginde tabysty jumys isteý úshin barlyq qajetti jaǵdaı­lar jasalǵan. Tek bilekti sybanyp iske kirisý kerek», – dep qorytty Prezı­dent qazaqstandyqtarǵa tilegin arnaı otyryp. Baǵdarlamany júzege asyrý, sondaı-aq, memlekettiń halyq aldyndaǵy áleýmettik mindettemelerin qamtamasyz etý maqsatynda aldaǵy úsh jyl ishinde Ulttyq qordyń 9 mlrd. dollar qarjysyn paıdalaný jóninde sheshim qabyldandy. Sonymen birge, daǵdarystyń sebepteri Qazaqstannan tysqary jatqanyn jáne jahandyq deńgeıde kúsh-jigerdi úıles­tirýdi talap etetinin eskere otyryp, N.Á.Nazarbaev bul maqsattar úshin Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forým (Shveı­sarııa), H Dúnıejúzilik ıslam ekonomı­kalyq forýmy (BAÁ), VII Astana ekonomı­kalyq forýmy (Qazaqstan), II Dúnıejú­zilik daǵdarysqa qarsy konferensııa (Qazaq­stan) sııaqty iri halyqaralyq forým­dardyń minberlerin belsendi túrde paıdalandy. * * * Ýkraına daǵdarysyna baılanysty oqı­ǵalar 2014 jylǵy syrtqy saıa­sat­ta­ǵy basty syn-qaterge aınaldy. Qazaq­stan onyń ózegine jaqyndaý bolyp shyqty. Qalyptasyp otyrǵan osyndaı jaǵ­daıda Qazaqstannyń óz syrtqy saıasa­tynyń, eń aldymen, Reseı, Qytaı, AQSh sııaqty álemniń jetekshi elderimen jáne Eýropalyq odaqpen qarym-qatyna­synyń kópvektorlylyǵyn saqtap qalýy jyldyń basty qorytyndysy boldy. Qazaqstan óziniń Eýrazııalyq ıntegrasııany nyǵaıtý jónindegi stra­tegııalyq baǵytyn ustana otyryp, 2014 jylǵy 29 mamyrda Reseımen jáne Belarýspen birlesip, tarıhı mańyzy bar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıdy. Keıinirek shartqa Armenııa men Qyrǵyzstan qosyldy. Tıisti shartty qatysýshy elderdiń barlyǵy qysqa merzim ishinde ratıfıkasııalady. Byltyr EAEO jumysyn bastaýǵa deıingi ázirlik aıasynda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń 5 otyrysy boldy, qorytyndy jıyny 23 jeltoqsanda Máskeý qalasynda ótti. Sammıttiń qorytyndylaryna arnal­ǵan baspasóz máslıhatynda N.Á.Nazar­baev 2015 jyl eýrazııalyq ıntegrasııa­nyń jańa kezeńiniń bastaýy retinde tarıhqa enetinin atap ótti. «Biz Odaqty qurýǵa jıyrma jyl ýaqyt jumsadyq. Ol 1994 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde men usynǵan ıdeıadan naqty is júzindegi sheshimge aınal­dy. Barlyq memleketaralyq qujat­tardy ázirleý barysynda orasan jumys atqaryldy, onda bizdiń elderimizdiń árqaı­sysynyń ulttyq múddeleri, ekonomı­ka­lyq múmkindikteri eskerildi», – dedi Elbasy. Osylaısha, arada 20 jyl ótkende Qazaqstan kóshbasshysy ıdeıasynyń tabys­ty iske asqanyna álem kýá boldy. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń vektory TMD elderimen dástúrli dostyq jáne ózara tıimdi qarym-qatynastarǵa negizdeledi. 2014 jyly Joǵary Eýrazııa­­­lyq ekonomıkalyq keńes otyrystarymen qatar qazan aıynda Mınsk qalasynda TMD memleketteri basshylarynyń keńesi jáne EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń otyrystary, jeltoqsanda Máskeý qalasynda UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń kezekti sessııasy ótti. Kómirsýtegi salasynda ınnovasııalyq tehnologııalardy birlese qoldaný máseleleri boıynsha qyrkúıekte Atyraý qalasynda bolǵan Qazaqstan jáne Reseı HI óńiraralyq yntymaqtastyq forýmyn da osy sharalar qatarynda atap ótken jón. Qazaqstan óziniń syrtqy saıasatynyń eýroatlantıkalyq baǵytynda da eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Máselen, Memleket basshysynyń Belgııaǵa qyrkúıektegi resmı sapary barysynda Qazaqstan Respýblıkasy men EO arasyndaǵy keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq týraly kelisim, sondaı-aq, Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi máselesi jónindegi kelissózder úderisi aıaqtaldy. Sondaı-aq, Amerıka tarapymen de baılanys belsendi boldy. Atap aıtqanda, Nıderlandtaǵy ıadrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtte N.Á.Nazarbaevtyń AQSh Pre­zıdenti B.Obamamen kezdesýi ótti. Bul kezdesý barysynda eki el arasyn­da­ǵy stra­tegııalyq seriktestikti tereń­detý, ıadro­lyq qarýdy taratpaý isindegi yntymaq­tastyqty odan ári damytý jáne Orta­lyq Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. AQSh Memlekettik hatshysynyń birinshi orynbasary Ý.Berns pen Halyq­aralyq qatynastar komıtetiniń Eýropa jáne Eýrazııa elderi shaǵyn komıtetiniń tóraǵasy D.Rorabaker basqarǵan AQSh Kongresi delegasııasynyń Astana qala­syna sapary barysynda Qazaqstan-Amerıka únqatysýy jalǵasyn tapty. Qazaqstan Prezıdentiniń Nıderland pen Belgııaǵa saparlary, sondaı-aq, Shveısarııa Prezıdenti D.Býrkhalterdiń, Fransııa Prezıdenti F.Ollandtyń, Chehııa Prezıdenti M.Zemannyń, Italııa Premer-mınıstri M.Rensı men Albanııa Premer-mınıstri E.Ramanyń elimizge saparlary aıasyn­daǵy eýropalyq kóshbasshylarmen baı­lanystary da ótken jyldy jemisti etti. Qazaqstan kóshbasshysynyń halyq­aralyq arenadaǵy joǵary bedelimen ushtasqan Qazaqstannyń osyndaı salıqaly ári úılesimdi syrtqy saıasaty bizdiń elimizge Ýkraına qaqtyǵysynda onyń Reseı, AQSh, EO jáne Ýkraına sekildi barlyq taraptarymen belsendi is-qımyl jasaı otyryp, mańyzdy araaǵaıyndyq ról atqarýǵa múmkindik berdi. Qaqtyǵys bastalǵan 2014 jylǵy naý­ryzdan beri N.Á.Nazarbaev dıalogtyń qa­jettiligi týraly tezısti tabandy túrde usy­na otyryp, Reseıdiń, AQSh-tyń, Ger­ma­nııanyń, Ulybrıtanııanyń jáne basqa da múddeli elderdiń basshylarymen telefon arqyly udaıy kelissózder júrgizdi. Kóbine-kóp Qazaqstan Prezıdentiniń kúsh-jigeriniń arqasynda jaz ortasyna qaraı Keden odaǵy memleketteri, Ýkraına basshylarynyń jáne EO basshylyǵynyń kezdesýine qol jetkizildi. Sonyń qorytyn­­­­dylary boıynsha Ýkraınadaǵy ahýaldy beıbit retteý úderisiniń bastalýyna negiz qalaǵan Mınsk kelisimi qabyldandy. Qazaqstan Prezıdentiniń Reseı men Ýkraınaǵa jeltoqsandaǵy saparlary da úlken ról atqardy. Ýkraına basshy­lyǵymen kelissózderdiń qorytyndylary boıynsha N.Á.Nazarbaev qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń naqty joldary bar ekendigi týraly málimdedi: «Negizgi seriktes bolyp sanalatyn Reseımen qarym-qatynasty qalpyna keltirýge bolady dep oılaımyn. Ýkraına Eýropaǵa jaqyn, osyny eskerip, solarmen qaýym­dasyp otyrǵanyn tolyq túsinýge bolady. Men Reseıdi de, Ýkraınany da eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaı otyryp, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdeý úshin birlesip jumys isteýge shaqyramyn. Mınsk kelisimderinde kórsetilgen máselelerdi sheshýge bolady. Bul rette, bári az ulttar quqyǵyna kelip tireledi. 100-den astam ult ókilderi mekendeıtin Qazaq­standa túrli etnostardy ana tilderinde oqy­tatyn mektepter, ulttyq teatrlar bar. Qa­zaqstan halqy Assambleıasy jáne onyń ja­nyndaǵy til úırenýge, mádenıet pen tarıhty saqtaýǵa septigin tıgizetin 36 mádenı ortalyq jumys isteıdi. Bul – álemdik tájirıbe, Ýkraına muny óz mem­lekettigi aıasynda qoldanýyna bolady. Tyǵy­ryqtan shyǵýdyń joly bar ekenine senim­dimin jáne ony tezirek paıdalaný qajet». Fransııa Prezıdenti F.Ollandtyń Qazaqstanǵa memlekettik saparyna da osy turǵydan qaraǵan jón. Bul sapar barysynda ekijaqty yntymaqtastyq máselelerimen qatar, Ýkraınadaǵy shıele­nisti báseńdetý joldaryn talqylaýǵa da eleýli túrde kóńil bólindi. N.Á.Nazarbaevtyń bitimgerlik saıasaty nátıjesinde 2014 jyldyń sońynda Reseı, Ýkraına, Germanııa jáne Fransııa memleketteri basshylarynyń qatysýymen «normand formatyndaǵy» kelissózderdi bastaý týraly túbegeıli ýaǵdalastyqqa qol jetkizilýi qorytyndy ispetti boldy. Tipti bıylǵy qańtar aıynyń ortasyna josparlanǵan kezdesýdi ótkizý úshin Qazaqstannyń astanasy tańdaldy. Qazaqstannyń Azııa baǵytyndaǵy syrtqy saıasatynyń ıntensıvtiligi men mazmundylyǵy da budan kem túse qoıǵan joq. Onyń basymdyqtary Qytaı, Iran, Túrkııa sııaqty óńirdegi eń yqpaldy degen memlekettermen, sondaı-aq, Orta­lyq Azııadaǵy kórshilermen qarym-qatynas­tardy odan ári tereńdete túsýge baılanysty boldy. Qytaımen qarym-qatynas múlde jańa deńgeıge kóterildi. Qytaı men Reseıdiń jaqyndasa túskeni baıqalǵan tusta bul baılanystar qosymsha qarqyn aldy. Máselen, Qazaqstan Prezıdentiniń QHR-ǵa mamyr aıyndaǵy memlekettik saparynyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 8 mlrd. dollarlyq ekijaqty 15 qujatqa qol qoıyldy. О́nerkásip, energetıka, kólik jáne tranzıt, ınfraqurylymdy damytý, saýda, ǵylym jáne bilim berý salalaryn­daǵy yntymaqtastyqty arttyrý týraly mańyzdy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi. Qytaımen arada bastaý alǵan bastamalar men jobalar Memleket basshysynyń Qazaqstanǵa jeltoqsanda resmı saparmen kelgen QHR Memlekettik keńesiniń Premeri Lı Kesıanmen bolǵan kelissózderi barysynda bekı tústi. Qazaqstannyń Ońtústik Koreıamen ózara is-qımyly tabysty túrde ilgeriledi. Prezıdent Pak Kyn Heniń elimizge shil­dedegi sapary barysynda energetıka, mashına jasaý, qurylys, taý-ken ónerkásibi, densaýlyq saqtaý, bilim berý men ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Búginde ońtústikkoreıalyq seriktestermen 22 mlrd. dollardy quraıtyn 15 birlesken joba júzege asyrylýda. Balqash JES-i, Atyraý oblysyndaǵy gazhımııa kesheniniń qurylysy, Kaspııdegi «Jambyl» ken ornyn ıgerý isi osy jobalarǵa tıesili. Musylman álemi elderimen baılanys edáýir jandana tústi. Katardyń Ámiri Tamım ben Hamad ál-Tanıdyń, Bahreın Koroli Hamad ben Isa ál Halıftiń, Iordanııa Koroli II Abdallanyń Qazaqstanǵa saparlary ekijaqty qarym-qatynastyń jańa paraǵyn ashty. Qazaqstan – Iran qarym-qatynasynyń damýyna serpin bergen Iran Prezıdenti H.Rýhanıdiń Qazaqstanǵa qyrkúıektegi memlekettik saparynyń mańyzy zor boldy. Sonyń qorytyndysy boıynsha Saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyq jónindegi jol kartasyna, halyqaralyq jolaýshylar jáne júk tasymaly týraly kelisimderge qol qoıyldy, taý-ken óndirisi, munaı-gaz, aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy, ǵylymı-zertteýler men jańa tehnologııa­lar salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi. О́tken jyly Memleket basshysy Túrkııaǵa eki ret baryp qaıtty. Maýsymda ótken Túrki keńesiniń IV otyrysynda Prezıdent Túrkııaǵa keleshekte Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń assosıasııalyq múshesi bolýdy usyndy. Tamyz aıyndaǵy ekinshi sapary barysynda saılaýda jeńiske jetken Prezıdent R.Erdoǵandy ulyqtaý rásimine qatysty. N.Á.Nazarbaevtyń musylman álemin­degi bedeli joǵary ekenine onyń qazanda BAÁ-de ótken H Dúnıejúzilik ıslam eko­nomıkalyq forýmynda «Islam qarjy­sy boıynsha jahandyq kóshbasshy» syıly­ǵymen marapattalýy dálel bola alady. Ortalyq Azııa elderimen yntymaq­tastyq ta qarqyndy damı tústi. Qazaqstan Prezıdentiniń jeltoqsan aıyndaǵy birqatar mańyzdy qorytyn­dylarymen este qalǵan Túrikmenstanǵa resmı sapary da óte tabysty boldy. Atap aıtqanda, eki el arasynda Kaspıı teńiziniń tabanyn bólisý týraly kelisim jasaldy, sondaı-aq, Qazaqstannyń Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik Azııanyń naryǵyna shyǵýyn qamtamasyz etetin «О́zen – Bereket – Gorgan» temirjol magıstrali saltanatty túrde ashyldy. О́zbekstan Prezıdentiniń Qazaqstanǵa qarashadaǵy resmı sapary barysynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý, halyqaralyq terrorızm men dinı ekstremızmge birlese qarsy turý, Iskerlik keńesiniń alǵashqy otyrysyn ótkizý týraly, t.b. sheshimder qabyldandy. Qyrǵyzstan Prezıdenti A.Sh.Atam­baevtyń Qazaqstanǵa qarashadaǵy memle­kettik sapary barysynda Qazaq­stan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýb­lıkasy­nyń Joǵary memleketaralyq keńesiniń IV otyrysynda ekijaqty qarym-qaty­nastardy odan ári damytý, sondaı-aq, kúzgi-qysqy jylý berý maýsymynda kórshi elge kómek kórsetý jóninde mańyz­dy sheshimder qabyldandy. Qazaqstandy halyqaralyq arenada tanytý turǵysynan N.Á.Nazarbaevtyń halyqaralyq birlestikter men ha­lyq­aralyq forýmdar aıasyndaǵy kez­desýleriniń mańyzy zor boldy. Tutastaı alǵanda, Memleket basshysy 2014 jyly halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda 17 halyqaralyq sammıtke qatysty. Atap aıtsaq: ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt (Nıderland), AО́SShK-niń IV sammıti (QHR), Túrki keńesiniń IV sammıti (Túrkııa), ShYU-ǵa múshe memle­ketter basshylary keńesiniń otyrysy (Tájikstan), «Azııa – Eýropa» forýmy­nyń H sammıti (Italııa), Kaspıı mańy memleketteriniń sammıti (Reseı), Qazaq­stan men Reseı óńiraralyq yntymaq­tastyǵynyń HI forýmy (Qazaq­stan), Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan Joǵary memleket­aralyq keńesiniń otyrysy (Qazaq­stan), Keden odaǵy, Ýkraına memleket­teri basshylary men EO basshylyǵy­nyń kezdesýi (Belarýs), TMD Mem­leket bas­shylary keńesiniń otyrysy (Belarýs), EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń otyrysy (Belarýs), UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń sessııasy (Reseı), Joǵary Eýrazııa ekonomıkalyq keńesiniń 5 otyrysy (Qazaqstan, Reseı, Belarýs), sondaı-aq, halyqaralyq forýmdardyń 4 otyrysyna qatysty: Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým (Shveısarııa), H Dúnıejúzilik ıslam ekonomıkalyq forýmy (BAÁ), VII Astana ekonomıkalyq forýmy (Qazaqstan), II Dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy konferensııa (Qazaqstan). Qazaqstan Prezıdentiniń naýryzda Gaaga qalasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysýy jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý jónindegi jahandyq qozǵalys máseleleri boıynsha bizdiń eldiń kóshbasshy bolyp kele jatqanyn taǵy da dáleldedi. N.Á.Nazarbaevtyń BUU janynan ıadrolyq qarýdan bas tartqan memleketterge, sondaı-aq, óńirlik ıadrosyz aımaqtar týraly kelisimderge qol qoıǵan barlyq elderge ıadrolyq derjavalardyń kepildigin saqtaý jónindegi Halyqaralyq monıtorıng bıýrosyn qurý týraly usynysy sammıtke qatysýshylardyń báriniń de zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Mamyrda Shanhaı qalasynda ótken 47 eldiń memleket jáne úkimet basshylary men halyqaralyq uıymdar jetekshileri qatysqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń IV sam­mıti mańyzdy halyqaralyq oqıǵa boldy. Sam­mıtte jańa eki múshe – Katar men Ban­gladesh elderi qabyldandy, sol arqyly forýmǵa qatysýshylar sany 26-ǵa jetti. Shanhaıda Qazaqstan kóshbasshysy AО́SShK-ni Azııanyń qaýipsizdigi men da­mýy jónindegi uıymǵa aınaldyrýdy usyn­dy, bul Keńesti damýdyń jańa sa­palyq bıigine shyǵarady. Osylaısha, Memleket basshysynyń AО́SShK jıy­nyn shaqyrý týraly 1992 jyly BUU minbe­rinen usynǵan bastamasy tolyqqandy halyq­aralyq óńirlik uıymǵa aınaldyrý saty­syna kó­terildi. «Ol EQYU-ǵa shynaıy báse­kelestik týdyrýǵa tıis. Batys Shyǵys­tan bólek ózara yqpaldastyq pen ózara túsi­nistikti, sondaı-aq, shyǵystyq dástúrler men qundylyq­tar­dy eskermeı, turaqty damı almaıdy», – dep atap kórsetti Prezıdent. Túrki ıntegrasııasy aıasynda jemis­ti nátıjelerge qol jetkizildi. N.Á.Nazarbaev Túrki keńesiniń IV otyrysynda túrki áleminiń keleshegi bar damý baǵyttary retinde transóńirlik kólik kommýnıkasııalaryn birlese paıdalaný arqyly túrkitildes elderdiń ekono­mıkalyq áleýetin arttyrý jáne TÚRKSOI, Túrki akademııasy, Túrki mádenıe­ti men murasy qory júıesinde dástúr­li mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar­dy odan ári nyǵaıtý máselelerin atap ótti. Jahandyq shıelenistiń shıryǵýy men turaqsyzdyqtyń jańa oshaq­tary paıda bolǵanyn eskersek, Qazaq­stan Prezıdentiniń qyrkúıekte Dýshan­be qalasynda ótken Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymyna múshe memleketter bas­sh­y­lary keńesiniń otyrysyna qatysýy­nyń erekshe mańyzy bolǵanyn kóremiz. Memleket basshysynyń azyq-túlik qaýip­siz­­digin qamtamasyz etý tetigin, ShYU Sý komı­tetin, óńirlik baǵyttarǵa udaıy monı­to­rıng jasap, taldap otyrý úshin Boljam jasaý ortalyǵyn qurý, sondaı-aq, ózara ulttyq valıýta arqyly eseptesý jónindegi bastamalary qorytyndy qujattarǵa, sonyń ishinde ShYU-nyń 2025 jylǵa deıingi damý strategııasyna arqaý boldy. Naǵyz serpilis qyrkúıektiń sońynda Astrahan qalasynda ótken Kaspıı mańy memleketteriniń IV sammıti barysynda boldy. Kaspıı teńiziniń aıdynyn bólisý, brakonerlikpen birlese kúres júrgizý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ekologııa, ekonomıkalyq yntymaqtastyq máseleleri boıynsha qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar kelesi sammıtte sheshýshi qujat – Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııanyń qabyldanýy úshin eleýli quqyqtyq negiz qalady. Sondaı-aq, N.Á.Nazarbaevtyń qazanda Mılan qalasynda bolǵan «Azııa-Eýropa» forýmynyń H sammıtine qatysqanyn da atap ótken jón. Bul forým barysynda Qazaqstan osy halyqaralyq uıymnyń tolyq quqyly múshesi mártebesin ıelendi. 2014 jyly Memleket basshysynyń ekijaqty qarym-qatynastar baǵyty boıynsha shetelderge 8 sapary boldy. Onyń 1-eýi memlekettik, 2-eýi resmı jáne 5-eýi jumys sapary. Atap aıtqanda, Prezıdent memlekettik saparmen Qytaıǵa (19 mamyr), resmı saparmen Nıderlandqa (23 mamyr), Túrikmenstanǵa (2 jeltoqsan), sondaı-aq, jumys saparlarymen Reseıge (28 sáýir), Túrkııaǵa (27-28 tamyz), Belgııaǵa (8-9 qazan), BÁA-ǵa (28 qazan) jáne Ýkraınaǵa (22 jeltoqsan) bardy. Prezıdent jyl boıy birqatar shet eldiń memleket, qoǵam jáne saıası qaırat­kerlerin, halyqaralyq uıymdar men kompanııalardyń basshylaryn, iskerlik toptar men bank jetekshilerin qabyldady. N.Á.Nazarbaev jyl ishinde Reseı, AQSh, Túrkııa, Belarýs prezıdentterimen, Germanııa Federaldyq kanslerimen, Ulybrıtanııa, Malaızııa, Italııanyń premer-mınıstrlerimen jáne basqa­larmen telefon arqyly sóılesti. Prezıdentke 19 eldiń – Aýǵanstannyń, Egıpettiń, Úndistannyń, Irannyń, Italııanyń, Kanadanyń, Qytaıdyń, Lıvııanyń, Lıtvanyń, Makedonııanyń, Malaızııanyń, Nıderlandtyń, Omannyń, Pákistannyń, Tájikstannyń, Chehııanyń, Shvesııanyń, Estonııanyń, Japonııanyń elshileri Senim gramotalaryn tapsyrdy. * * * 2014 jyldyń ishki saıası kúntizbesi el Prezıdentiniń Qazaqstan halqyna arnalǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» dep atalatyn 17 qańtardaǵy Joldaýymen ashyldy. Onda N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz memlekettiń qataryna enýi jónindegi egjeı-tegjeıli josparyn usyndy. Prezıdent el aldynda turǵan mindetterdiń mánin atap aıta otyryp, «Kóptegen boljamdar boıynsha, aldaǵy 15-17 jyl Qazaqstannyń aýqymdy serpilisi úshin «múmkindikter kózi» bolmaq. Bul kezeńde syrtqy ortanyń qolaılylyǵy, resýrstarǵa, energııaǵa jáne azyq-túlikke suranystyń artýy, Úshinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń pisip-jetilýi saqtalady. Biz bul kezeńdi paıdalana bilýge tıispiz», – dep málimdedi. Sáýirde «Qazaqstan-2050» Strategııa­sy: beıbitshilik, rýhanılyq jáne kelisim mádenıeti» uranymen ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda Prezıdent «2050» Strategııasynyń tabys­ty júzege asyrylýynyń asa mańyzdy sharty qoǵamdaǵy turaqtylyq pen birlik bolyp tabylatynyn atap kórsete otyryp, Qazaqstan halqynyń toptasýynyń ıdeologııalyq negizderin belgilep berdi. Osyǵan baılanysty Memleket basshy­synyń Qaýipsizdik Keńesi otyrystarynda jarııalaǵan, álemde jáne óńirde ózgerip jatqan geosaıası ahýal jaǵdaıynda ishki saıası turaqtylyq pen ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi bastamalary qoǵamda túsinistik pen qoldaý tapty. N.Á.Nazarbaevtyń Parlamenttiń besinshi shaqyrylymynyń IV sessııasy­nyń ashylýy barysyndaǵy depýtattyq korpýspen qyrkúıektegi kezdesýi «Qazaq­stan-2050» Strategııasyn júzege asyrý oraıynda saıası, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, quqyqtyq reformalardy zańnamalyq qamtamasyz etý, sondaı-aq, daǵdarysqa qarsy sharalar máselelerine arnaldy. О́tken jyly Prezıdent jańa merekeni – Otbasy kúnin atap ótýdi usyndy, sonyń aıasynda ol «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsy jeńimpazdaryn marapattaý rásimine qatysty. Memleket basshysy Táýelsizdik kúnine baı­lanysty ótken saltanatty jına­lysta 2014 jyldyń negizgi qorytyndyla­ryn jarııalady. Prezıdent 2015 jylǵa arnalǵan basymdyqtar men mindetter týra­ly aıta kelip, Qazaq handyǵy qurylýy­nyń 550 jyldyǵyn, el Konstıtýsııa­sy­nyń 20 jyldyǵy men Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń jylyn, Uly Otan soǵysynda­ǵy Je­ńis­­tiń 70 jyldyǵyn merekeleýge baıla­nys­ty alda turǵan mereıtoılyq datal­ar­dyń mańyzdylyǵyna erekshe mán berdi. Memleket basshysy bul máseleler­diń bárine 21 jeltoqsanda Qazaqstan­nyń jetekshi telearnalarynyń jýrnalıs­te­ri­men tikeleı efırde ótken qorytyndy kezde­sýinde tolyǵyraq toqtaldy. Bul oraı­da, Pre­zıdent álemdik ekonomıkalyq daǵ­darys­qa, onyń otandyq ekonomıkaǵa, el­diń ishki jáne syrtqy saıasatyna áserine, Ýkraı­nadaǵy jaǵdaıǵa qatysty barsha qazaq­standyqtardy tolǵandyryp otyrǵan proble­malarǵa, ındýstrııalandyrýdyń alǵash­qy besjyl­dyǵy qorytyndylaryna, «Nur­ly Jol» baǵ­darlamasynyń mazmuny­na jáne basqa máselelerge erekshe mán berdi. Jyl sońynda N.Á.Nazarbaev Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine qoldaý kórsetýge arnalǵan jalpyulttyq aksııa týraly bastama kóterdi. Elbasy tapsyrmasymen Jańa jyl qarsańynda búkil elimizdegi oblystardyń, qalalar men aýdandardyń ákimderi respýblıkada turyp jatqan 5 myńnan astam soǵys ardagerlerine arnaıy baryp, olarǵa Memleket basshysynyń atynan quttyqtaý hattary men syılyqtardy tabys etti. Prezıdent 2014 jyldyń sońynda óziniń qazaqstandyqtarǵa arnalǵan jańajyldyq quttyqtaýynda bylaı dedi: «Biz úzdiksiz ózgerip jatqan aýqymdy ashyq álemde ómir súrýdemiz. Qazir bul ózgeristerdiń jyldamdyǵy arta tústi. Alaıda, biz óz taǵdyrymyzdy óz qolymyzda myqtap ustap otyrǵanymyzdy taǵy da dáleldedik. Qazaqstan kele jatqan jyldy naqty jasampazdyq is-áreketter josparymen qarsy alýda. Bolashaqqa bastaıtyn osy jol ózgeristerdi jańa jetistikterge aınaldyrady. Ol úshin biz kúsh-jigerdi ǵasyrlar boıy qalyptasqan qundylyqtardan – birlik pen tatýlyqtan alyp otyratyn bolamyz. Tutastyq, ýaqyt pen urpaqtyń myzǵymas baılanysy bizdiń jolymyzdy budan da senimdirek ete túsedi». Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy.