Tonaýdyń toqsan tásili

Internette «Bul ne qylǵan batpan quıryq» degen blogty kózim shalyp qalyp, oqýǵa yntyqtym. Onda bizbike degen búrkenshik atpen Kerekinfo.kz saıtyna tirkelgen blogger osyndaı taqyrypta ájeptáýir áńgime órbitipti. «Osynda otyrǵan bloggerlerdiń bárinde mundaı jaǵdaı bolǵan shyǵar. Bir kúni poshtama hat keldi «siz mıllıon eýro uttyńyz, bankimiz osyndaı, Londonda ornalasqan, bálen-túgen», dep. Sodan bul hatty zeıin salyp oqydym, negizi buryn da kelgen edi osyndaı hat, biraq oryssha qate-qate jazylǵan bolatyn. Mynaý aǵylshynsha saýatty jazylypty, sodan mun­daı bank jalpy bar ma dep ǵalamtordy sharladym. Bar eken, meken-jaıyn da anyqtap, qatesiz jazypty. Ne kerek, «shot ash» depti birinshi. Men nusqaýlaryna súıenip, bárin jasadym. Sodan shot ashyp, «shotym osyndaı» dep, hat jazyp jibersem, maǵan: «siz jiberip otyrǵan sertıfıkatty alýyńyz qajet, ol úshin 1000 fýnt salýyńyz kerek osy shotqa» dep jazypty. «Qoı, molańdy ári sal» dep aǵylshynsha jazyp jiberdim. Endi ǵalamtordy taǵy sharlamaımyn ba, sóıtsem atalǵan bankke aldanyp, aqsha salǵan baıǵustar kóp eken» depti álgi adam. О́z basym mundaı hattardy kórip júrmin, biraq asa mán berip qaramaǵan ekenmin. Kúni búginge deıin ártúrli jaǵdaıda tonalyp júrgender jóninde estýshi edim, biraq, ınternettegi poshtaǵa shetelderden keletin jalǵan hattardyń bolatynyn birinshi ret estip turmyn... Alaıaqtardyń kóbeıip ket­kendigi nelikten? Zaman azdy ma, bálkim «sanany turmys bıleıdi» degen osy bolar? Ýaqyt alǵa basqan saıyn zamannyń jaqsylyǵy men jamandyǵy qatar kele jatqandaı. Buryn-sońdy alaıaqtar nemese tonaýshylar kóshe mańynda, bazar janynda turyp neshe túrli aılamen jurttyń aqshasyn sypyryp jatatyn. Odan bólek, jalǵan atpen jalǵyzbasty qarııalardyń úılerine kirip alyp, tonap ke­tetinderdi de estıtinbiz. Al qa­zirgi ýaqytta, siz úıińizde, et ja­qyndaryńyzdyń arasynda otyryp ta tonala bermeksiz. Oǵan kún saıyn qulashyn sermep, qarqyndap damyp jatqan jahandaný da yqpal etpek.

 Poshta arqyly arbaý

Úıińizge poshta arqyly ke­letin sansyz hattardy baı­qaıtyn bolarsyz. Solardyń ishinde qaısysy kerek, qaısysy qajet emestigin birden ajyratyp, sol tusta qoqysqa tastaı salǵan kezińiz boldy ma? Úıge hat joldap, «siz pálen aqsha uttyńyz, siz jeńimpaz atandyńyz» degen sekildiler kóbeıip ketti. Mysal retinde, osydan eki jyldaı ýaqyt buryn birshama adamdy shýlatqan «Na dom servıs» kompanııasy týraly bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Turmysqa qajetti zattar satýmen aınalysatyn kompanııadan úı ıelerine poshta arqyly hattar keledi eken. Marketıng salasyndaǵy qyzmetkerleri asa aılaker bolsa kerek, qarajat tabýdyń keremet tásilin oılap taýypty. Adamdarǵa «siz pálen uttyńyz, endi tek bizdiń kompanııa­dan osyndaı somaǵa zat satyp alsańyz bolǵany» dep hat jiberedi eken. Hattaǵy úlken somany kórip qyzyǵa túsetin halyqtyń 5 myńnan 15 myńǵa deıin atalǵan kompanııadan taýar satyp alýy esh qıyndyq týdyrmaıtyn kórinedi. Sodan birinshi kezekte jaılap 10 myń kóleminde taýar satyp ala bastaǵan adam, keıingide birshama qarajatyn bolmashy zattarǵa qurtyp jibergenin artynan bilip, barmaq tisteıdi. Osyǵan baılanysty ınternet jelisinen aqparat izdep kórgen bolatynbyz. «Aryz kitapshasy» dep atalatyn saıtta 50-den astam pikirler legi qaptap ketipti. Biri osy kompanııanyń alaıaqtyǵy týraly aıtsa, ekinshisi úılerine kelip jatqan «Na dom servıs» hattaryn tipti oqymaıtyndaryn aıtqan. Tipti, bireýi 200 myń teńge kóleminde taýar satyp alyp, tonalyp otyrǵandyǵyn ashyna jazypty. Mundaı jolmen aqsha tabýdy kózdep otyrǵan jalǵyz bul kompanııa emes, «Vremıa» gazetinde jarııalanǵan «Nas razdevaıýshıı obman» atty maqalada osyǵan uqsas baǵytta alaıaqtyqpen aınalysatyn kompanııanyń qurbany bola jazdaǵan qarııa týraly ja­zylypty. «Meggı Moll» ın­ternet-magazıninen 89 jastaǵy almatylyq Mınel Sýtjanova esimdi qarııaǵa «Tutynýshy Sýtjanova, siz 4 500 000 teńge ıegeri atanǵanyńyzdy resmı jarııalaımyz!» degen jazýlarmen hat kelgen. Qatty qýanǵan qarııa jańaǵy hattaǵy somaǵa qyzyǵa túsip, baıyppen mán berip qaraǵan kórinedi. Biraq, tańǵalarlyǵy, qarııa atalǵan ınternet-magazın týraly tipti estigen de, kórgen de emes. Onyń ústine ınternet arqyly tapsyrys berý joldaryn bilmeıtin kórinedi. Mıllıonǵa bir qadam qaldy degen sózdermen M.Sýtjanovaǵa ózderinen bir zat satyp alýdy usynypty. Oǵan 150 myń teńge utyp alý úshin 5 myń teńge kóleminde, al 250 myń teńge úshin 7 myń teńge kóleminde taýar satyp alýdy aıtqan. Sol tusta qarııanyń jaqyndary seziktenip qalypty. Alaıaqtardyń ýysynan sytylyp shyqqan ol kólemdi somaǵa aldanyp qalmaǵandyǵyna shúkirshilik etedi. Bul oraıda qyzyǵýshylyq tanytyp, aqparat izdep kórgenimizde «Meggı Moll» kompanııasynyń atyna ja­zylǵan shaǵymdar legi birshama bolyp shyqty. Vıktor esimdi azamat «Men 56078 teńgemdi qalaı qaıtaramyn?» degen ataýmen jazba jarııalapty. «Men ótken jyldyń tamyz aıynan beri tórt taýarǵa tapsyrys berdim, ári aqshasyn aldyn ala tólegen bolatynmyn. Taýar áli joq. Kompanııaǵa habarlassam, meniń tapsyrysym túspegendigin aıtady», dep ýájin jetkizipti. Onda saıtqa zańger jaýap berip, sotqa júginýdi usynǵan. Degenmen, sotta jeńip shyǵý ekitalaı ekendigin de qosa aıtypty. Zańgerlerdiń aıtýynsha, joǵarydaǵydaı joldarmen alaıaqtyq jasap otyrǵan kompanııalardyń jumys isteý tásili zańsyz emes. Sebebi, «je­ńim­paz» degen sózdi olar belgili aksııaǵa qatysýshynyń ornyna qoldanady, ári qazirgi tańda jeńimpazdyń áli joq ekendigin konverttiń ishki jaǵyna kishi shrıfte jazyp qoıady eken. Ony jaı kózben ańǵarý múmkin emes. Onyń ústine olardan taýardy óz erkimen satyp alatyn turǵyndardyń ózderi ǵana oılanýlary tıis másele bul. Qyzyǵy – jumys isteý fýnksııasy bir-birine uqsas kompanııalarǵa tipti siz ınternetti paıdalana almaıtyn bolsańyz da, onda sizdiń aty-jónińiz eshqashan tirkelmegen bolsa da hat kele beredi eken. Soǵan qaraǵanda atalǵan kom­panııalardyń turǵyndar jaıly aqparat alyp otyratyn bir derekkózi bar bolǵany degen oı keledi. Ne degenmen «Bul ne qylǵan batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq» dep oılaný abzal ár iste de. Sebebi, eshkim eshkimge se­bepsizden sebepsiz mıllıon bere salmaıdy.

 SMS jiberińiz!

Al uıaly telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq túrleri kóbine sanaly túrde iske asatyndyǵyn barlyǵymyz bilemiz. Onyń da túrleri kóbeıip ketti. Qalta telefonǵa kenetten habarlasyp, balasy nemese jaqyn týysy isti bolyp qaldy degen sekildi máselelermen túrli salanyń mamany bolyp ata-analardy qorqytyp, aqsha óndirip alatyndar jaıly kúni búginge deıin aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Qazirgi ýaqytta bul máselege ha­lyqtyń eti úırenip, osyndaı kúdikti jaǵdaı oryn alyp jatsa, balasynyń ózimen sóılesetindigin aıtyp nemese belgili parol suraý arqyly, alaıaqtardyń ýysyna túspeıtin túrli ádisin oılastyryp-aq jatyr. Al keıingi bir túri, gazet nemese túrli basylymdarda jarnama retinde jazyp qoıatyn habarlamalar. Jaqynda bir gazet betinen «Mıllıon je­ńip alyńyz» degen kishkene ǵana ha­barlamany oqyp qaldym. Onda naqty sıfrlar esimde joq, biraq ózińizdiń týǵan kúnińiz ben bıylǵy jyldyń qosyndysy, sosyn taǵy birneshe sıfrlardy alyp kóbeıtý arqyly mıllıon sany shyqsa, onda siz jeńimpaz ekendigińizdi jazypty. Qyzyq úshin álgi sandardy tizip shyqtym, týra mıllıon shyqty, birden kúdiktenip, ata-anam men taǵy birneshe adamnyń týylǵan kúnin, sıfrlaryn qosyp-kóbeıtkenimde barlyǵynda derlik mıllıon sany shyqty. Tipti, bolmaǵasyn, kez kelgen sıfrlardy alyp-qostym. Báribir mıllıon. Qarap otyryp, bul mıllıon tek aısbergtiń bir ushy ǵana ekendigine kózim jetti. Mıllıon sany shyqqandar ózderi belgilegen bir nómirge SMS hat joldaýdy jazypty. SMS qunynyń qansha ekendigi jazylmaǵan, qazirgi ýaqyttaǵy standart kórsetkishpen eseptesek, bir SMS quny 7 teńge. Eger, ol shyn máninde 7 teńge ustap qalatyn bolsa árıne. Sonyń ózinde qansha myńdaǵan adam álgi nómirge SMS joldaıdy. 7 teńgeni eń kem degende 17 mıllıon halyqtyń 1 paıyzyna ǵana kóbeıtip kórsek, birneshe nólder shyǵa keledi. Qyp-qyzyl aqsha. Mine, bul iske tańdaı qaqpasqa bolmaıdy! Qarap otyryp, tonalyp jatyrsyz, 7 teńgege bolsa da...

 Ǵalamtor arqyly aldaý

Áleýmettik jelini paıdalanbaıtyn adam joq myna zamanda. Kári-jastyń barlyǵy derlik ınternetke baılanǵan. Onsyz taǵy bolmaıdy, isiń ónbeıdi. Internettegi poshtama kún saıyn kelip turatyn bálenbaı hattardy óz basym oqyp kórmeppin. Tek ishindegi kerekterin alyp, qalǵandaryn sol zamatta óshire salamyn. Biraq, osyndaı baǵytta jumys jasaıtyn hakerlerdiń isi sizdiń sengishtigińiz arqyly keremet júzege asady eken. KZ-CERT saıtynda atalǵan alaıaqtyq týraly kóptegen naqty aqparattar keltirilipti. Birinshisi, fıshıng dep atalady eken. Ol ınternette eń kóp taraǵan alaıaqtyqtyń bir túri bolyp tabylady. Bul termın aǵylshynnyń «password fishing» (sózbe-sóz «qupııa sóz­derdi qarmaqpen ilip alý») sóz tirkesinen shyqqan jáne klas­sıkalyq túsindirmede jalǵan saıt kómegimen, qoldanýshyny bank saıtyna uqsas nemese qoldanýshynyń basqa ınternet-júıeni boljamdy sáıkestendirý arqyly qatelestirýdi bildiredi. Onda fısherdiń basty maqsaty – qoldanýshyny aldap, tuzaq-saıtqa ákelý jáne ony qandaı da bir tásilmen sáıkestendirme málimetti habarlaýǵa kóndirý dep aqparat beripti. Osyndaı máseleni sheshý úshin fısherler ádette kelesi tásilderdiń birin qoldanady. Ol – spam! Onyń ádettegi oıy, qandaı da bir operasııany (shotty ashý, qate tranzaksııany qaıtarý jáne t.b) oryndaý úshin qoldanýshylardan jedel avtorlandyrýdy talap etetin áldebir problemamen qorqytý bolyp tabylady. Osyndaı hatta jalǵan saıtqa silteme qamtylady jáne jaı kózben qaraǵanda, ádette, naǵyz siltemeden ol ońaılyqpen ajyratylmaıdy. Ekinshisi, ın­ternet-dúkennen alýǵa bolatyn áldebir taýarlardy jarnamalaý. Sebebi, jarnamada mindetti túrde dúkenniń saıtyna silteme beriledi. Onda qoldanýshy dúken saıtynyń ornyna, fısherdiń saıtyna nemese alaıaqtarmen jasalǵan birkúndik dúkenge túsýi múmkin. Taǵy uqsas bir túri, ınternet arqyly tapsyrys berý. Bizdiń elde de osyndaı jaǵdaıda tonalyp jatqandar deni ósýde. Taýardy jarnamalap, «aqshasy aldyn ala» delingen saıttaǵy aqparattarǵa senýge bolmaıdy. Kez kelgen istiń shıki ekendigin aldyn ala tólem jasaýdy talap etetinderden baıqaýǵa bolady. Sol sebepti, bul máselede asa saqtyq qajet. Atalǵan saıtta ınternettegi alaıaq­tyqtan saqtanýdyń birneshe joldaryn kórsetken eken. Árıne, olar kompıýter tilin jetik meńgergen mamandardyń kómeginsiz júzege aspaıtyny taǵy bar. Al, bizge, qarapaıym halyqqa keregi, joǵarydaǵydaı hattar, qajetsiz jarnamalar, tipti quttyqtaýlar sekildi spamdarǵa mán bermesten, óshirip otyrý ǵana qajet. Basqalaı, olardyń túbi tereń tuńǵıyǵyna túspeý múmkin emes. Sebebi, zertteý boıyn­sha alaıaqtyq toryna kez kelgen sanaly azamattyń túse salýy qıyn emestigi dáleldengen. Bul tusta turǵyndarǵa aqparattyq qorǵanys pen tehnıkalyq qorǵanýdyń jolyn úıretý ádisteri artyqtyq etpes edi dep oılaımyz. Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan».