Keshe álem naryǵynda Brent markaly munaı barreliniń baǵasy 50 dollardan da tómen túsip ketti. Naqtyraq aıtqanda, ol 49,24 dollar deńgeıin kórsetti. Al WTI munaıynyń baǵasy 47,50 dollar ǵana boldy. Sarapshylar muny Goldman Sachs kompanııasy boljamynyń durys shyqpaǵanynan kórgenimen, onyń arǵy túbinde AQSh-tyń munaı baǵasyn tómendetýge baǵyttalǵan saıasaty jatqanyn jaqsy biledi. Áýel basta Reseı ekonomıkasyna barynsha sezimtal soqqy berýge baǵyttalǵan bul tirliktiń sońy Amerıkanyń ózine de ońaı tıe qoımady. Osy teketirestiń saldarynan muhıttyń arǵy betinde «jarnamasy jer jarýǵa» aınalǵan taqta tas munaıyn óndiretin alǵashqy kompanııa jaqynda ǵana bankrotqa ushyrady.
Jaǵdaıdyń bulaı bolýyna kelispeıtinin bildirgen Iran men Venesýela elderiniń basshylary ótken aptanyń aqyrynda arzanshylyqqa qarsy kúres mazmunyndaǵy ózara kelisimge qol qoıdy. Olar Brent markaly munaı baǵasyn bastapqy qalpyna keltirýge barynsha birlese kúsh salmaqshy. Biraq jaǵdaıdyń ál-ázirde birden túzelip ketetinine senim az.
Taqtatas taqyrǵa otyrǵyzdy
AQSh-taǵy qyryqqa jýyq uńǵymasy bar WBH Energy munaı kompanııasy qańtar aıynyń alǵashqy onkúndigi sońynda óziniń tirshilik etýin toqtatty. Buǵan álem naryǵyndaǵy munaı baǵasynyń jyldam qarqynmen quldyrap, tómen túsýi tikeleı áser etti. Kompanııa sońǵy úsh jyldyń ishinde Soltústik Tehasta 2,5 myń akr jer aýmaǵyna ornalasqan 37 uńǵyma arqyly taqtatas (slanes) munaıy men gazyn óndirip kele jatyr edi. Ken ornynyń bul aralyqtaǵy qaryzdarynyń kólemi 50 mln. dollar shamasyna jetken. Sonymen birge, onyń tólem tóleýge qaýqarsyzdyǵy da belgili boldy. Sarapshylar «qara altyn» baǵasynyń arzandaı túsýi saldarynan endi Amerıkanyń basqa kompanııalaryna da taqyrǵa otyrý qaýpiniń ulǵaıyp kele jatqanyn aıtady.
Osylaısha «Amerıkanyń taqtatas munaıy revolıýsııasy» óziniń áýelgi bastaý alǵan jerinde – Tehas topyraǵynda qalaı aıaq astynan bastala salsa, tap solaı birden qurdymǵa ketip, toqtaı qalatyn túri bar. Biraq «WBH Energy – usaq kompanııa, onyń bankrotqa ketýi salada tutastaı alǵanda, daǵdarys qalyptasqanyn bildirmeıdi», – dep sanaıtyn sarapshylar da kezdesedi. Ondaılar fırmany AQSh-tyń taqtatas energetıkasy rynogynyń myqtyraq oıynshylarynyń biri satyp alyp, ony qaıtadan órkendetedi, dep esepteıdi. Buǵan qosa, AQSh-ta munaı baǵamynyń tómendeý turǵysynda taqtatasty energetıkalyq kompanııalar oblıgasııalarynyń tabystylyǵy ósip jatyr. Al Deutsche Bank-tiń málimetterine qaraǵanda, AQSh-ta mundaı aktıvterge jarty trıllıon dollar qarjy salynǵan. Sońǵy birneshe jyl boıyna bul elde energetıkalyq dúmpý boı kórsetip, Soltústik Amerıkadaǵy shyǵyny az taqtatas ken oryndarynda munaı men gaz óndirgen kompanııalar qaryq bolyp qalǵan. Alaıda, bar-joǵy alty aıdyń aýmaǵynda munaı baǵamynyń eki jarym eseden aryǵa arzandap ketýi taqta tas óndirýshiler artyqshylyqtarynyń bárin túgel joqqa shyǵardy.
Bir aıtatyn jaıt, WBH Energy-diń bankrotqa ushyraýy Kolorado shtatyndaǵy Fmericen Efele Energu atty kelesi shaǵyn munaı kompanııasy munaıdyń baǵasy qaıtadan kóterilgenshe jumysty toqtata turatyny týraly málimdeme jasaǵannan keıin oryn aldy. «Munaı men gazdyń baǵasy neǵurlym uzaq ýaqyt tómen bolǵan saıyn, bul daǵdarystyń merzimi de uzaı túsedi, – dedi osyǵan oraı saıasatker Arıel Koen. – Saýd Arabııasy men Taıaý Shyǵystyń basqa da elderinen arzan munaı neǵurlym kóbirek kelgen saıyn, AQSh-ta taqtatas munaıy men gazyn óndiretin kompanııalardyń jaǵdaılary aýyrlaı bermek. Bul munaı óndirý jumysy qymbatqa túsetin barlyq elderge aýyr soǵady». Soǵan qaramastan, qazir Saýd Arabııasy da, Birikken Ámirlikter de munaı óndirý kólemin qysqartýǵa asyǵyp otyrǵan joq. Munyń ózi joǵaryda atalǵan elder kategorııasy úshin eptep úreı de týǵyzyp turǵan syńaıly.
Analıtıkterdiń paıymdaýlarynsha, álem rynogy balansyn ózgertý úshin Amerıkanyń taqtatas munaıyna beriletin ınvestısııanyń kólemi qysqartylatyn bolsa, «qara altynnyń» tómengi baǵada satylýy jalǵasa bermek. Sarapshylar bul jaǵdaıǵa taqtatas munaıyn «aspanǵa sharyqtata kóterýdiń» áseri az bolmaǵanyn ashyp aıtýda. Olar, atap aıtqanda, AQSh prezıdenti Barak Obamanyń «taqtatas kópirshigi» álem ekonomıkasynyń qıraýyna negiz de bolatynyn alǵa tartady. Sebebi, osy teketirespen 50 dollarlyq beldeýge túsken munaı baǵamy ústimizdegi jyly budan sonshalyqty joǵary kóterilip kete qoımaıdy. Muny Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń (MEEU) kóptegen músheleri, aıtalyq, qarjy «jastyǵy» 800 mlrd. dollarǵa jýyqtaıtyn Saýd Arabııasy kótere alady. Bıýdjetiniń beınesi munaı barreliniń 100 dollarlyq ólshemimen qurastyrylǵan Reseı basynan aıryqsha aýyr kúnderdi keshedi. Alaıda, onyń alatyn soqqysy báribir AQSh-tyń kóretin quqaıynan asyp túspeıdi. Búginde bul eldiń taqtatas munaıyna arqa súıegen kóptegen kompanııalary ólmestiń kúnin ǵana kórip otyr. Munyń aqyry orta deńgeıli bankteri zaımdarynyń 40 paıyzy «taqtatas revolıýsııasy» jobasynan quralǵan AQSh-tyń qarjy júıesin qıratyp ketedi.
Iran men Venesýela apattyń aldyn almaqshy
О́tken aptadaǵy eleýli oqıǵalardyń biri Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýronyń Iranǵa resmı sapar jasap, óziniń áriptesi Hasan Rýhanımen kezdesýi boldy. Álemdegi eki myqty munaı memleketi basshylarynyń ejelgi parsy jerinde bas qosyp, aqyldastyq qurýynyń basty arqaýy osy «qara altyn» baǵasyn burynǵy mamyra-jaı qalpyna qaıta jetkizýge negizdeldi. Munaı baǵamynyń bulaısha qatty quldyrap ketýine aıryqsha alańdaýshylyq bildirgen eki prezıdent onyń álemdik rynoktaǵy baǵasyn ósirý úshin «qara altyn» óndirý kólemin qysqartý jóninde aıtylǵan usynysty oryndaýdan bas tartyp otyrǵan Saýd Arabııasynyń saıasatyna qarsylyqtaryn jetkizdi.
Kezdesýdiń qorytyndysynda eki memleket basshysy munaıdyń álemdik baǵasynyń budan ári tómendeýiniń aldyn alý jónindegi is-áreketterdi úılestirý týraly kelisimge qol qoıdy. Ekijaqty kelissóz júrgizý barysynda Iran prezıdenti «munaı baǵasynyń kútpegen jerden oınaqtaýy tutastaı alǵanda, álem rynogyndaǵy turaqtylyqqa keri áser etetinin» atap ótti. «Osyǵan sáıkes, biz munaı baǵasyndaǵy balansty ustap turýǵa kúsh salýǵa tıispiz», – dedi ol sóziniń túıininde. Al Irannyń rýhanı kósemi Aıatolla Alı Hamenenımen kezdesýi barysynda Nıkolas Madýro: «Iran men Venesýela MEEU elderi sııaqty munaıdy eksportqa shyǵarýshy Reseı men basqa da memleketter arasynda munaı baǵamyn baqylaýda ustap otyrý jónindegi kelisimge kelýleri kerek», – degendi aıtty. «Mundaı kelisimniń arqasynda yntymaqtasa áreketter jasaý nátıjesinde munaı baǵasynyń álemdik rynoktaǵy qalpyn rettep otyrýdyń jańa tetigin oılap taýyp, ony ózimizge tıimdi deńgeıde ustap turýdyń múmkindigin jasap berer edi», – dedi ol sońynda.
Álbette, munyń bári ázirge tek eki memleket basshysynyń ǵana arasyndaǵy mámile bolyp qalyp otyr. Ondaǵy kelisimniń mazmuny basqa munaı eksporttaýshy elderge de unaýy múmkin. Biraq bul saptan Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikterin kórmeı, istiń bári bos sózge aınalyp kete me degen qaýip te joq emes. Bir ǵana nárse aıqyn, Saýdııa úkimeti bıylǵy jyldyń bıýdjetin munaı barreli baǵasynyń 100 dollarlyq ólshemimen jasap shyqty. Al qazirgi tańda bul beldeý munyń teń jartysynan da tómengi mólsherde tur. Osy jaǵynan baǵamdaı kelgende, saýdııalyqtardyń da oılanatyn jóni bar ekeni baıqalady.
Eýronyń baǵasy dollardan da túsip ketpekshi
Eýropa elderin, sonyń ishinde Eýropalyq odaq kiretin elderdi kópten beri qarjylaı tyǵyryqqa tirep kele jatqan daǵdarystyń salqyny bara-bara osy odaqtyń tól valıýtasy – eýronyń reıtıngisin tómen túsirip jiberetin sııaqty. Bul daǵdarys joǵarydaǵy munaı baǵamynyń álem rynogyndaǵy beldeýiniń túsip ketýine tyǵyz baılanysty. Sarapshylar aldaǵy úsh jyldyń ishinde búgingiden beter quldyraı túsetin eýronyń baǵamy dollardan azaıyp ketetinin boljap otyr.
«2017 jylǵa qaraı eýro dollardyń qunymen teńesedi, al taǵy bir jyldan keıin onyń baǵasy dollardan túsip ketýi yqtımal», – degendi jetkizdi bul tarapta zertteý jumystaryn júrgizgen Goldman Sachs banki óziniń MarketWatch basylymynda jarııalaǵan habarlamasynda. Osylaısha Eýropa odaǵynyń valıýtasy 2017 jylǵy qańtarǵa qaraı Amerıka dollarymen bir jazyqtyqtyń boıyna shyqsa, taǵy bir jyl ótkesin 90 senttiń deńgeıine qulap túsedi. «Eýroodaq 2012 jyldyń ortasynda oryn alǵan Eýropanyń qaryz daǵdarysynan eńsesin jazyp alǵaly beri aımaq úshin ósim men básekege qabilettilikke baılanysty ózekti problemalar kóbeıip ketti. Bálkim, osynyń áserinen de shyǵar, eýronyń dollarǵa qatysty baǵamy birtindep tómen túsip keledi», – dep otyr qazir taldaýshylar. Bul jerde dollardyń álem valıýtalary sheńberinde nyǵaıa túskeniniń de ózindik yqpaly bar sııaqty.
Osyǵan baılanysty Goldman Sachs banki eýro-fýnt jáne dollar-avstralııalyq dollar juptaryna qatysty 2015 jylǵy boljamdaryn qaıta qarady. Sonyń sorabymen sarapshylar 2015 jyldyń sońynda Avstralııa dollarynyń quny 79 sent bolatynyn aıtady. Al 5 qańtarda eýro óziniń toǵyz jyl ishindegi eń tómengi núktesine qulady. Eýro baǵamynyń qulaýy Eýropa ortalyq bankiniń basshysy Marıo Dragıdiń banktiń taıaý arada aqsha usynymyn ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan «sandyq jumsartý» baǵdarlamasy boıynsha jumys jasaýdy bastaýǵa nıetti ekenin jarııalaǵanynan keıin ile-shala oryn aldy. Sarapshylar bul úrdistiń áli de jalǵasa túsýi múmkin ekenin aıtady.
Aqsha-qarjy álemindegi básekelestik pen teketires kúres jalǵasyp jatyr.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
