Jańa medısına talaby – órkenıetti bilim de

Semeı memlekettik medısına ýnıversıteti Pavlodar bólimshesiniń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Saǵıt IMANǴAZINOV: – Saǵıt Baımuhanuly, jalpy, ózińiz basqaryp otyrǵan dárigerlik bólimsheni ashý ne úshin qajet boldy?.. – 1984 jyly dáriger mar­qum Tóken Qaıyrbekovtiń bas­shylyǵymen Semeı medısına ıns­tıtýty dárigerlerdiń bilimin jetildirý fakýlteti ashyldy. Sebebi, sol jyldary óńirge dáriger mamandar asa qajet edi. Qaı mamandyq bolmasyn ómir boıy oqyp-úırenýden turady. Sonda ǵana bilikti, bilimdi maman bolamyz. Adam densaýlyǵyna jaýap beretin dárigerler úshin oqyp-úırený mindet. Osyndaı qajettilikterdiń arqasynda 30 jyldyq tarıhy bar fakýltet aıasynda bizdiń bólimshe ashylyp jumys jasaýda. Mysaly, bólimshemiz, 2002 jyldan bastap 600-den astam dárigerler daıarlap shyǵardy. Iаǵnı, bólimshede dárigerler bilimin jetildirýmen qatar ınternatýra, rezıdentýra, magıstratýra salalaryna mamandanady: ınternatýrada bakalavrıat ataǵy bar mamandar bilimderin ári qaraı osy jerde jetildiredi. Rezıdentýrada emdeý mekemeleriniń basshy mamandary daıyndalady. Al, magıstratýrada ǵylymı eńbek jazyp, sony qorǵaý kerek. Bólimsheniń jetekshi kafedrasy – dárigerler bilimin jetildirý fakýltetiniń hırýrgııa kafedrasy. Kafedrany medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Qaıyrhanov basqarady. Kafedranyń negizgi oqý-tájirıbelik alańdaryna №1 qalalyq aýrýhananyń travmatologııa, qantamyr hırýrgııasy, ýrologııa, neırohırýrgııa, kúıik aýrýlary bólimsheleri qaraıdy. Kafedrada hırýrgııa men joǵarǵy medısına bilim berý salasynyń úzdigi professor Paný Kakenova qyzmet etedi. Paný apaıdyń jasy 80-ge keldi. Áli kúnge deıin ota jasaıdy. О́miriniń 55 jylynda hırýrg retinde 25 myńǵa jýyq ota jasaǵan. Jasy kelse de, qolynan skalpeldi tastamaı, Gıppokrat antyna adal. Dosent  G.Djakovanyń jetekshiligimen onkologııa aýrýlaryn emdeý salasynda mamandar daıarlanady, anestezıologııa jáne reanımatologııa jóninen dosent D.Mamyrov sabaqtar júrgizedi. Rezıdentýra hırýrgııasynyń kafedralary oblystyq Ǵalym Sultanov atyndaǵy aýrýhanada jáne Pavlodar aýdanynyń emhanasynda ornalasqan. Oqý júıeleri aýyldyq medı­sına­ǵa, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵ­dar­lamalaryna saı baǵyt­tal­ǵan. Akýsherlik gınekolo­gııa ka­ferasy men pedıatrııa ob­lys­tyq perınataldyq orta­lyq­qa basshylyq jasaıdy. Sabaq ótkizýmen qatar, kafedra áıel­der jáne balalar ólimin azaı­tý barysyndaǵy sharalarǵa qatysady. – Dáriger-ınternder, dári­ger-magıstranttardy dıplomnan keıingi daıarlaý deımiz be sonda?.. – Bul júıeni yqpaldasqan menedjment júıesi dep ataıdy. Bizdiń aldymyzda jahandyq densaýlyq saqtaý máselelerin bi­letin, memleketimizdiń da­mýy­­nyń strategııalyq min­det­­­terin sheshýge qabilet­ti oqy­týshylardyń, stýdent­terdiń jáne jumys berýshiler­diń birlesken ortasyn qalyptastyratyn joǵa­ry bilikti, básekege qabiletti medısınanyń jańa býyn mamandaryn daıyndap shyǵarý mindeti tur. Oblys ortalyǵyndaǵy bar­­lyq aýrýhana, emhanalarda bizdiń ıntern stýdentterimiz tájirıbeden ótedi. Bul, dýaldy oqytý júıesi sekildi, dáriger-mamandar daıyndaýda oqý júıesinde aýrýhanalardyń bar múmkindigin paıdalanady. Sonymen qatar, «Moıyldy» kýrorty men «Kaýstık», «Aqsý ferroqorytpa zaýytynyń oqý aýdıtorııalary, tehnologııalyq kompıýterlik júıeleri ınternderge úlken kómek. Sondyqtan, Semeı memlekettik medısına ýnı­versıtetiniń Pavlodar fılıaly elimizdiń «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdar­lamasyn júzege asyrýda jáne densaýlyq saqtaý júıesine maman dárigerler daıyndaýda ózindik orny bar oqý bólimshe deýge bolady. Búgingi kúni fılıalda dáriger-ınternder, 19 dáriger rezı­dent pen 9 magıstrant bilim alýda. Jyl saıyn elimizdiń ár jeri­nen 1500-ge jýyq dárigerler kelip, bilimderin jetildiredi. Biz­diń maqsat-maman jetispeıdi degen jergilikti densaýlyq saq­taý sala­laryna kómek kórsetý. Dári­ger­ler em-shara barysyna, otalar jasaýǵa qatysa alady. Bólimshede maneken-trenıng ortalyǵy, kompıýterlik keshen, kitaphana jumys jasaıdy. Jataqhana bar. – Siz 20 jyldaı hırýrg boldyńyz. Qazir ǵylymmen aınalysyp júresiz be? – Hırýrgııa salasy, keseldi indetten aıyǵý boıynsha jalpy, 300-den artyq ǵylymı eńbek jazyppyn. Ǵylymı tájirı­be­lik turǵysynan qarasaq, ár dıssertasııalyq jumystyń ózin­dik máni bar. Osyǵan oraı, otandyq medısınanyń damýyna az da bolsa úlesim qosylǵan bolar dep oılaımyn. Mektepte júrgende ádebıetti súıip óstim. О́tken jyly «Esińde, me, sol bir kez» atty kitap ta shyǵardym. Shyǵarmashylyǵymnyń basty taqyryby – adamı qundylyqtardy dáripteý, qoǵamnyń keıbir keleńsiz tustaryn batyl kórsetý. Bul kúnderi attary tanylyp qalǵan jas hırýrgter Ernar Qaıyrhanov, Olga Tashtemırova, Almas Antı­keev, Narıman Sadyqov, Iýrıı Pashensev, Rashıd Dúı­sem­baevqa bilgenimdi úıretip, aǵalyq qamqorlyq jasadym. Men de Semeı memlekettik medısına ınstıtýtyn bitirgen soń, oblys ortalyǵyndaǵy №1 qalalyq aýrýhanaǵa keldim. Bas dárigeri Tabyldy Asylhanov, hırýrgııa bólimshesiniń meńgerýshisi Ro­bert Leflerden úırengenim kóp. Bul dárigerlerdi asa bir para­sattylyq pen mádenıettiliktiń úlgisin kórsetken, bolmysy ǵajap jandar dep eske alamyz. – Tabyldy aǵamyz Keńes ókimetiniń kezinde eshteńeden jas­qanbaı ulttyq dáriger maman­dardyń qamqorshysy boldy. Aǵamyz týraly jazǵanym bar edi... – Muny biz aıtpasaq, kim aıtady? О́zim de sol kisiniń tárbıesin kórdim. Ulttyq dáriger mamandardy tárbıeleýdegi orny erekshe ǵoı. Aýrýhanadaǵy bólimderge qazaq jastaryn taǵaıyndaıtyn. Sol kezdiń ózinde dárigerlerdi ana tilimizdi qurmetteýge shaqy­ryp, ultymyzdyń taǵdyryna alań­dap, qazaqtyń ul-qyzdaryna jana­shyrlyq kórsetetin. Oblys ortalyǵyndaǵy №1 aýrý­hanany 1977-1996 jylǵa de­ıin basqardy. Jazýshy Nemat Kelimbetovtiń «Qarııalar» degen áńgimesin oqydym. Sonda jazýshy aǵamyz «jasy úlkenderdi jáı shal emes, aqsaqal bolýǵa shaqyrady, ol úshin eńbek etý, sol atqa saı ózińdi óziń tárbıeleý kerek...» depti. Sol aǵamyz aıtqandaı, «Tabyldy Asylhanov jáı shal emes, dáriger aqsaqal bolǵan degenge jeter sóz joq dep oılaımyn. Qazir qurmetti demalysta. Áli de bizdiń aqylshymyz, janashyr naǵyz dáriger-aqsaqalymyz. Nemat aǵamyz jazyp ketkendeı, orta jas­tan astyq, endi bárimizge de «jáı shal emes, aqsaqal shal» bolǵanǵa ne jetsin!.. – О́zińiz de júzdegen hırýr­gııalyq otalar jasadyńyz. Biz de sizdiń qolyńyzdyń shıpasyn kórdik... – Adamnyń ómirin saqtap, arasha túsýi – dárigerdiń mindet-paryzy. Bir jyly kezekshilik kezinde túndeletip aýyryp kelgen 101 jastaǵy qarttyń ót qaltashasy qabynypty. Jedel ota jasadyq. Uzaq jasaǵan adamǵa ota jasaý ońaı emes. Sırek kezdesetin jaıt qoı. Búgingi kúnniń hırýrgııasy, jańa tehnologııalar ol kezde joq. Qazir oblys ortalyǵynda, tipti, aýdan ortalyqtarynda álemdik deńgeıdegi medısınalyq tehnologııalar bar. Tek, órkenıet talaptaryna saı, jańa medısınaǵa saı bilimdilik, biliktilik qajet. Qazirgi jańa medısınanyń talaby – ol órkenıetti bilimde. – «Minsiz tandem» jasaý kerek deısiz ǵoı?.. – Iá, aıtsa aıtqandaı-aq, ke­zin­de solaı jasaǵymyz kel­di. Ideıa­la­ry, bastamalary ómir­sheń Murat Súleımenov degen tájirıbeli onkolog dáriger bar. Qazir oblystaǵy onkologııalyq aýrýhanany basqaryp otyr. Kezin­de oblystyq densaýlyq saq­taý basqarmasynda men basshy, Murat orynbasar bolyp óziń aıtyp otyrǵan «minsiz tandemdi» jasamaq ta boldyq. Biraq, óki­nishke qaraı, bastamalarǵa bó­get bolatyndar orta jolda qal­dyrdy. Densaýlyq saqtaý salasyna basshylyq jasaǵan kezimde Jumageldi Ospanov, Tuńǵyshbaı Baımahanov, Vladımır Danevıch, Qanat Sákıev, Nurlan Ardabaev, Maǵmura Ǵımadıeva, Aıshýaq Aıt­qalıev, Marat Ámirenov, Nu­rıpa Beısenova, Baıbolat Qaz­bekov, Kúlásh Qarabaeva, Sovet Smaqovtar qoldarynan is keledi degen senimmen bas dárigerler, olardyń orynbasarlary qyzmetine kelgen edi. Bári de bilikti mamandar ekenin dáleldep berdi, qazir oblystaǵy densaýlyq saqtaý salasynda eńbek etýde. – Jýyrda Máskeýge baryp qaıttym dep edińiz, ol jaqqa jolsaparǵa shyǵýǵa ne sebep boldy? – Reseı úkimetiniń qoldaýymen Shyǵys Evropa men Ortalyq Azııadaǵy VICh/SPID indeti jaı­ly halyqaralyq ǵylymı kon­ferensııaǵa arnaıy shaqyrtý aldym. Konferensııaǵa 44 elden delegasııa qatysty. Reseı densaýlyq saqtaý mınıstri V.I.Skvorsova, Memlekettik Dýma basshysynyń orynbasary S.V.Jeleznıak qatysyp, qaterli indetke qarsy júrgizilip jatqan is sharalary jaıly baıandamalarynda aıtyp berdi. Qazaqstannan kelgen dáriger retinde men de baıandama jasadym. Al, indetpen kúres jaıynda oblys kólemindegi osy aýrýǵa baılanysty jaılardy zerttep, birneshe ǵylymı eńbek jazdym. Árıne, ǵasyr indeti jaıly jazǵan bul eńbekterimdi oqyp, nazar aýdarǵan reseılik áriptesterge rahmet. Hırýrgııaǵa qatysy joq, aty jaman indet jaıly zertteý jazýyma sebep-ómirde óziń kútpegen túrli jaǵdaılar boldy. Budan biraz jyldar buryn oblystaǵy SPID ortalyǵyna basshy bolyp taǵaıyndaldym. О́ziń ómir súrip otyrǵan ortadan, qoǵamnan tys qala almaıdy ekensiń. Álemdi jaılap bara jatqan keseldi indet jyldar boıy ota jasap, adamdary ólimnen arashalap júrgen hırýrg-dárigerdi de aınalyp ótpegeni sol. – Bul árbir adamnyń qoǵam aldyndaǵy jeke jaýapkershiligi deısiz ǵoı? – Jalpy, dáriger óz ortasynyń aınasy, qoǵamnyń elıtasy sanalady. Osyndaı teńeýlerge saı bolýymyz kerek. Qazirgi jas dárigerlerdi etıka, estetıka, ımandylyq degen uǵymdarǵa úıretý kerek. Naý­qas sizdiń jyly sózińizden-aq ja­zylyp ketýi múmkin. Meni qazir alańdatatyn taǵy bir jaı-múm­kindigi shekteýli adamdardyń, balalardyń, kishkene sábılerdiń taǵdyry, olardy barynsha qoldaý, olarǵa dáriger maman retinde aqyl-keńes berýimiz qajet. Jýyrda elimizdegi «Tuńǵysh Prezıdent qory» uıymdastyrǵan «Meniń elim-meniń jeke jaýapkershiligim» atty áleýmettik ıdeıalar men jobalar jármeńkesine qatystym. Múmkinshiligi shekteýli balalarǵa meıirimdilik, qoldaý kórsetý maqsatynda daıyndalǵan jobama arnaýly grant utyp aldym. – Sonda qandaı joba jasa­dyńyz? – Meniń jasaıtyn joba-syzbalarym oıdan týady ǵoı. О́nertapqysh ta bolyp ketemin. Álgi bas salatyn, etke arnalǵan tabaq jasap edim, áriptesiń Kósemáli «Egemende» «jaqsylap» jazyp ta berdi ǵoı. Al, myna jobam múmkinshiligi shekteýli jandarǵa arnalǵan arnaıy ınternet-saıt ashý edi. Olardyń ómirinde kúndelikti kezdesetin suraq-saýaldaryna maman dáriger retinde jaýap berý men qatar emdeý, reabılıtasııa salasynda keńes berý, olardy kúndelikti ómirge beıimdeý sharalary bolyp tabylady. Qoldan kelgenshe sal bolyp jatqan balalarǵa arnalǵan jyljymaly aıaqqa kıetin qurylǵy qondyrǵylar jasaý da oıymda bar. Ázirge joba syzylyp qaǵaz betinde tur. Bul dáriger-hırýrg retindegi paryzym dep bilemin. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR.