Infografıkalardy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Prezıdent qazirgi tarıhı kezeńde halqymyzdyń sózi de, isi de bir bolýy qajet ekenine toqtala kelip: «Zııaly qaýym, eń aldymen, elimizdiń birligin nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarǵany jón. Aǵa býyn jas urpaqqa jol nusqap, baǵyt-baǵdar berýi kerek. Elimizde kózi ashyq, kókiregi oıaý, oıy ushqyr, bilimdi jastar kóp. Biz olardyń boıyna asyl qasıetterdi sińirýimiz qajet. Uly Abaıdyń «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos» degen sózi áli de ózekti bolyp tur. Men zııaly qaýym ókilderiniń bir-birine árdaıym tilektes bolǵanyn qalaımyn. О́zara janashyr bolý, túptep kelgende, elge janashyr bolý degen sóz. Taǵy da qaıtalap aıtqym keledi: usaq-túıek áńgimeni qoıý qajet», dep qadap aıtty.
Biraq ómirdiń biraz belesinen ótip, kórgen-bilgenimizdi saraptap, oı-sanamyzdy zerdelep otyrsaq, ol sózdiń beker aıtylmaǵanyna kózimiz jetedi. Adamdar arasynda baqtalastyq, kórealmaýshylyq, kúnshildik, kúndestik, ishtarlyq, qyzǵanshaqtyq degen túsinikter sonaý erteden bar. Sol jaǵymsyz pendelik qylyq, sezim, teris ádet ásirese qazaqtar arasynda erekshelenip turatyny nesi? Nege ózara óshpendilik bizde basym? Sol jaǵymsyz ádet qanymyzǵa sińgen ádet pe? Nege ol ortamyzdan joıylmaıdy? Qazirgi kózi ashyq, kókiregi oıaý, oıy ushqyr, zııaly qaýym ishindegi bedeldi azamattar bul jóninde ne oılaıdy?..
Taıaýda elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan»-da jýrnalıst Nazerke Jumabaıdyń qazaqtyń tanymal rejısseri Sáýlebek Asylhanmen júrgizgen suhbaty jaryq kórdi. Suhbat keıipkeri qazaq teatry jaıly búkpesiz oıyn, áriptesteri jaıly ishtegi tolǵanysyn aıta otyryp, bir jerinde «...Búginde «qaıtalanbas akter, klassık» dep aýzymyzdyń sýy quryp, tamsana estelik aıtqanymyzben, Ánýardyń (Moldabekovtiń – S.O.) da ómirdegi ókinishi, óner jolynda kórgen qııanaty kóp edi ǵoı. Qalaı desek te toǵysharlardyń ortasynda taza ári talantty bolyp ómir keshý qıyn. Ánýardyń ókinishke toly armanda ketken ómiri sonyń aıǵaǵyndaı seziledi keıde. Ony aıtasyz, Mámbetovtiń (ataqty rejısser Ázerbaıjan Mámbetov – S.O.) ózin tabanǵa salyp taptamady ma sol kúnshil top?! 40 jyldan asa qyzmet etip, ólmes óner týdyrǵan Ázekeń ómiriniń sońynda týǵan teatrynan qýylyp, dalada qaldy emes pe? О́z ishinen iritki shyǵaryp, talantyn tabanǵa taptaǵandardan basqa ne kútýge bolady? Osy oqıǵadan keıin Ázekeń qaıta qalpyna kele almady, burynǵysha býyrqanyp, beıneli oılaryn sahna aıshyqtaı almady. Ras, kezinde Halyq qaharmany ataǵyn alyp, elordaǵa qonys aýdaryp, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń tizginin qolyna aldy. Biraq burynǵysha keýdesin jazyp, keńinen kósile almady. Sebebi eń aýyr soqqy – janyńda júrgen, senim artqan jaqyndaryńnyń satqyndyǵy, ekijúzdiligi ǵoı. Osy oqıǵadan keıin sýretker jany qaıta gúldeı almady. Shabyty ishinde jatyp tunshyqty. Qazaq qadirine jetpeı, osylaı talaı talantyn óltirip aldy emes pe?..»
Barlyǵy ras. Aıtylǵan ashy shyndyqty oryndy qabyldap, moıyndaǵanymyz jón. Oılap otyrsaq, birimizdiń jetistigimizdi birimiz kóre almaı, ıntellektýaldylyǵy jaǵynan, óneri, bilimimen ozyp turǵan talaı talantty jandardy moıyndaǵymyz kelmeı, ózimizben ózimiz jaýlasyp, beri tartqandy keri tartyp, ishimizde qyzǵanysh oty kúıip-janyp, sónbesteı alaýlap, aıaǵynan tartyp-shalyp júretin teris qylyǵymyzdyń azabyn kim kórmedi? Odan biz ne uttyq? Qyzǵanysh pen kórealmaýshylyqtan paıda da, qýanysh ta joq emes pe? О́tkenge kóz júgirtsek, erekshe daryndy qazaq ǵalymdarynyń, jazýshylardyń, óner qaıratkerleriniń «jaýy» az bolmaǵan. Qoldan kelgenshe olardy áıteýir bir sebep taýyp súrindirýdi maqsat etken qara peıildi jandardyń az bolmaǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Tipti ǵulama hakim Abaıdyń ómiri de mamyrajaı, tynysh, jaıbaraqat, «tátti jumaq» boldy deýge aýzymyz barmaıdy. Nege názik júrekti, jany jaralanǵysh keremet daryn ıeleri qyzǵanysh pen kúnshildik qurbany bolyp jatady? Syrttan ǵaıbattaý, qańqý men sybys taratý, ótirik pen ósek – kúnshilderdiń basty qarýy.
Búginderi zańǵar jazýshymyz dep maqtanyshpen aıtyp júrgen Muhtar Áýezovtiń ómiri tep-tegis, shýaqty, kedir-budyrsyz boldy deý artyqshylyq. Qazaqtyń jeztańdaı ánshisi Kúlásh Baıseıitova, aqıyq aqyny Muqaǵalı Maqataev jáne basqalary qyzǵanyshtyń ystyq shoǵyna túspedi, otyna kúımedi dep kim aıtady? Ulttyq ádebıetimizdiń tórinen tabylǵan «Kóshpendiler» tarıhı trılogııasynyń avtory Ilııas Esenberlınniń eńbegi oryndy baǵalanyp, Lenındik syılyq alaıyn dep turǵan sátte, artynan Máskeýge domalaq aryz túsirip, barynsha jamandap, aryz-hattarmen jolyn keskenimizdi nege jasyraıyq.
Ultjandylyǵymen, otanshyldyǵymen eldiń esinde qalǵan asa sheber uıymdastyrýshy, kórnekti memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov nege ómiriniń sońǵy jyldarynda eleýsiz, eskerýsiz, «kóleńkede» qaldy? Memlekettik gımnimizdiń avtory, júzdegen tamasha syrly án jazǵan, el arasynda vals koroli atanǵan zor talant ıesi Shámshi Qaldaıaqovqa kózi tirisinde nendeı qurmet kórsettik? Onyń eńbegin der kezinde baǵalaı aldyq pa? Italııanyń La-Skala opera teatrynda ónerin jetildirgen alǵashqy qazaq ánshisi, tańǵajaıyp daýysty óner tarlany Amangeldi Sembındi jáne erekshe qaıtalanbas daýsy bar opera ánshisi, KSRO-daǵy tuńǵysh kontrtenor, tańǵalarlyq sheberlik-qabiletimen álemdik Gınnestiń rekordtar kitabyna engen Erik Qurmanǵalıevti kezinde oryndy baǵalap, tórimizge ozdyra almaǵanymyzǵa ne sebep? Jarqyrap týǵan eki óner juldyzyn óz qolymyzben tunshyqtyryp, sóndirmedik pe? Kórshimiz Qytaıda ótken álemdik óner jarysynda ánshilik daýsy sheteldik óner sańlaqtarymen moıyndalmasa qazirgi maqtanyshymyz Dımash Qudaıbergenniń ónerdegi joly ne bolar edi? Onyń talantyn kezinde elimizde moıyndaǵymyz kelmeı, tosqaýyl qoımaq bolǵandar tabylmady ma? «Aǵaıynnyń ishinde bir jaqsysy bar bolsa – túrtip ony kóre almas, basqa qıyn is tússe – el qydyryp taba almas», dep Shernııaz Jarylǵasuly qalaı taýyp, mirdiń oǵyndaı etip shegelep aıtqan?!
Kópshilik bolyp búginderi 125 jyldyǵyn keńinen atap ótip jatqan, ulttyq ǵylymymyzdy alǵa súıregen, álemge esimi tanymal bolǵan asa daryndy, taý tulǵaly ǵalym Qanysh Sátbaevtyń ómir jolyna zer salsańyz onyń da «tar jol, taıǵaq keshkenin» uǵasyz. Qazaqtyń mańdaıaldy ultjandy azamattarynyń biri, asa kórnekti ǵalym-akademık Evneı Býketovtiń de qadirine jetpeı, eńbekterin durys, óz dárejesinde baǵalamaı, qýǵyndap, múıizdep, aıaǵynan shalyp, orynsyz ońdy-soldy aryzdar uıymdastyryp, júıkesine salmaq salyp, densaýlyǵyna zalal keltirip, ómiriniń qysqa bolýyna sebepker bolǵan taǵy da ózimiz.
1937-1938 jyldardaǵy qýǵyn-súrginde ult muraty jolynda janyn salǵan ultshyl arystarymyzdy qynadaı qyrǵan jaýyz júıeniń tyrnaǵyna ilingenderdiń talaıly taǵdyry taǵy bar. Qýǵyn-súrginge ushyrap, úshtiktiń úkimimen atylyp ketken 25 myń qandasymyzdyń biraz bóliginiń sol kepti kııýine ózimizdiń «úlesimiz» bolǵany jasyryn emes. Qansha aıtýly azamattarymyz kúnshildiktiń, qyzǵanyshtyń qurbany bolǵany bir Allaǵa aıan.
Iá, kúnshildik degen adam minezindegi kóre almaýshylyqty, qyzǵanshaqtyqty bildiretin jaǵymsyz qasıet artymyzdan qalmaı, nege ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp keledi? Kúnshil adam ózgelerdiń qol jetkizgen tabystary men atqarǵan isiniń oń nátıjesine qyzǵanyshpen qarap, olardy jaqtyrmaı, syrtynan ótirik-ósek taratyp, qansha adal, jany taza adamnyń obalyna qaldy? Aýyr oı tereńge tarta beredi.
Musylman hadısteri boıynsha, ózgeniń múlkine kóz salý, bireýdiń jetistigine teris nıette bolý, ózgeniń artyqshylyǵyn kóre almaý deni durys adamǵa tán emes. Ejelgi Mysyr jazbalarynda «Qyzǵanysh pende boıyndaǵy jeksuryndyqtyń eń soraqysy» dep jazylypty.
«Qyzǵanysh – júrektiń ýy» dep fransýz jazýshysy Fransýa Volter aıtpaqshy, bireýdiń artyqshylyǵyna kózin súzip, «qaıtkende oǵan jamandyq keledi» degen teris pıǵylmen júrgen pendeni kim deýge bolady? Keıde, qyzǵanysh, kóre almaýshylyq, baqtalastyq keıbir adamdardyń boıyndaǵy jazylmas dertiń biri me eken degen oıǵa qalasyń. Sóıtesiń de oǵan jaýap izdep dal bolasyń. Eger ol jaǵymsyz pıǵyl, teris minez adam boıyna jabysqan dert bolsa, onyń emi ne? Ol týraly az aıtylyp, az jazylyp júrmegenin bilemiz. Bizdiki sol kóp oıdy sanamyzdyń súzgi-eleginen ótkizip, kópshilik arasynda osy bir keleńsiz, pendelik minezimizdi qaıtyp joıamyz dep oı tastaý edi.
Psıhologter qyzǵanyshtan arylýǵa mynandaı qarapaıym keńester beredi: árkim óziniń kemshiligin moıyndap, artyqshylyǵyn bilip, ortamen syılastyq qarym-qatynasta bolýy kerek; óziniń ár qadamyn ekshep, bireýdi «ańdyǵannan» góri, óz boıyndaǵy kemshilikterdi túzetýge kóbirek kóńil bólý; ómirde jaqsylyqqa umtylý, tirshiliktiń jarqyn jaǵyna kóbirek mán berý; bireýdiń qabileti senen artyq bolsa, oǵan zııan jasama, dostasýǵa tyrys – jaqsylyq úırenesiń; eger kisi ózin kásibı jáne rýhanı turǵyda árdaıym jetildirip otyrsa, onyń basqalardy qyzǵanýǵa ýaqyty bolmaıdy; ózgelerge jaqsylyq oılaı bilý; ózgeniń qýanyshyna qýaný; eń bastysy, qyzǵanysh adam densaýlyǵyna zııandy ekenin bilý jáne odan saqtaný.
«Kúnshildiń kúni qarań», «Qyzǵanshaq qyzyl ıtke jem bolar», «Kúnshil adam – muńshyl», «Eki qarǵa talassa, bir quzǵynǵa jem bolar» degen, kópshilikke oı salar maǵynasy erek maqaldar kóp halqymyzda. Endeshe, biz osy jaǵymsyz dástúr qyzǵanshaqtyqtan, kóre almaýshylyqtan, ishtarlyqtan, baqtalastyqtan qashan arylar ekenbiz?
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
Taraz
