Cheshenstandaǵy «Elbasy úıi»

Qap taýy baýraıynan jazylǵan hattan eki halyq arasynda úzbeı jalǵasyp kele jatqan dostyqtyń jańa qyryn tanyǵandaı boldym, deıdi eńbek ardageri Maǵzum ISAǴULOV aqsaqal. – Jýyrda 83-ke toldym. Az ǵumyr emes. Shaý tartqanyma qaramastan, áli tyńmyn, shıraq­­­­pyn. Hal-qaderimshe jastarǵa bilgenimdi, kórgen-túıgenimdi úıretip, boılaryna jaqsy tálim-tárbıe sińirýden jalyqqan emespin. О́mirdiń talaı aýmaly-tókpeli kezeńin bastan ótkersek te, osy kúnge jetip, jańa zamannyń qyzyǵyn kórip otyrǵanyma myń shúkirshilik deımin. Elbasymyzdyń biz sııaqty aǵa urpaq ókilderine degen jan-jaqty qamqorlyǵynyń arqasynda ádemi qarttyqtyń baz kúnderin, ýaıym-qaıǵysyz ǵumyr, rahat tirlik keshýimiz – basqalar úshin tálimdi sabaq, úırener tájirıbe der edim. Jastaıymnan aýyldaǵy qarııalardyń ǵıbratty sózderin kókeıge túıip, quıma qulaq bolyp óskendikten be, Abaı men Shákárimniń, Ilııas Jansúgirovtiń óleńderi men poemalaryn jattap ósip, káýsar bulaqtan taza sý ishkendeı ózgeshe kúıge tústim. Keıin Pýshkınniń jyrlaryn da basyma jastanyp oqydym. Áli kúnge deıin qazaq basylymdary dese qulaǵym túrik, jarııalanǵan jaqsy dúnıelerdi oıyma toqyp, boıyma sińirgenshe asyqpyn. Elbasymyzdyń Joldaýyn mańyzy zor tarıhı qujat retinde qabyldap, ishim jylyp, júregim erekshe tebireniske túskenin qalaı ǵana jasyraıyn! Bıyl barsha qazaqstandyqtardy qanshama mereıli toılar kútip tur deseńshi! Solardyń biri, biregeıi dese de jarasady, Uly Jeńistiń 70 jyldyq merekesin laıyqty atap ótý qazirdiń ózinde bastalyp ketti. Oǵan Nursultan Ábishulynyń Uly Otan soǵysynyń ardagerlerin jalpyulttyq qoldaý sharasy jónindegi bastamasy jol salyp berdi. Erlikke taǵzym úlgisi Qyzyljar óńirinde de aıryqsha lep, ózindik reńk aldy. О́mirimizdegi basty meıram men úshin aıryqsha oqıǵa, umytylmas kún sanalady. Fashıstik Germanııa Keńester Odaǵyna tutqıyldan basyp kirgende, Isaǵulovtar otbasynan úsh azamat qolyna qarý alyp, ortaq otandy jaýdan qorǵaýǵa attanǵan. Ákem Kákimjan ásker qataryna alynǵanda, buǵanasy qata qoımaǵan 9 jastaǵy bala edim. Elmen birge ákemdi qandy qyrǵynǵa shyǵaryp salǵanda anamnan 2 jasta jetim qalǵanym esime túsip, egilip jylaǵanym áli kúngideı kóz aldymda. Alǵashqy hatynda Stalıngrad qalasy túbinde soǵysqa kirgenin jazypty. Ile-shala inisi Raqym­jandy jylap-syqtap shyǵaryp saldyq. Lenıngrad maıdanynda júrgenin óleńmen jiberipti. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degen. Qos bozdaq batystan aman-esen oralsa, sońdarynan ergen jalǵyz baýy­ry Málgajdar Brest qamaly túbinde erlikpen qaza tapty. Ol 1940 jyly azamattyq boryshyn óteýge ketip, sodan oralmady. Jeńistiń 60 jyldyǵy qurmetine arnap shyǵarylǵan estelikter kitabynda janqııarlyq erligi birshama baıandalǵan. 2009 jyly týǵan jerinen bir ýys topyraq ala baryp, zıratyna táý ettim. Prezıdentimizdiń onsyz­ da sa­naý­ly qalǵan keshegi jaýyngerlerdi, búgingi soǵys ardagerlerin jańa jyl mereke­­simen quttyqtap, arnaıy hat joldaýy, syı-sııapat jasaýy erliktiń eshqashan óshpeıtinin, kerisinshe, taýdyń alystaǵan saıyn bıikteı beretini sııaqty beıbitshiliktiń, tynyshtyqtyń, aýyzbirliktiń qadir-qasıetin tereń uǵa túsetin bolamyz. Qaharmandyqqa bas ııýdiń, baýyrmaldyq-aǵaıyndyqtyń ǵa­jap úlgi-ónegesin tyldaǵylar da pash ete bilgenin bala bolsam da jaqsy bilemin. Biz ol kezderi Prııshım aýdanyna qarasty Mereke aýylynda turatynbyz. Umytpasam, 1944 jyldyń qaqaǵan qysy bolý kerek, úlkender shıetteı bala-shaǵasy bar 12 cheshen-ıngýsh otbasyn Mamlıýt temirjol stansasynan tosyp alyp, úsh jertólege ornalastyrdy. Azyq-túliktiń jetimsizdigine qaramastan, bárin teńdeı bólisip, qabaq shytqan birde-bir aǵaıyn bolǵan joq. Fatıma, Bagga, Láıla esimdi ózim quralyptas balalarmen lezde tanysyp, burynnan biletindeı qoıan-qoltyq aralasyp kettik. Bastaýysh synypty birge oqyp, olar qazaq tilin erkin meńgerip aldy. Men keıin Petropavlda jedeldetilgen býhgalterlik kýrsqa oqýǵa túsip, Aıýp degen ıngýsh azamattyń úıinde turdym. Áıeli Bátıma meni erekshe jaqsy kórip, balasyndaı mápeledi. «Jaqsyda jattyq joq» degen ras-aý. О́geı sheshemniń aǵasy bularmen kórshi turdy. Áıeli Galına orys bolsa da, musylmandyq ǵuryptardy qatty ustanatyn. Namaz oqıtyn. Men áli kúnge deıin oblystaǵy cheshen-ıngýsh etnosy ókilderimen tyǵyz qarym-qatynas jasap turamyn. Qoldan kelgen kómegimdi aıaǵan emespin. Kórshim Garýn Ganıev ekeýmiz birge týǵan baýyrdaı qatty syılastyq. Byltyr jazda ári oılanyp, beri oılanyp, Cheshenstan prezıdenti Ramzan Qadyrovqa hat jazýǵa bel baıladym. Oılarymdy aq qaǵaz betine túsirip, qazaq halqynyń dostyǵynyń belgisindeı bir eskertkish turǵyzsańyzdar degen ıgi tilekpen aıaqtadym. Kúndelikti kúıbeń tirlikpen júrip, ýaqyttyń qalaı ótkenin de ańdamaı qalyp­pyn. Birde hatyma Qap taýy­nan jaýap kelip tur. Onda: «Qurmetti Maǵzum Ká­kimjanuly! Cheshenstan prezıdenti Ramzan Qadyrovqa joldaǵan hatyńyzdy alyp, úlken iltıpatpen oqydyq. Ystyq lebizińiz úshin respýblıka basshysynyń shynaıy alǵysyn jetkizemiz. Qazaq baýyrlarymyzdyń qıyn-qystaý jyldardaǵy jaqsylyǵyn, meımandostyǵyn eshqashan umytpaımyz. Búginde Cheshenstan da Qazaqstan sekildi kún sanap qýattanyp, qaryshty damyp keledi. Groznyıdyń qaq ortasynda alystan kóz tartatyn tamasha nysandardyń birin Qazaqstan bizdiń respýblıkamyzǵa erekshe syı retinde tartqan. Ony el halqy «Nazarbaev úıi» dep ataıdy. Eki halyq arasyndaǵy dostyqtyń altyn kópiri ispettes bul tartý baǵa jetpes eskertkishimiz retinde ulyqtalady», dep jazypty Mádenıet mınıstri B.Daev. Odan ári álemdegi órkenıetti memleketter kóshine qosylǵan Qazaqstanǵa, onyń basshysy N.Nazarbaevtyń saıasatyna joǵary baǵa berilipti. Hatqa jaýap qaıyrýdy qazaq halqyna kórsetilgen úlken qurmet degen oı túıdim. Jazyp alǵan О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». PETROPAVL.