Men bul kýrsqa «syrttan aýysyp kelgen syrttanmyn». Kúni búgingideı kóz aldymda: bolashaq kýrstastarymnyń jınalyp otyrǵan aýdıtorııasyn áreń taýyp, keshigińkirep kelip kirdim. Meni ańdap qalǵan keıbireýleri: «Murty edireıgen bul kim?» degendeı odyraıa qarasyp qaldy. Kóptiń kózinen ımenińkirep qalǵanym da ras endi. Sonda da syr bildirmeı ózimshe alshań basyp aldyǵa adymdap kelemin. Bos orny qurǵyr da kórinbeıdi. Qatarlardyń ortasynan aýa bergenimde bireý jeńimnen tartyp: «Munda otyr», dep ári qaraı ysyrylyp janynan oryn berdi. Esimi de erekshe eken. Namazaly.
Aqseleý aǵam aıtpaqshy, aldyń alys, artyń jaqyn ómir-aı deseńshi. Sodan beri talaı qyr asyp, qyryq bes jyldy artqa tastappyz. Sol tanysqan kúnimiz tabysqan da kún bolyp, aramyzǵa ala jip kirgizgen emespiz. Jyl ótse de, qyl ótken joq. Aıyrmashylyǵy sol, keshegi bala Namazaly búgin aty berisi elimizge, arysy muhıt asyp, esimi elge eleýli, aıtýly azamat Nákeń boldy. Jalǵyz bizdiń kýrstyń ǵana emes, búkil elimizdiń marqaıyp aıtar marqasqasy.
Onymen balalyqtyń bal bulaǵyn birge keshpesek te, jigittiktiń jazırasynda birge saırandap, jemisin birge terdik. Bilýimizshe bizdiń dosymyz bala kúninen-aq dara bolǵanǵa uqsaıdy.
– Ol kishkene kezinen-aq qaǵylez, qaısar bolatyn jáne keı minezi úlken adam sııaqty erekshe aqyldy edi, – dep otyratyn onyń bala kúnnen dosy Rysbek Rysqululy. – Bala Namazaly men qusap qyzdardyń kózine qum shashyp qashqan emes, kózi kemis úlken kisini bir kózin qysyp mazaqtaǵan emes. Tipti, onyń oǵash qylyq jasaǵany esimde joq. Ol qashan da bizge úlgi bolatyn.
Onyń sol bir ańqyldaǵan aqkóńil dosynyń osy áńgimesinen bolashaq bıik parasat ıesiniń bala tulǵasyn tanyǵandaı bolasyń.
– Namazaly atqa jany qumar boldy, – deıtin Rysbek taǵy da. – Aýylda báıge bolsa jarystyń aldyn bermeıdi. Namazaly atqa qondy degenshe, bas báıgeni aldy deı ber.
Osy jerde arǵymaq aqyn Aıtov dosymyzdyń da jasynda dáp osyndaı atqumar bolǵany eske túsedi. Qazir ekeýi de ómir báıgesiniń aldyn bermeı áli quıǵytyp, quıyndatyp kele jatqan joq pa!
Aıtpaqshy, Namazalynyń at tanyǵyshtyǵyn ózimniń de kózim kórgeni bar.
Taǵdyrdyń myna jazýyn qarańyz, qyzyq bolǵanda meniń jerles qaryndasyma ol úılenip, onyń jerles qyzyna men qosaqtaldym. Aldymen oǵan men kúıeý joldas boldym, bir jyldan soń ol maǵan Tólegenniń Shegesi bolyp, aýylyma deıin bastap baryp, jerles qyzyn áke-shesheme ózi túsirip berdi.
Bizdiń Arqa basynan jaýgershilikti kóp atqarǵandyqtan ba eken, bir qaraǵan janǵa báıge atyndaı boıyn jasyryp, sulýlyǵyn kórsetpeı turady. Sol momaqan ǵana quba belder men alystan munartyp kórinetin shoqylardyń arasy tolǵan shoq-shoq qaıyń-terek, syldyrap aqqan bulaq bolyp keledi. Men týyp-ósken Qaraǵandy óńirindegi Kıikti stansasynyń da mańy sondaı.
Bizdi janynda Qabdyrashtyń Tóleni degen dosy bar Bolat aǵam tosyp alyp, qaıyń-taly syńsyǵan qolat-qolatty aralatyp, ákem jaılap otyrǵan taý arasyndaǵy Saryózen degen qystaqqa alyp bardy.
Alystan qazaqtyń naıza ustap, qylysh kótergen sońǵy batyry Aǵybaı jatqan Taıatqan-Shunaq, onyń oń qaptalynda Qońyrqulja men Saryqulja, Aıǵyrushqan taýlary munartady.
– Oıpyr-aı, sen taý balasy ekensiń ǵoı, – dedi sonda Namazaly maǵan qadala qarap. Kókpen tildesken taýy, arqyrap aıbattanyp aǵatyn ózenderi bar jer jánnaty Merkiniń uly bola turyp, sóıtip maǵan da, meniń jerime de ádil baǵa berip edi sonda jap-jas suńǵyla jigit.
Ákem maldy, jylqyly edi. Sóıtkenshe úlken aǵam Baqyt jylqylardy taýyp aıdap ákelip, bir semiz taıdy ustap, qalǵanyn sharbaqtan shyǵaryp jatyr eken.
– Áı, ana jylqylardy sanamadyńdar da ǵoı, – dep qaldy sheshem.
– Qyryq eki eken, apa, – degen daýys sańq ete qaldy. Namazalynyń daýysy!
Ákem elpildep eshkimdi maqtamaıtyn, bir kórmege sýyqtaý adam bolatyn. «Oıpyrym-aı, sol balanyń zeregi-aı», dep kópke deıin tańdaı qaǵyp júrdi. Sol joly bir top qyz-jigit bardyq qoı. Bir qyzyǵy aýylǵa barǵan saıyn ákem solardyń ishinen Namazalyny ǵana suraıtyn. Sol kezdiń suńǵyla shaly bolar balany aınymaı tanyǵan eken-aý dep topshylaımyn qazir.
Aıtpaqshy, Namazdyń at tanyǵyshtyǵy jóninde. «Áı, áne bir tortóbeldi-aı» dep qaldy ol meniń básire taıyma suqtana qarap. Sol taı keıin ushqyr jylqy atanyp, ásirese, qashaǵan qýsa attatpaıtyn súırikteı sáýrik boldy. О́z úıirin shashaý shyǵarmaı adamǵa da, ańǵa da bermeıtin. Qasqyr kórse qarsy shaýyp, jerge tyǵyp jibererdeı tarpynatyn. Keıin Almatyda júrgende estidim, sol kertóbel baıaǵynyń batyrlarynsha aqyry oqqa ushyp mert bolypty. Taýdyń arasynda baqsha egip Stepan degen bireý otyrýshy edi, janýardy sol oqqa baılapty. Taıynshadaı-taıynshadaı ıtteri bolatyn, áldi aıǵyr solardyń birin tarpyp, taldyryp tastaǵanǵa uqsaıdy. Keıin ol ıt te maıyp bolypty.
Nákeńniń áke-sheshesin men de kórip, batalaryn alǵanmyn. Basqa kýrstas dostarymnan sózsiz artyqshylyǵym osy. Ákesi Omekeń jyp-jınaqy, sóılese dóp tıgizip qana oı aıtatyn, qyran qabaq kisi edi. Al anasy Áıkúl apamyz moldaý pishilgen, salmaqty, sarabdal jan bolyp kórindi. Namazalynyń boıynda ekeýiniń de qasıetteri daryǵan.
– Endi Omashtyń sarynyna salaıyn, – dep bizdi bir kúldirip alyp Namazaly garmonyn qulashtaı sozyp bir ketetin. Soǵan qaraǵanda ol kisi de ónerden qara jaıaý bolmasa kerek. Al Nákeńniń óziniń ájeptáýir án aıtatynyn bul kúnde bireý bilip, bireý bilmes. «Bıik taýlar bıikpin dep maqtanba, kúniń týsa sen de tyıpyl bolarsyń», dep Maqtymquly maqamdaryn ańyratqanda qulaq quryshyn qandyratyn.
Al endi osy Omash ákemiz ben Áıkúl apamyzdyń segiz ul men qyzynyń eshqaısysy da jerde qalǵan joq. Jerde qalǵanyńyz ne, bir jyly Namazaly men Dáýitáli baýyrymyz «Qurmet» ordenin bir kúni alyp, Omashtyń qos júırigi báıgeden qatar kelip, tańdaı qaqtyrǵany bar. Áne, taza qazaqy tárbıeniń tylsym syry!
Ádette: «Arman adastyrmaıdy», dep taqpaqtap jatamyz ǵoı. Máselen, óz basym «jýrnalıst bolam» dep tórtinshi klasta júrgende-aq ton piship, ony armanymnyń aqqusyna aınaldyryp, kókeıime qondyryp qoıǵan edim. Sonda da ne Namazaly, ne Janbolat bola alǵanym joq. Muny armandaýdyń qajeti joq degennen aıtyp otyrǵanym emes. Namazdyń erligin aıtý úshin sózimniń syralǵysy retinde salyp otyrǵanym.
Al osy Namazaly óz bıigine armandamaı-aq jetken ǵajaıyp jan. Onyń alǵashynda SHI ma, álde polıteh pa, áıteýir solardyń birine túsip aýa jaıylǵany da bar. Almatyda «Balalar álemi» dúkeniniń mańynda bir jobalaý ınstıtýty turatyn. Álgi oqýymdy tastap ketip, anaý qabatta, anaý áınektiń arǵy jaǵynda qyzmet istedim, dep kórsetetin maǵan. Aýylda júrip mal baǵyp, maltyǵyp kelgen maǵan onysy: «Kremlde jumys istep keldim», degennen kem kórinbeıtin.
Aqyry, boıyndaǵy týma talant túrtpektep baıyz taptyrmady ma, álde Tursyn aıtpaqshy «paıǵambardyń aq jolyndaǵy Salıhseıittiń sarqyty» bolǵan soń ata-baba árýaǵy qoldady ma, áıteýir óziniń shyńǵa shyǵarar ómirlik jolyn aqyry adaspaı ózi-aq taýyp keldi.
О́z kýrstasy, dosy bolǵan soń jaýdyra beredi demegin, aǵaıyn, sondyqtan ári qaraı sózdi Sherıazdan aǵa Eleýkenovke berelik.
– О́ndirdeı jas jigittiń talap tulparyna yrǵyp mingeni keshe ǵana sııaqty edi. Endi bir qarasam qasymyzdan zý etip óte shyǵyp kóz ushynda samǵap ketip bara jatyr. Biz de ózimizshe birsypyra eńbek etken sııaqty edik, biraq myna Namazaly inimniń qarqynyna, til aýzym tasqa, kóz ilespeıdi. О́z qatarynda birinshi bolyp IýNESKO professory atanýy nege turady. Áıteýir men almaq tursyn, estimegen ataqtary, Kembrıdj ýnıversıtetiniń «Jyl adamy» deı me, taǵy da bir «Qurmet medali», «Taný deklarasııasy» deı me, shash-etekten. Oǵan ózimizden berilgen marapattardy qosyńyz: Elbasy Nursultan Nazarbaevtan «Alǵys hat», Jýrnalıstıka akadmııasynyń «Altyn samuryq», Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵynyń laýreaty ... tolyp jatyr. Ol Las-Vegas (AQSh), Monreal (Kanada), Parıj (Fransııa), Máskeý jáne basqa da shet shaharlarynda ótkizilgen ǵylymı konferensııalardyń minberinen baıandama jasap, qazaq jýrnalıstıkasynyń qol jetkizgen tabystaryna iltıpatty baǵa alyp berip júrgen ǵalymdarymyzdyń biri.
Al Zeınolla Qabdolov aǵamyz bolsa: «Árbir meniń ustazdyq tárbıemdi alyp, túlep ushqan shákirt – meniń qolymnan shyqqan tóltýma kitabym ispetti. Men jazǵan kitaptardyń ishindegi klassıkasy – Namazaly Omashuly!» dep tamsanypty.
Bulardyń ekeýi de jas kezimizde tipti atyn aıtýǵa qaımyǵatyn alyp aǵalarymyz. О́zderi taý bola turyp, artyndaǵy inileriniń dál sondaı tulǵasyn tanyp, baǵasyn aıtyp, batasyn bergen mundaı abyz aǵa urpaqtan aınalmaısyń ba, aǵaıyn!
Aǵa degennen shyǵady, Namazalyny alashtyń Aqseleýi de jaqsy kórdi, jaqsy kórgeni bylaı tursyn, tipti onyń aldynda sál-pál kishireıip, tóbesine kóterip qurmetteıtin. Namazaly qansha dos bolsa da Aqań asqar taýdaı aǵamyz, onysyna ishteı namystanyńqyraýshy edim. Búginde Nákeń aǵamyzdyń onysyn artyǵymen aqtap otyr. Ol aldymen aǵamyz dáris oqyǵan ýnıversıtet ǵımaraty ishinen A.Seıdimbekov atyndaǵy aýdıtorııa ashyp, onyń ishin kádimgi mýzeıge bergisiz qylyp qoıdy. О́zi muryndyq bolyp júrip jyl saıyn Aqseleý oqýlaryn ótkizedi. Aqańnyń tasqaıaqty jaqsy kórgeni belgili. Soǵan oraı jylma-jyl onyń týǵan kúnine oraılastyryp qalam ustaǵan qaýym arasynda bılıardtan jarys ótkizip turý da Omashevtiń moınynda. О́z aýylynyń ǵana azamatyn dáripteý úrdis alǵan myna zamanda Nákeńniń bul isi úlgi tutarlyq-aq azamattyq endi.
Bizdiń Nákeńniń búgingi shyqqan bıigine talaby men talanty, qaıraty men qaısarlyǵy arqyly jetkeni aqıqat. Men ony tulparǵa tegin teńep otyrǵam joq. Ol báıgeniń arty ne, jal-quıryǵyn shań basyp ómiri ortasynda da qalǵan emes. Qur sóz bolmas úshin bir oqıǵa aıtaıyn. Ýnıversıtet bitirgen soń Osh degen jerde úsh aı áskerde boldyq. Bir kúni 15 shaqyrymǵa jaıaý jarys boldy. Sonsha qashyqtyqqa mashınamen apardy da, al kazarmalaryńa deıin shabyńdar endi, dep bizdi jaıaý qoıa berdi. Ústimizde áskerı kenep forma, aıaqta ap-aýyr kerzi etik. Bomazı shulǵaý. Buryn áskerde bolǵan tisqaqty Nurqasymnyń aqylymen qonyshymnyń bos jerlerin gazetpen tyǵyndap alǵam. Keıin kózim jetti, meniń janymdy alyp qalǵan sol boldy.
Namazaly aldymda, qasqyr jortaqqa salyp kelemiz. Sol qalpymyzda kazarmaǵa deıin búlkektedik. Kóp jigit múldem barlyǵyp jolda qaldy. Aldymdaǵy Namazaly kazarmanyń túbine kelip jyǵyla ketti. Túrinen álde nege qatty aýyrsynǵany bilinedi. Bir kezde qınalyp otyryp kerzi etigin sheshti-aý áıteýir. Qaradym da shoshyp tústim. Arqasyn aldyrǵan attaı eki tobyqtyń ústi qyzyl shaqa. Keıbir jerlerinde irtik-irtik bolyp terisi jalbyrap tur. Namysqa býlyqqan qaıran dosym janyna batqanyna qaramaı júgire bergen ǵoı. Kádimgi soǵystaǵy batyrlarda ǵana kezdesetin qaıtpas qaısarlyq degen osy emes pe!
Qyzyq men etigimdi sheshkende boldy. Aldymen álgi tyqqyshtaǵan gazetterdiń úgindileri burq ete qalyp, shulǵaýymdy jazǵanda aıaǵym jas balanyń bilegindeı bolyp búp-bútin shyǵa keldi. О́ıtkeni qurysyn, ony kórgen dosymnyń kózin aıtsańyzshy. Maǵan bir, gazetke eki qaraıdy shaqshıyp.
Sodan ol tamaqqa da bara almaı kazarmada jatyp qaldy. Komandırlerdiń kózderin ala berip, ashanadan tamaq tasımyn. Namazdyń maǵan ókpelegeni sondaı, men aparǵan tamaqty tipti ishpeı qoıdy. Meniń ornymda ol bolsa aldymen óziniń emes, meniń qamymdy oılar edi-aý. Sodan beri Nákeńniń aldynda eki aıaǵymdy birdeı tartyp júretin boldym.
Bul qysqa ǵumyrda dosymyzdyń talaı qaısarlyǵyna kýá boldyq. Súısindik te súıindik. Sonaý Qyrǵyz elimen shekaralas taza qazaq aýylynda ósip, qazaq mektebin bitirip, joǵary oqý ornyn da qazaqsha aıaqtaǵan onyń ol kezde, ıaǵnı 80-shi jyldary basqa ult ókilderin tańǵaldyryp, sonaý Máskeýde doktorlyqtyń shańyn aspanǵa shyǵaryp qorǵap kelgenin erlikke balamaı kórińiz. Ardaqty aqyn dosymyz Nesipbektiń:
... О́rlediń oza shaýyp tas qııaǵa,
Áıtpese ana mańdaı qasqııa ma?!
Jeńilip Napoleondaı sorlap qaıtpaı,
Sen batyr qorǵap qaıttyń Moskvada! –
dep súısine oı sebezgilegeni sol tus.
Keıbireýler ataqqa qoly jetkennen keıin, atynan aýyp túskendeı joq bolyp ketedi ǵoı. Omashev áste olardyń qatarynan emes. Ol óziniń ataq-dárejesin áldeneshe aqtaǵan aqylman. Eń aldymen ulttyq jýrnalıstıka ǵylymynyń ustyny bolyp, ony zamana jeli qalaı soqsa da shaıqalmaıtyndaı etip negizin berik qalap, qabyrǵasyna deıin qozǵalmaıtyndaı etip qoıdy. Qazir bul ǵylymda odan ótken bilgir joq desek esh qatelespeımiz. Qazaq radıosy tarıhynyń 1931 emes 1921 jylynan bastalatynyn tapjyltpaı dáleldep, on jyl keıin shegergeniniń ózi nege turady. Jáne bul rette bul taqyrypty burynyraq zerttegen áriptes ǵalymdarynyń da eńbekterin elep, eskerip otyrady. Bul da zııalylyqtyń, ǵylymǵa degen tazalyqtyń belgisi. Namazalyǵa tán qasıet.
Qazir jappaı toılanyp jatqan oblystyq basylymdardyń da mereıtoılaryn bir izge salyp otyrǵan osy Omashev. Al alashtanýǵa qosyp otyrǵan eńbegi óz aldyna bir tóbe. О́zimiz bitirgen jýrfakqa sińirgen onyń eńbegi tipti erekshe, tipti eresen. Ol sheteldiń talaı jerinde boldy, muhıt asyp sonaý Amerıkaǵa deıin baryp qaıtty. Keıbireýlerge uqsap, Abaı abyz aıtqandaı, qý dúnıeniń boǵyn alyp qaıtqan joq, ózimizdegi ǵylym men bilimniń joǵyn joqtap qaıtty. Aqyry óziniń iskerligi men ilkimdiliginiń arqasynda sonyń bárin kádege asyryp, jýrfaktyń bet-álpetin jańa zamanǵa saı múldem ózgertip, HHI ǵasyrǵa laıyqtap alyp ótken de osy Omashev.
Taǵy bir talantty dosymyz Júrsin Ermanovtyń:
Bárin aıt ta birin aıt – Namazymyz,
Tasqa salsań taımaıtyn KamAZ-ymyz.
Temirbek pen Taýmannyń ornyn basqan,
Sen aman bol, sary altyn sabazymyz! –
dep jyrlaıtyny onyń osyndaı taý kótergen Tolaǵaıdaı qaıratyna súısingendikten qaınap shyqqan ystyq yqylasy, rııasyz rızashylyǵy bolar. Áıtpese, ári dosy, ári jerlesi, talaı týysyn qııanattan qutqarǵan meni jyrlasa qaıda qalypty.
Osydan biraz jyl buryn Namazalymyz densaýlyǵy syr berip Astanaǵa birjola kóship kelgen. Abyroıymyz bar eken, Arqanyń aýasy em bolyp dosymyzdyń beti beri, aýrýdyń aldy ári qarady. Nákeń qaısarlyqtyń kókesin osy joly kórsetti. Keıde tipti oǵan qarap biz qınalatyn da jaǵdaılar boldy. Al ol bolsa bylq etpeıdi. Árıne, qınalady ǵoı. Biraq bildirmeıdi-aý sabazyń. Álgi Balzak shaldyń: «Osyndaı adamdardan shege jasasa ǵoı, shirkin», deıtini ras eken. Aqyry qaıyssa da, maıyspady.
Biz qazir Astanada kýrstas jeteýmiz. Jeteýmiz qarsylassaq jeti bórimiz, salǵylassaq jeti serimiz, al endi qyzyp alsaq jeteýmiz de jeti jyn-perimiz. Ne keremeti bar ekenin bilmeımin osy jeteýmizdiń de jyǵylar jerimiz Namazalynyń aldy. Onyń mysy da, pysy da basym. Arqanyń aı múıizdi arqary emes pe, Júrsin ǵana biraz sharpysatyny ras. Biraq shańyraqtaı múıizin shaıqap-shaıqap ol da qoıady aqyry.
Namazaly Omashevty dara bitken daraq dese bolar. Meniń uǵymymdaǵy dińgegi áýelegen, jemisi máýelegen, jelge pana, kúnge kóleńke dara bitken daraqtyń dál ózi ol. Ol ustazdyq etken otyz jylda aldynan úsh myńǵa jýyq shákirt ótipti, olar jaıǵan japyraǵy emeı nemene, otyzǵa jýyq kitap, bes júzge jýyq maqala jazypty. Ol halqyna bergen jemisi emes pe, úsh balapanynan kórgen nemereleri bolsa aldaǵy myń jasaıtyn máńgilik ómiri ǵoı.
Sáýlebek JÁMKENOV,
ádilet polkovnıgi,
zańger-jýrnalıst.
ASTANA.
Men bul kýrsqa «syrttan aýysyp kelgen syrttanmyn». Kúni búgingideı kóz aldymda: bolashaq kýrstastarymnyń jınalyp otyrǵan aýdıtorııasyn áreń taýyp, keshigińkirep kelip kirdim. Meni ańdap qalǵan keıbireýleri: «Murty edireıgen bul kim?» degendeı odyraıa qarasyp qaldy. Kóptiń kózinen ımenińkirep qalǵanym da ras endi. Sonda da syr bildirmeı ózimshe alshań basyp aldyǵa adymdap kelemin. Bos orny qurǵyr da kórinbeıdi. Qatarlardyń ortasynan aýa bergenimde bireý jeńimnen tartyp: «Munda otyr», dep ári qaraı ysyrylyp janynan oryn berdi. Esimi de erekshe eken. Namazaly.
Aqseleý aǵam aıtpaqshy, aldyń alys, artyń jaqyn ómir-aı deseńshi. Sodan beri talaı qyr asyp, qyryq bes jyldy artqa tastappyz. Sol tanysqan kúnimiz tabysqan da kún bolyp, aramyzǵa ala jip kirgizgen emespiz. Jyl ótse de, qyl ótken joq. Aıyrmashylyǵy sol, keshegi bala Namazaly búgin aty berisi elimizge, arysy muhıt asyp, esimi elge eleýli, aıtýly azamat Nákeń boldy. Jalǵyz bizdiń kýrstyń ǵana emes, búkil elimizdiń marqaıyp aıtar marqasqasy.
Onymen balalyqtyń bal bulaǵyn birge keshpesek te, jigittiktiń jazırasynda birge saırandap, jemisin birge terdik. Bilýimizshe bizdiń dosymyz bala kúninen-aq dara bolǵanǵa uqsaıdy.
– Ol kishkene kezinen-aq qaǵylez, qaısar bolatyn jáne keı minezi úlken adam sııaqty erekshe aqyldy edi, – dep otyratyn onyń bala kúnnen dosy Rysbek Rysqululy. – Bala Namazaly men qusap qyzdardyń kózine qum shashyp qashqan emes, kózi kemis úlken kisini bir kózin qysyp mazaqtaǵan emes. Tipti, onyń oǵash qylyq jasaǵany esimde joq. Ol qashan da bizge úlgi bolatyn.
Onyń sol bir ańqyldaǵan aqkóńil dosynyń osy áńgimesinen bolashaq bıik parasat ıesiniń bala tulǵasyn tanyǵandaı bolasyń.
– Namazaly atqa jany qumar boldy, – deıtin Rysbek taǵy da. – Aýylda báıge bolsa jarystyń aldyn bermeıdi. Namazaly atqa qondy degenshe, bas báıgeni aldy deı ber.
Osy jerde arǵymaq aqyn Aıtov dosymyzdyń da jasynda dáp osyndaı atqumar bolǵany eske túsedi. Qazir ekeýi de ómir báıgesiniń aldyn bermeı áli quıǵytyp, quıyndatyp kele jatqan joq pa!
Aıtpaqshy, Namazalynyń at tanyǵyshtyǵyn ózimniń de kózim kórgeni bar.
Taǵdyrdyń myna jazýyn qarańyz, qyzyq bolǵanda meniń jerles qaryndasyma ol úılenip, onyń jerles qyzyna men qosaqtaldym. Aldymen oǵan men kúıeý joldas boldym, bir jyldan soń ol maǵan Tólegenniń Shegesi bolyp, aýylyma deıin bastap baryp, jerles qyzyn áke-shesheme ózi túsirip berdi.
Bizdiń Arqa basynan jaýgershilikti kóp atqarǵandyqtan ba eken, bir qaraǵan janǵa báıge atyndaı boıyn jasyryp, sulýlyǵyn kórsetpeı turady. Sol momaqan ǵana quba belder men alystan munartyp kórinetin shoqylardyń arasy tolǵan shoq-shoq qaıyń-terek, syldyrap aqqan bulaq bolyp keledi. Men týyp-ósken Qaraǵandy óńirindegi Kıikti stansasynyń da mańy sondaı.
Bizdi janynda Qabdyrashtyń Tóleni degen dosy bar Bolat aǵam tosyp alyp, qaıyń-taly syńsyǵan qolat-qolatty aralatyp, ákem jaılap otyrǵan taý arasyndaǵy Saryózen degen qystaqqa alyp bardy.
Alystan qazaqtyń naıza ustap, qylysh kótergen sońǵy batyry Aǵybaı jatqan Taıatqan-Shunaq, onyń oń qaptalynda Qońyrqulja men Saryqulja, Aıǵyrushqan taýlary munartady.
– Oıpyr-aı, sen taý balasy ekensiń ǵoı, – dedi sonda Namazaly maǵan qadala qarap. Kókpen tildesken taýy, arqyrap aıbattanyp aǵatyn ózenderi bar jer jánnaty Merkiniń uly bola turyp, sóıtip maǵan da, meniń jerime de ádil baǵa berip edi sonda jap-jas suńǵyla jigit.
Ákem maldy, jylqyly edi. Sóıtkenshe úlken aǵam Baqyt jylqylardy taýyp aıdap ákelip, bir semiz taıdy ustap, qalǵanyn sharbaqtan shyǵaryp jatyr eken.
– Áı, ana jylqylardy sanamadyńdar da ǵoı, – dep qaldy sheshem.
– Qyryq eki eken, apa, – degen daýys sańq ete qaldy. Namazalynyń daýysy!
Ákem elpildep eshkimdi maqtamaıtyn, bir kórmege sýyqtaý adam bolatyn. «Oıpyrym-aı, sol balanyń zeregi-aı», dep kópke deıin tańdaı qaǵyp júrdi. Sol joly bir top qyz-jigit bardyq qoı. Bir qyzyǵy aýylǵa barǵan saıyn ákem solardyń ishinen Namazalyny ǵana suraıtyn. Sol kezdiń suńǵyla shaly bolar balany aınymaı tanyǵan eken-aý dep topshylaımyn qazir.
Aıtpaqshy, Namazdyń at tanyǵyshtyǵy jóninde. «Áı, áne bir tortóbeldi-aı» dep qaldy ol meniń básire taıyma suqtana qarap. Sol taı keıin ushqyr jylqy atanyp, ásirese, qashaǵan qýsa attatpaıtyn súırikteı sáýrik boldy. О́z úıirin shashaý shyǵarmaı adamǵa da, ańǵa da bermeıtin. Qasqyr kórse qarsy shaýyp, jerge tyǵyp jibererdeı tarpynatyn. Keıin Almatyda júrgende estidim, sol kertóbel baıaǵynyń batyrlarynsha aqyry oqqa ushyp mert bolypty. Taýdyń arasynda baqsha egip Stepan degen bireý otyrýshy edi, janýardy sol oqqa baılapty. Taıynshadaı-taıynshadaı ıtteri bolatyn, áldi aıǵyr solardyń birin tarpyp, taldyryp tastaǵanǵa uqsaıdy. Keıin ol ıt te maıyp bolypty.
Nákeńniń áke-sheshesin men de kórip, batalaryn alǵanmyn. Basqa kýrstas dostarymnan sózsiz artyqshylyǵym osy. Ákesi Omekeń jyp-jınaqy, sóılese dóp tıgizip qana oı aıtatyn, qyran qabaq kisi edi. Al anasy Áıkúl apamyz moldaý pishilgen, salmaqty, sarabdal jan bolyp kórindi. Namazalynyń boıynda ekeýiniń de qasıetteri daryǵan.
– Endi Omashtyń sarynyna salaıyn, – dep bizdi bir kúldirip alyp Namazaly garmonyn qulashtaı sozyp bir ketetin. Soǵan qaraǵanda ol kisi de ónerden qara jaıaý bolmasa kerek. Al Nákeńniń óziniń ájeptáýir án aıtatynyn bul kúnde bireý bilip, bireý bilmes. «Bıik taýlar bıikpin dep maqtanba, kúniń týsa sen de tyıpyl bolarsyń», dep Maqtymquly maqamdaryn ańyratqanda qulaq quryshyn qandyratyn.
Al endi osy Omash ákemiz ben Áıkúl apamyzdyń segiz ul men qyzynyń eshqaısysy da jerde qalǵan joq. Jerde qalǵanyńyz ne, bir jyly Namazaly men Dáýitáli baýyrymyz «Qurmet» ordenin bir kúni alyp, Omashtyń qos júırigi báıgeden qatar kelip, tańdaı qaqtyrǵany bar. Áne, taza qazaqy tárbıeniń tylsym syry!
Ádette: «Arman adastyrmaıdy», dep taqpaqtap jatamyz ǵoı. Máselen, óz basym «jýrnalıst bolam» dep tórtinshi klasta júrgende-aq ton piship, ony armanymnyń aqqusyna aınaldyryp, kókeıime qondyryp qoıǵan edim. Sonda da ne Namazaly, ne Janbolat bola alǵanym joq. Muny armandaýdyń qajeti joq degennen aıtyp otyrǵanym emes. Namazdyń erligin aıtý úshin sózimniń syralǵysy retinde salyp otyrǵanym.
Al osy Namazaly óz bıigine armandamaı-aq jetken ǵajaıyp jan. Onyń alǵashynda SHI ma, álde polıteh pa, áıteýir solardyń birine túsip aýa jaıylǵany da bar. Almatyda «Balalar álemi» dúkeniniń mańynda bir jobalaý ınstıtýty turatyn. Álgi oqýymdy tastap ketip, anaý qabatta, anaý áınektiń arǵy jaǵynda qyzmet istedim, dep kórsetetin maǵan. Aýylda júrip mal baǵyp, maltyǵyp kelgen maǵan onysy: «Kremlde jumys istep keldim», degennen kem kórinbeıtin.
Aqyry, boıyndaǵy týma talant túrtpektep baıyz taptyrmady ma, álde Tursyn aıtpaqshy «paıǵambardyń aq jolyndaǵy Salıhseıittiń sarqyty» bolǵan soń ata-baba árýaǵy qoldady ma, áıteýir óziniń shyńǵa shyǵarar ómirlik jolyn aqyry adaspaı ózi-aq taýyp keldi.
О́z kýrstasy, dosy bolǵan soń jaýdyra beredi demegin, aǵaıyn, sondyqtan ári qaraı sózdi Sherıazdan aǵa Eleýkenovke berelik.
– О́ndirdeı jas jigittiń talap tulparyna yrǵyp mingeni keshe ǵana sııaqty edi. Endi bir qarasam qasymyzdan zý etip óte shyǵyp kóz ushynda samǵap ketip bara jatyr. Biz de ózimizshe birsypyra eńbek etken sııaqty edik, biraq myna Namazaly inimniń qarqynyna, til aýzym tasqa, kóz ilespeıdi. О́z qatarynda birinshi bolyp IýNESKO professory atanýy nege turady. Áıteýir men almaq tursyn, estimegen ataqtary, Kembrıdj ýnıversıtetiniń «Jyl adamy» deı me, taǵy da bir «Qurmet medali», «Taný deklarasııasy» deı me, shash-etekten. Oǵan ózimizden berilgen marapattardy qosyńyz: Elbasy Nursultan Nazarbaevtan «Alǵys hat», Jýrnalıstıka akadmııasynyń «Altyn samuryq», Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵynyń laýreaty ... tolyp jatyr. Ol Las-Vegas (AQSh), Monreal (Kanada), Parıj (Fransııa), Máskeý jáne basqa da shet shaharlarynda ótkizilgen ǵylymı konferensııalardyń minberinen baıandama jasap, qazaq jýrnalıstıkasynyń qol jetkizgen tabystaryna iltıpatty baǵa alyp berip júrgen ǵalymdarymyzdyń biri.
Al Zeınolla Qabdolov aǵamyz bolsa: «Árbir meniń ustazdyq tárbıemdi alyp, túlep ushqan shákirt – meniń qolymnan shyqqan tóltýma kitabym ispetti. Men jazǵan kitaptardyń ishindegi klassıkasy – Namazaly Omashuly!» dep tamsanypty.
Bulardyń ekeýi de jas kezimizde tipti atyn aıtýǵa qaımyǵatyn alyp aǵalarymyz. О́zderi taý bola turyp, artyndaǵy inileriniń dál sondaı tulǵasyn tanyp, baǵasyn aıtyp, batasyn bergen mundaı abyz aǵa urpaqtan aınalmaısyń ba, aǵaıyn!
Aǵa degennen shyǵady, Namazalyny alashtyń Aqseleýi de jaqsy kórdi, jaqsy kórgeni bylaı tursyn, tipti onyń aldynda sál-pál kishireıip, tóbesine kóterip qurmetteıtin. Namazaly qansha dos bolsa da Aqań asqar taýdaı aǵamyz, onysyna ishteı namystanyńqyraýshy edim. Búginde Nákeń aǵamyzdyń onysyn artyǵymen aqtap otyr. Ol aldymen aǵamyz dáris oqyǵan ýnıversıtet ǵımaraty ishinen A.Seıdimbekov atyndaǵy aýdıtorııa ashyp, onyń ishin kádimgi mýzeıge bergisiz qylyp qoıdy. О́zi muryndyq bolyp júrip jyl saıyn Aqseleý oqýlaryn ótkizedi. Aqańnyń tasqaıaqty jaqsy kórgeni belgili. Soǵan oraı jylma-jyl onyń týǵan kúnine oraılastyryp qalam ustaǵan qaýym arasynda bılıardtan jarys ótkizip turý da Omashevtiń moınynda. О́z aýylynyń ǵana azamatyn dáripteý úrdis alǵan myna zamanda Nákeńniń bul isi úlgi tutarlyq-aq azamattyq endi.
Bizdiń Nákeńniń búgingi shyqqan bıigine talaby men talanty, qaıraty men qaısarlyǵy arqyly jetkeni aqıqat. Men ony tulparǵa tegin teńep otyrǵam joq. Ol báıgeniń arty ne, jal-quıryǵyn shań basyp ómiri ortasynda da qalǵan emes. Qur sóz bolmas úshin bir oqıǵa aıtaıyn. Ýnıversıtet bitirgen soń Osh degen jerde úsh aı áskerde boldyq. Bir kúni 15 shaqyrymǵa jaıaý jarys boldy. Sonsha qashyqtyqqa mashınamen apardy da, al kazarmalaryńa deıin shabyńdar endi, dep bizdi jaıaý qoıa berdi. Ústimizde áskerı kenep forma, aıaqta ap-aýyr kerzi etik. Bomazı shulǵaý. Buryn áskerde bolǵan tisqaqty Nurqasymnyń aqylymen qonyshymnyń bos jerlerin gazetpen tyǵyndap alǵam. Keıin kózim jetti, meniń janymdy alyp qalǵan sol boldy.
Namazaly aldymda, qasqyr jortaqqa salyp kelemiz. Sol qalpymyzda kazarmaǵa deıin búlkektedik. Kóp jigit múldem barlyǵyp jolda qaldy. Aldymdaǵy Namazaly kazarmanyń túbine kelip jyǵyla ketti. Túrinen álde nege qatty aýyrsynǵany bilinedi. Bir kezde qınalyp otyryp kerzi etigin sheshti-aý áıteýir. Qaradym da shoshyp tústim. Arqasyn aldyrǵan attaı eki tobyqtyń ústi qyzyl shaqa. Keıbir jerlerinde irtik-irtik bolyp terisi jalbyrap tur. Namysqa býlyqqan qaıran dosym janyna batqanyna qaramaı júgire bergen ǵoı. Kádimgi soǵystaǵy batyrlarda ǵana kezdesetin qaıtpas qaısarlyq degen osy emes pe!
Qyzyq men etigimdi sheshkende boldy. Aldymen álgi tyqqyshtaǵan gazetterdiń úgindileri burq ete qalyp, shulǵaýymdy jazǵanda aıaǵym jas balanyń bilegindeı bolyp búp-bútin shyǵa keldi. О́ıtkeni qurysyn, ony kórgen dosymnyń kózin aıtsańyzshy. Maǵan bir, gazetke eki qaraıdy shaqshıyp.
Sodan ol tamaqqa da bara almaı kazarmada jatyp qaldy. Komandırlerdiń kózderin ala berip, ashanadan tamaq tasımyn. Namazdyń maǵan ókpelegeni sondaı, men aparǵan tamaqty tipti ishpeı qoıdy. Meniń ornymda ol bolsa aldymen óziniń emes, meniń qamymdy oılar edi-aý. Sodan beri Nákeńniń aldynda eki aıaǵymdy birdeı tartyp júretin boldym.
Bul qysqa ǵumyrda dosymyzdyń talaı qaısarlyǵyna kýá boldyq. Súısindik te súıindik. Sonaý Qyrǵyz elimen shekaralas taza qazaq aýylynda ósip, qazaq mektebin bitirip, joǵary oqý ornyn da qazaqsha aıaqtaǵan onyń ol kezde, ıaǵnı 80-shi jyldary basqa ult ókilderin tańǵaldyryp, sonaý Máskeýde doktorlyqtyń shańyn aspanǵa shyǵaryp qorǵap kelgenin erlikke balamaı kórińiz. Ardaqty aqyn dosymyz Nesipbektiń:
... О́rlediń oza shaýyp tas qııaǵa,
Áıtpese ana mańdaı qasqııa ma?!
Jeńilip Napoleondaı sorlap qaıtpaı,
Sen batyr qorǵap qaıttyń Moskvada! –
dep súısine oı sebezgilegeni sol tus.
Keıbireýler ataqqa qoly jetkennen keıin, atynan aýyp túskendeı joq bolyp ketedi ǵoı. Omashev áste olardyń qatarynan emes. Ol óziniń ataq-dárejesin áldeneshe aqtaǵan aqylman. Eń aldymen ulttyq jýrnalıstıka ǵylymynyń ustyny bolyp, ony zamana jeli qalaı soqsa da shaıqalmaıtyndaı etip negizin berik qalap, qabyrǵasyna deıin qozǵalmaıtyndaı etip qoıdy. Qazir bul ǵylymda odan ótken bilgir joq desek esh qatelespeımiz. Qazaq radıosy tarıhynyń 1931 emes 1921 jylynan bastalatynyn tapjyltpaı dáleldep, on jyl keıin shegergeniniń ózi nege turady. Jáne bul rette bul taqyrypty burynyraq zerttegen áriptes ǵalymdarynyń da eńbekterin elep, eskerip otyrady. Bul da zııalylyqtyń, ǵylymǵa degen tazalyqtyń belgisi. Namazalyǵa tán qasıet.
Qazir jappaı toılanyp jatqan oblystyq basylymdardyń da mereıtoılaryn bir izge salyp otyrǵan osy Omashev. Al alashtanýǵa qosyp otyrǵan eńbegi óz aldyna bir tóbe. О́zimiz bitirgen jýrfakqa sińirgen onyń eńbegi tipti erekshe, tipti eresen. Ol sheteldiń talaı jerinde boldy, muhıt asyp sonaý Amerıkaǵa deıin baryp qaıtty. Keıbireýlerge uqsap, Abaı abyz aıtqandaı, qý dúnıeniń boǵyn alyp qaıtqan joq, ózimizdegi ǵylym men bilimniń joǵyn joqtap qaıtty. Aqyry óziniń iskerligi men ilkimdiliginiń arqasynda sonyń bárin kádege asyryp, jýrfaktyń bet-álpetin jańa zamanǵa saı múldem ózgertip, HHI ǵasyrǵa laıyqtap alyp ótken de osy Omashev.
Taǵy bir talantty dosymyz Júrsin Ermanovtyń:
Bárin aıt ta birin aıt – Namazymyz,
Tasqa salsań taımaıtyn KamAZ-ymyz.
Temirbek pen Taýmannyń ornyn basqan,
Sen aman bol, sary altyn sabazymyz! –
dep jyrlaıtyny onyń osyndaı taý kótergen Tolaǵaıdaı qaıratyna súısingendikten qaınap shyqqan ystyq yqylasy, rııasyz rızashylyǵy bolar. Áıtpese, ári dosy, ári jerlesi, talaı týysyn qııanattan qutqarǵan meni jyrlasa qaıda qalypty.
Osydan biraz jyl buryn Namazalymyz densaýlyǵy syr berip Astanaǵa birjola kóship kelgen. Abyroıymyz bar eken, Arqanyń aýasy em bolyp dosymyzdyń beti beri, aýrýdyń aldy ári qarady. Nákeń qaısarlyqtyń kókesin osy joly kórsetti. Keıde tipti oǵan qarap biz qınalatyn da jaǵdaılar boldy. Al ol bolsa bylq etpeıdi. Árıne, qınalady ǵoı. Biraq bildirmeıdi-aý sabazyń. Álgi Balzak shaldyń: «Osyndaı adamdardan shege jasasa ǵoı, shirkin», deıtini ras eken. Aqyry qaıyssa da, maıyspady.
Biz qazir Astanada kýrstas jeteýmiz. Jeteýmiz qarsylassaq jeti bórimiz, salǵylassaq jeti serimiz, al endi qyzyp alsaq jeteýmiz de jeti jyn-perimiz. Ne keremeti bar ekenin bilmeımin osy jeteýmizdiń de jyǵylar jerimiz Namazalynyń aldy. Onyń mysy da, pysy da basym. Arqanyń aı múıizdi arqary emes pe, Júrsin ǵana biraz sharpysatyny ras. Biraq shańyraqtaı múıizin shaıqap-shaıqap ol da qoıady aqyry.
Namazaly Omashevty dara bitken daraq dese bolar. Meniń uǵymymdaǵy dińgegi áýelegen, jemisi máýelegen, jelge pana, kúnge kóleńke dara bitken daraqtyń dál ózi ol. Ol ustazdyq etken otyz jylda aldynan úsh myńǵa jýyq shákirt ótipti, olar jaıǵan japyraǵy emeı nemene, otyzǵa jýyq kitap, bes júzge jýyq maqala jazypty. Ol halqyna bergen jemisi emes pe, úsh balapanynan kórgen nemereleri bolsa aldaǵy myń jasaıtyn máńgilik ómiri ǵoı.
Sáýlebek JÁMKENOV,
ádilet polkovnıgi,
zańger-jýrnalıst.
ASTANA.
Sońǵy jańalyqtar
Kaspıı teńizinde bir túnde úsh jer silkinisi tirkeldi
Tabıǵat • Keshe
Bloger Qaısar Qamza Vetnamda ustaldy
Oqıǵa • Keshe
Sherhan Talap jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Keshe
Astanada «Nur shashý» halyqaralyq kórmesi ashyldy
Mádenıet • Keshe
Elimizdiń baılanys naryǵy 380 mlrd teńgege jetti
Qoǵam • Keshe
Qazaqstan ǵaryshty jańa tásilmen zertteýge kóshedi
Qazaqstan • Keshe
Pavlodarda jer opyrylyp, eki jumysshy qaza tapty
Oqıǵa • Keshe
Qarashyǵanaq jobasy: gaz jetkizý men baǵa máselesi talqylandy
Qazaqstan • Keshe
Almatyda dástúrli V Farabı forýmy qorytyndylandy
Forým • Keshe
