Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qarapaıym ıgilikterge únemi muqtajdyq kedeıdi qamkóńil etip, óz ómirine áser etetin kúndelikti sheshimderdi basqara almaıtyn dármensiz halge túsiredi. Isher as, kıer kıim, qolaıly baspana sekildi bazalyq qajettilikterge qoljetimdilik shekteýli bolǵan jerde qalypty tynys-tirshilikti elestetý qıyn. Jumyssyzdyq, áleýmettik qyzmetterge qoljetimsizdik adamdy ónimdi ómir súrý múmkindiginen aıyrady.
Kedeılik tek turaqty túrde kúnkóristi qamtamasyz etý úshin kiristiń jetispeýshiliginen ǵana emes, halyqtyń osal tobynyń jalpyǵa birdeı áleýmettik-ekonomıkalyq ómirge tolyqqandy aralasa almaı, qoǵam úderisinen oqshaý qalýynan da kórinedi. Bul qubylys kez kelgen el úshin áleýmettik qundylyqtardyń taıazdaýymen, ortaq múddelerdiń ydyraýymen qaýipti. Teńsizdiktiń beleń alýy ekonomıkalyq ósýge, qoǵamnyń birtutastyǵyna nuqsan keltiredi. Demek árbir memlekettiń kún tártibinen túspeıtin kedeılikpen kúres máselesi halyqtyń áleýmettik osal toptaryn ataýly qoldaý, uzaqmerzimdi áleýmettik mindettemelerdi qamtamasyz etý, kedeılikten týyndaǵan jaǵymsyz áserlerdi azaıtý, kásipkerlik bastamany yntalandyrý turǵysyndaǵy aýqymdy da dáıekti is-sharalardy qamtýy kerek. Munyń aıasynda ornyqty jáne ınklıýzıvti ekonomıka, qoǵam belsendiligi men halyqaralyq yntymaqtastyq sheshýshi ról atqarady.
2000 jyldan beri álemde kedeıliktiń taralýy eki esege azaıǵanymen, damýshy elderdegi on adamnyń biri halyqaralyq kedeılik sheginen tómen deńgeıde (kúnine 1,90 dollar) jan baǵyp jatyr. Sondaı-aq mıllıondaǵan adamnyń tabysy osy mólsherden sál asady. 700 mıllıonnan asa adam taqyr kedeı kúıinde áli de densaýlyq, bilim, sý resýrstary men sanıtarlyq sııaqty eń mańyzdy qajettilikterdi qanaǵattandyrýda qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Kedeıliktiń etek jaıýy adam quqyqtarynyń tolyq, tıimdi júzege asyrylýyna da kedergi keltiredi. BUU-nyń Ornyqty damý maqsattaryna (ODM) qol jetkizý jolyndaǵy is-qımyly kedeılikti túpkilikti joıý halyqaralyq qaýymdastyqtyń basty basymdyqtarynyń biri bolyp qala beretinin bildiredi. Kedeılikpen kúres elder, úkimetter, halyqaralyq uıymdar men azamattyq qoǵam arasyndaǵy keshendi tásil men yntymaqtastyqty talap etedi. Kedeılik deńgeıin tómendetýden bastap azyq-túlik qaýipsizdigine deıin kóptegen ózekti baǵyt túrli daǵdarys saldarynan kúrdelene túsken qazirgi jaǵdaıda álem úkimetteri ODM, sonyń ishinde eshkimdi qıyn jaǵdaıda qaldyrmaý jónindegi negizgi mindettemelerge beıildiligin shuǵyl rastaýy qajet. Bul rette kedeılikke qarsy memlekettik baǵdarlamalar 2021 jyly kúrt jandanǵan. Biraq múldem artta qalǵandardy qamtý úshin mundaı tujyrymdamalarda adamdardy kedeılik tuzaǵyna túsiretin ózara baılanysty shekteýlerdiń búkil jelisi tereń zerdelenip, eskerilýge tıis.
Aýqatty elderdiń ózin aınalyp ótpegen kedeılik pen teńsizdik damýshy aımaqtarǵa ekibastan tán. Bul qubylys aıasynda áleýmettik álsiz toptardyń qarqyndy ósýimen betpe-bet kelip otyrǵan elimiz de birqatar jetistikti qaıta saralaýmen qatar jańa synaqtarǵa da daıyndalýǵa májbúr. Máselen, ótken jyldyń qorytyndysynda resmı derek boıynsha elimizde kedeıshilik sheginen tómen deńgeıde ómir súrip jatqandar sany 500 myńnan (111 myńǵa jýyq otbasy) asqan. Resmı túrde elimizde tabysy bıylǵy qańtardan bastap 43 407 teńge kóleminde belgilengen eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen adamdar kedeı sanalady. Jarty mıllıonnan asa adamnyń aılyq tabysy 28 myń teńgege jeter-jetpes, ıaǵnı eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-ynan az bolǵan. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi byltyrǵy 3-toqsanda 5,6 paıyzdy qurady. Sóıtip, aılyq tabysy jan basyna shaqqanda 51 750 teńgeden aspaıtyndar sany 1,1 mln adamǵa jetken. Sol merzimde osy qatardaǵylardyń kúrt kóbeıýi Túrkistan oblysynda (9,6 paıyz) tirkeldi. Kedeılik deńgeıi Jetisýda 1,6 paıyzdyq tarmaqqa edáýir ósip, 9,3 paıyzǵa bardy.
Kedeılik qaýpine úı sharýashylyqtarynyń kólemi qatty áser etedi. Osylaısha, adam sany beseýden asatyn otbasylar arasynda kedeılik deńgeıi byltyrǵy 3-toqsanda 10 paıyzdy quraǵan, bul jalpy kedeılik deńgeıinen eki ese artyq. Keıingi birer jylda elimizde qajetinshe paıdaly jáne sińimdi azyq-túlik satyp ala almaıtyndar sany ulǵaıdy. Halyqtyń az qamtylǵan sanattary arasynda toıyp tamaqtanbaýdyń taralýy birden birneshe paıyzdyq tarmaqqa 6,7 paıyzdan 8,4-ke ózgerdi. Otbasy aıyna qandaı ónim túrlerin jáne qansha mólsherde tutynatynyn egjeı-tegjeıli zertteý halyqtyń eń osal bóligi etti – 5,5 paıyz, sút ónimderin – 8,2 paıyz, sary maıdy – 6,8 paıyz, táttini 9,2 paıyz az jeı bastaǵanyn baıqatqan. Resmı túrde kedeılik deńgeıi byltyrǵy 2-toqsanda 5,1 paıyzǵa deıin tómendedi. Eger absolıýtti kórsetkishterdi qarastyratyn bolsaq, 2018 jyldan bastap kúnkóris deńgeıinen tómen tabyspen ómir súretin úı sharýashylyqtarynyń sany azaıǵan joq.
Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń aıtarlyqtaı nasharlaýy men tutyný baǵalary ındeksiniń joǵarylaýy eń tómengi jalaqy deńgeıin ósirýge túrtki bolatyny túsinikti. Bul rette elimizde eń tómengi jalaqynyń 21,3 paıyzǵa ósýi ınflıasııalyq úrdistiń áserin birshama jeńildetti. Eń tómengi tólem mólsheri osy jylǵa qaraı 85 myń teńgege deıin ósti. Degenmen aıtarlyqtaı jaqsarǵanyna qaramastan, bul ólshem neǵurlym damyǵan memleketterdiń, sondaı-aq jan basyna shaqqandaǵy IJО́ bizge qaraǵanda ekonomıkasy tómen damýshy keıbir elderdiń kórsetkishterinen áli de bolsa kenje qalyp otyr. Eldegi ekonomıkalyq ahýal turǵysynan kelgende birqatar zertteý eń tómengi jalaqyny halyq arasyndaǵy kedeılik deńgeıin tómendetý quraly retinde paıdalanýdyń tıimsizdigin topshylaıdy. Iаǵnı eń tómengi jalaqy 2023 jyldyń sońynda 5,1 paıyzǵa ósse de, bul kedeıliktiń tómendeýine ákelmegen. Kedeılik shegi halyqaralyq standarttar boıynsha qabyldanǵannan áldeqaıda tómen deńgeıde belgilengen. Nátıjesinde, kedeılikte ómir súretin adamdardyń naqty sany resmı tanylǵandardan birneshe ese joǵary bolýy múmkin. Ásirese bul tabysy eń tómengi jalaqymen rettelmeıtin jáne ádette jaldamaly qarym-qatynastaǵylardyń tabysynan edáýir tómen ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattarǵa qatysty. Osyny qaperge alǵanda, durysy – áleýmettik qorǵaýǵa jáne ómir súrýdiń jalpyǵa ortaq deńgeıin qamtamasyz etýge tikeleı yqpal etetin halyqtyń neǵurlym osal toptaryna baǵdarlanǵan qoldaý júıesin iske qosý.
Elimiz halyqtyń ál-aýqatyn turaqty arttyrýǵa negizdelgen áleýmettik saıasatty úzdiksiz júrgizip keledi. Bul baǵyttaǵy belsendi sharalardyń nátıjesinde 2001-2021 jyldar aralyǵynda kedeılik deńgeıi, ıaǵnı tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 46,7 paıyzdan 5,2 paıyzǵa deıin tómendedi. Bul úderiste «Memlekettik ataýly áleýmettik kómek týraly» zańnyń qabyldanýy erekshe ról atqardy. Osy qujat arqyly belgili bir obektıvti sebepterge (jasyna, eńbekke ýaqytsha jaramsyzdyǵyna, densaýlyq jaǵdaıyna, jumystyń bolmaýyna jáne t.b.) baılanysty óz ómiriniń jaǵdaıyn qamtamasyz etýde qıyndyqtarǵa tap bolǵan az qamtylǵan azamattarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetý kózdeldi. AÁK-tiń negizgi maqsaty – aqshalaı tólemder túrindegi qoldaýdy júzege asyrý jáne otbasynyń eńbekke qabiletti múshelerin jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna tartý arqyly otbasyn qıyn ómirlik jaǵdaıdan shyǵarý.
Indýstrııalyq damýdyń jańa kezeńine ótý barysynda qoldanystaǵy eń tómengi áleýmettik standarttardy qaıta qaraý, AÁK-ti kúsheıtý, passıvti kómekten belsendi saıasatqa kóshý, eńbek belsendiligin jáne qıyn ómirlik jaǵdaıdy eńserý úshin otbasylardyń kúsh-jigerin yntalandyrý qajettiligi qalyptasty. Osyǵan baılanysty 2020 jyldan bastap ataýly áleýmettik kómek kórsetýdiń qoldanystaǵy júıesi túzetildi. Negizgi baǵdar eńbekke yntalandyrý, az qamtylǵan azamattardyń tabystary men memlekettik qoldaý mólsherin esepke alýǵa qatysty ashyqtyq pen ádildikti qamtamasyz etýge arnaldy.
Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, byltyr jáne osy jyldyń 1-toqsanynda ataýly áleýmettik kómek alǵan 58 445 otbasy memlekettik qoldaý sharalary arqyly kedeılik jaǵdaıynan shyǵyp otyr. 2023 jyly jalpy somasy 59,4 mlrd teńgege – 114,1 myń otbasy (598,4 myń adam), 2024 jyldyń úsh aıynda 7,8 mlrd teńgege 58,8 myń otbasy (312 myń adam) AÁK aldy. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha óńirlik bóliniste AÁK alýshylardyń eń kóbi Túrkistan oblysynda – 27 myń otbasy (23,7%), Shymkent qalasynda – 12,7 myń otbasy (11,2%), Almatyda – 9,5 myń otbasy (8,3%), Qyzylorda oblystarynda – 9,4 myń otbasy (8,2%). AÁK alýshylardyń eń az sany Ulytaý – 538 otbasy (0,5%), Atyraý – 1,1 myń otbasy (0,9%), Soltústik Qazaqstan oblystarynda 1,6 myń otbasy (1,4%) baıqaldy. AÁK alýshylardyń qurylymynda basym kópshiligi balalardyń úlesine keledi – 65,4% nemese 391,2 myń adam, jumys isteıtin azamattar – 15,1% nemese 90,6 myń adam; balalardy, qarttardy jáne múgedektigi bar adamdardy kútetin adamdar – 12,4% nemese 74,2 myń adam; qalǵan 7,1%-y azamattardyń basqa sanattaryna jatady.
Sala basshysy Svetlana Jaqypovanyń aıtýynsha, kedeıshilik sheginen tómen deńgeıde ómir súrip jatqan 91 myńnan asa azamat jumys isteýge qabiletti. Memleketten ataýly áleýmettik kómek alý úshin otbasynyń jumys isteı alatyn múshesi jumysqa ornalasý nemese basqa mamandyqty meńgerýge ýaǵdalasýy kerek. Osymen memleket mundaı azamattardy tek járdemaqy tóleýmen qoldap qana qoımaı, olarmen mindetti jumysqa ornalastyrý boıynsha áleýmettik kelisimshart jasaıdy.
Mysaly, Aqtóbe oblysynda kópbalaly otbasy memlekettik qoldaý sharalary aıasynda byltyr 400 AEK nemese 1 mln 380 myń teńge kóleminde qaıtarymsyz grant alyp, shaǵyn naýbaıhana ashqan. «Biz jubaıym ekeýmiz 6 bala tárbıelep otyrmyz, joldasym «Qazposhtada» jumys isteıdi. 2018-2019, sondaı-aq 2022-2023 jyldary AÁK alýshy boldyq. Byltyr qaıtarymsyz grant alǵannan keıin men jeke kásipker retinde tirkeldim. Qazir eki adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyrmyz», deıdi Shalqar qalasynyń turǵyny Janargúl Naǵımetova.
Qostanaı oblysynyń turǵyny Krıstına Rogojnıkova da qaıtarymsyz grant alyp, óz kásibin bastady. Ol otbasymen birge 2021 jyldan 2023 jylǵa deıin AÁK alyp kelgen. «Men manıkıýr salasyna kelýdi kópten beri oılastyryp júrdim, sebebi ózimdi dál osy baǵytta synap kórgim keldi. Mansap ortalyǵynyń keńes berýimen «Bastaý bıznes» baǵdarlamasy boıynsha oqýdan óttim. Ári qaraı men 1 mln 380 teńge kóleminde grant alyp, kabınet ashyp, jumysymdy bastap kettim», deıdi kásipker kelinshek.
Búginde kóptegen el azamattardyń densaýlyq saqtaý, bilim berý qyzmetterine, jeke turǵyn úı men turaqty tabysqa qoljetimdiligin nazarǵa alyp, kedeılik deńgeıin anyqtaýdyń kóp ólshemdi úlgisin qoldana bastaǵan. Osynyń negizinde elimizde ataýly áleýmettik kómekti jetildirýdiń mańyzy zor. Jýyrda eń tómengi aılyq jalaqy mólsherin aıqyndaýǵa ınnovasııalyq tásildiń engizilýi de – áleýmettik úderisterdiń bir orynda toqtap qalmaı, únemi ilgeri jyljyp, damyp otyratynynyń kórinisi. Memlekettik saıasat deńgeıinde bekitilgen jańashyldyq halyqtyń ortasha tabysy men olardyń eńbek ónimdiligin baǵalaý týraly ózekti derekterdi paıdalana otyryp, eń tómengi jalaqy mólsherin dál anyqtaýǵa múmkindik týǵyzdy. Kedeılikti azaıtýǵa umtylý eldegi ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan yqpaldy da uzaqmerzimdi sharalardy qamtıdy. Onyń aıasynda Úkimet pen qoǵamdastyq halyqty áleýmettik qorǵaýdy nyǵaıtý, kedeılik deńgeıi joǵary aımaqtardyń ekonomıkalyq damýyn yntalandyrý, sapaly jumys oryndaryn qurýǵa járdemdesý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, bilim berýdi damytý baǵytynda neǵurlym belsendi tásilderdi ıgerýi kerek.
