Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Bul másele týraly jyl basynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda da qozǵap, el órkendeýine jol ashatyn birqatar naqty mindetti sheshý qajettigine toqtalǵan edi. Sonyń ishinde aýqymdy ónerkásip jobalardyń iri bıznes ókilderimen, ınstıtýsıonaldy ınvestorlarmen jáne sarapshylarmen birge pysyqtalyp, naqty jumys júrip jatqanyn aıtty.
«Meniń tapsyrmammen Úkimet memleket pen bıznestiń qarym-qatynasyn qaıta qaraýǵa múmkindik beretin jańa Salyq kodeksin ázirlep jatyr. Salyq júıesin jetildirgende tek tólem jınaý tásilimen shektelip qalmaý óte mańyzdy. Bir jaǵynan, ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý kerek. Ekinshi jaǵynan, bıýdjet kirisiniń azaıyp ketpeýine mán bergen jón. Iаǵnı tarazy basyn teń ustaý qajet. Jańa bıýdjet kodeksi de – óte mańyzdy qujattyń biri. Biz «qazyna qarajatyna» degen kózqarasymyzdy ózgertip, ony tıimdi, jónimen ári únemdep jumsaýǵa tıispiz. Bul rette memlekettik satyp alý isin jáne memleket pen jeke sektordyń seriktestigin retteıtin jańa zańdar eleýli ról atqarady. Osy qujattar memlekettik satyp alý isiniń ashyq bolýyn da qamtamasyz etedi. Sondaı-aq ekonomıkany damytýǵa qajetti qarajat qoryn qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi», dedi Prezıdent.
Prezıdent bul máselege bıyl 7 aqpandaǵy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda keńirek toqtaldy. Jıynda byltyr atqarylǵan jumystardy qorytyndylap, aldaǵy kezeńniń basty mindetterin aıta kelip, Úkimet pen ákimder jumys isteý tásilin túbegeıli ózgertý kerektigin eskertti. Munymen qatar Jańa Salyq kodeksi týraly, buǵan qosa Úkimet jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaýǵa tıis ekendigi aıtyldy. Memlekettik satyp alý, memleket pen jekemenshik seriktestigi, qurylys salasyn retteý júıesin reformalaý, bul jumysty ınvestısııa tartý jáne bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný isindegi reformalarmen barynsha úılestirý qajettiligi jıyn mańyzdylyǵyn asha túskendeı.
Atalǵan otyrysta Prezıdent ekonomıkany keshendi túrde yryqtandyrý úshin júıeli sharalar qabyldaý qajet ekenin basa aıtqan edi. Bul – memlekettiń ekonomıkalyq úderisterge shamadan tys aralasýynan birtindep bas tartýǵa múmkindik beretin óte mańyzdy reforma.
«Bular ekonomıkanyń barlyq salasyna qatysty mańyzdy mindetter. Baqylaýsyz monopolııany, resýrstardy ádiletsiz bólýdi, básekeniń zańsyz tásilderin qoldanýdy túbirimen joıý qajet. Jekeshelendirý tıimdi júrgizilgen jaǵdaıda ǵana ekonomıkanyń barynsha erkin damýyna jol ashylady», dedi Prezıdent.
Artynsha Úkimetke memlekettik menshik tizilimin qaıta qaraý jáne jekeshelendirý úderisiniń ádis-tásilin naqtylaý, sondaı-aq Strategııalyq josparlaý jáne reformalar, Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttikterimen birlese otyryp bir aı ishinde «Ekonomıkany yryqtandyrý» (lıberalızasııa) týraly Jarlyqty ázirleý jóninde tapsyrma bergen bolatyn.
Maqala basynda aıtqandaı, ótken aptada Memleket basshysy «Ekonomıkany yryqtandyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Bekigen qujattyń negizgi baǵyty – básekelestikti damytý, ekonomıkaǵa memlekettiń aralasýyn qysqartý, bıznes shyǵyndaryn azaıtý arqyly kásipkerlik salasyndaǵy erkindik. Ol úshin birinshi Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń janynan jekeshelendirýge jatatyn memlekettik aktıvterdiń krıterıılerin ázirleý jáne olardyń tizbesin qalyptastyrýdy qamtamasyz etetin Jekeshelendirý jónindegi ulttyq ofıs qurylmaq. Sonymen qatar «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ jáne onymen enshiles kompanııalardyń korporatıvtik basqarý men sapasyn arttyrý jáne satyp alý úderisteri jolǵa qoıylady. Taýarlar naryǵyndaǵy básekelestikti damytý úshin birqatar naqty shara qabyldanady.
Budan bólek, bıznes ashý jáne ony júrgizýdi jetildirý úshin kvazımemlekettik uıymdardyń kommersııalyq qyzmetiniń qoljetimdiligi, tehnıkalyq sharttardy alý jáne ınjenerlik jelilerge qosylý rásimderin jeńildetý kózdelgen. Ol úshin qazaqstandyq standarttar boıynsha mindetti túrde jobalyq-smetalyq qujattama ázirlemeı, qurylys salýǵa ozyq halyqaralyq standarttarǵa saı keletin jobalardy paıdalanýǵa múmkindik beriledi.
Jarlyqta bıznestiń quqyǵy men zańdy múddesin qorǵaýdy kúsheıtýge basymdyq berilgen. Sonyń ishinde ekonomıkalyq qyzmet salasyndaǵy qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy qylmys sanatynan alyp tastaý, memlekettik organdar bastamashylyq etetin tyıym salý-shekteý sharalaryn prokýrorlarmen kelisý jáne basqa da rásimder arqyly kúsheıtýge baǵyttalǵan is-sharalar kesheni jeke blok retinde berilgen.
Jarlyqtyń júzege asyrylýy ekonomıkadaǵy memlekettik sektordyń úlesin aýqymdy jáne jedel túrde qysqartýǵa, jeke kásipkerlik úshin ekonomıkalyq keńistikti ulǵaıtýǵa qosymsha serpin beredi dep kútilip otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, Jarlyq kásipkerlik baǵytta erkindik beredi. Sondaı-aq aldaǵy ýaqyttaǵy quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılar men kepildikterdi aıqyndaıdy.
«Qujattyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda máni de, mańyzy da zor dep esepteımiz. Negizgi baǵyty – jekemenshikti, onyń ishinde oǵan qolsuǵylmaýshylyqty qamtamasyz etý. Sondaı-aq jeke kásipkerlik qyzmetiniń erkindigi, naryqqa qatysýshylar arasyndaǵy erkin básekelestikti damytý, naryqqa qol jetkizýde ákimshilik kedergilerdi tómendetý jáne memlekettik organdarmen ózara qarym-qatynastarda bıznestiń shyǵyndaryn jappaı azaıtýǵa degen oń qadam desek bolady», deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń Basqarýshy dırektory Baýyrjan Muqan.
Aıtýynsha, AQSh ekonomıkasyn osy mysalǵa ábden jatqyzýǵa bolady. Sebebi onda kapıtaldardyń qozǵalysyna degen baqylaý shektelgen, tipti joq dese de bolady. Ekonomıkadaǵy ákimshilik kedergiler óte tómen. HH ǵasyrdyń aıaǵynan bastap valıýtalyq baqylaý degen múlde joq. Quqyqtyq jáne sot júıesine, ony ákimshilendirýge qatysty tolyqqandy táýelsizdik oryn alǵan. Jalpy, jekemenshik sektordyń quqyǵy óte joǵary deńgeıde qorǵalǵan.
Bul pikirdi táýelsiz sarapshy Rýstam Júrsinov ta qoldaıdy ári Memleket basshysynyń Jarlyǵy eldegi oń ózgeristerge bastaıdy degen senimde.
«Prezıdent Jarlyǵy – memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýyn azaıtý jáne básekelestikti yntalandyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Sonymen qatar Jarlyq ulttyq standarttar boıynsha jobalyq qujattamany mindetti túrde ázirlemeı-aq, qurylys úshin halyqaralyq standarttardy paıdalaný múmkindigin beredi, sondaı-aq bıznes quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtedi. Bul eldegi jeke kásipkerlikti damytýǵa tyń serpin beredi», deıdi sarapshy.
Ol keıingi eki jyl ishinde bıznes-ombýdsmen keńsesi Úkimetpen birlesip «taza paraqtan» retteýdi engizý boıynsha jumys júrgizgenin, 10 myńnan astam eskirgen jáne artyq talaptar joıylǵanyn atap ótti. Sondaı-aq Jarlyqty kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaýǵa jáne qolaıly kásipkerlik ahýal jasaýǵa baǵyttalǵan eldiń ekonomıkalyq saıasatynyń mańyzdy aspektisi dep baǵalap otyr.
Arnaıy keshendi jospar nátıjesinde 2025 jylǵa deıin memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin 14 paıyzǵa deıin azaıtý kózdelgen. Baýyrjan Muqannyń aıtýynsha, memlekettik menshikte el boıynsha 675 nysan bar. Sonyń ishinde 7 nysan – respýblıkalyq, 250-i – kommýnaldyq jáne 262 ulttyq holdıngter men kompanııalarǵa tıesili. Sondaı-aq Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarǵa tıesili 150 nysan bar.
«Osylardyń birshamasyn jekemenshikke berý úderisi júrip jatyr. Bul – ekonomıkany yryqtandyrýǵa qatysty alǵysharttardyń biri. Jeke kásipkerler osy nysandardy basqarý arqyly qoǵamdyq sıpaty bar qyzmetterdi júzege asyrýǵa múmkindikter alady. Ekinshiden, atalǵan qujat taýar básekelestigin arttyrýǵa, memlekettik satyp alý kezindegi kedergiler men bıznes shyǵyndaryn azaıtý arqyly kásipkerliktiń belsendiligin joǵarylatýǵa septigin tıgizbek. Jalpy, ekonomıkalyq júıede yryqtandyrý sharasy neǵurlym joǵary bolsa, soǵyrlym pozıtıvti nátıjege jete alamyz dep oılaımyn», deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń Basqarýshy dırektory.
