Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Solardyń biri – aýyldardaǵy kadr tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda júzege asyrylyp kele jatqan «Dıplommen – aýylǵa!» jobasyn odan ári jalǵastyrý jáne jetildirý. Atalǵan memlekettik baǵdarlamamen qyrýar is tyndyrylǵany anyq.
Máselen, aýyldyq eldi mekenderde jumysqa ornalasqan 105 myńnan asa maman áleýmettik qoldaý sharalaryn birjolǵy kóterme járdemaqy men turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa arnalǵan jeńildikti bıýdjettik kredıtti alǵan. Alaıda olardyń bir bóligi barǵan jerlerinde turaqtamaı, kóp uzamaı basqa jaqtarǵa ketip qalǵany málim. Saldarynan aýyldaǵy kadr tapshylyǵy máselesi áli tolyq sheshilgen joq. 2020-2022 jyldary aýyldyq eldi mekenderdegi dárigerler sany 12,7 myńnan 13,4 myńǵa deıin (5,1 paıyzǵa), orta býyn medısına qyzmetkerleriniń sany 51,2 myńnan 54,3 myńǵa deıin (5,9 paıyzǵa) ósken. Áıtse de, osy kezeńdegi tapshylyq 3,9 myń birlik bolǵan. Muǵalimder qatary da 195,3 myńnan 209,6 myńǵa deıin (7,3 paıyzǵa) kóbeıgenimen, bos oryndar sany 2 240 birlikti quraǵan.
«Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha aýyldyq jerlerge kóship baryp, jumysqa ornalasatyn mamandardyń jeńildikti sharttarmen 1 500 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherindegi bıýdjettik kredıtti paıdalanyp, turǵyn úı satyp alýy úshin qoıylatyn negizgi talap – aýyldyq eldi mekende ornalasqan uıymda tıisti mamandyq boıynsha keminde 3 jyl jumys isteýge mindetteme qabyldaý. Áý basta bul merzim 5 jyl bolyp belgilengen edi, keıin eki jylǵa qysqartyldy. Soǵan qaramastan Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha 2020 jyldan beri jeńildikti kredıtti paıdalanǵan mamandar sanynyń azaıý úrdisi baıqalady. Naqty aıtsaq, 2020 jyly 5 016 maman jeńildikti kredıt alǵan bolsa, bul kórsetkish 2023 jyly 3 518 mamanǵa deıin, ıaǵnı 30 paıyzǵa azaıǵan. Al kredıt somasy AEK-tiń jyl saıynǵy ınflıasııa mólsherine sáıkes arttyrylýyna oraı, 2020 jylǵy 4 167 myńnan 2023 jyly 5 175 myńǵa deıin ósken.
Bul rette «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy aıasynda kórsetiletin áleýmettik qoldaý sharalaryn kúsheıtý maqsatynda bıyldan bastap turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa arnalǵan jeńildikti bıýdjettik kredıttiń mólsheri burynǵy 15 jylǵa deıingi 0,01 paıyzdyq syıaqy mólsherlemesi saqtala otyryp, aýdan ortalyqtary úshin 1 500 AEK-ten (5,2 mln teńge) 2 500 AEK-ke (9,2 mln teńge) deıin jáne qalǵan aýyldyq eldi mekender úshin 2 000 AEK-ke (7,4 mln teńge) deıin ulǵaıtylǵanyn aıtqan jón. Sarapshylardyń pikirinshe, osylaısha jeńildikti bıýdjettik kredıt mólsheriniń ulǵaıtylýy aýylǵa jumysqa baryp, turǵyn úı satyp alǵysy nemese salǵysy keletin mamandar sanynyń kóbeıýine yqpal etedi. Bul shara, ásirese turǵyn úı baǵasy salystyrmaly túrde arzan soltústik óńirlerdiń aýyldyq eldi mekenderine jumysqa baratyn mamandar úshin tıimdi bolmaq. Sebebi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, aýyldy jerde salynatyn turǵyn úıdiń 1 sharshy metrine jumsalatyn ortasha shyǵyn ótken jyldyń qazan aıynda Qostanaı oblysynda – 73,3 myń teńge, Pavlodar oblysynda – 97,9 myń teńge, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 119,4 myń teńge bolǵan. Al osy kórsetkish Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 175,6 myń teńgege, Abaı oblysynda – 172,9 myń teńgege, Almaty oblysynda – 166 myń teńgege, Aqmola oblysynda – 161 myń teńgege, Jetisý oblysynda – 158,6 myń teńgege, Mańǵystaý oblysynda 137 myń teńgege jetken. Osylaısha, turǵyn úı sharshy metriniń baǵasy sharyqtap ketken óńirlerdegi aýyldarǵa jumysqa baratyn mamandarǵa turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa bólingen bıýdjettik kredıt qarajaty jetkiliksiz bolýy múmkin. О́kinishke qaraı, múddeli memlekettik organdar ejelgi «bárin bir shybyqpen aıdaý» qaǵıdatynan áli de bas tartpaı keledi. Sarapshylardyń aıtýynsha, ár óńirge saralanǵan tásil qoldanylǵany jón.
«Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha eń joǵary nátıjege jetip otyrǵan Túrkistan oblysynda birjolǵy kóterme járdemaqy alǵan mamandar sanynyń bıýdjettik kredıt alǵan mamandar sanyna araqatynasy – 1:3. Iаǵnı Túrkistan oblysynyń aýyldaryna osy joba boıynsha kelgen árbir úshinshi maman ǵana jeńildikti kredıt esebinen turǵyn úı satyp aldy. Osyǵan uqsas jaǵdaı jalpy respýblıka boıynsha da baıqalyp otyr. Keıingi úsh jylda aýyldyq eldi mekenderge kelgen mamandar sany azaıyp ketti jáne «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy aıasynda usynylatyn eki áleýmettik qoldaý sharasynyń arasyndaǵy alshaqtyq arta tústi.
«Negizgi másele kredıttiń usynylatyn mólsheriniń jetkiliksizdiginde ǵana emes, sonymen qatar halyqtyń kredıttelýinde, teris kredıttik tarıhtyń bolýynda, jyljymaıtyn múlik naryǵynda turý úshin qajetti qolaıly jaǵdaılar jasalǵan turǵyn úıdiń bolmaýynda, aýyldy jerlerde jalaqynyń azdyǵynda jáne halyqtyń shyǵystarynyń kóbeıýinde, sondaı-aq «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy aıasynda kórsetiletin áleýmettik qoldaý sharalary týraly habardarlyqtyń tómen bolýynda», deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń jetekshi sarapshysy Dınara Muqysheva.
Shynynda da, aýylǵa jumysqa barǵan dıplomdy mamandardyń turaqtamaýynyń negizgi sebebiniń biri – olardyń teris kredıttik tarıhyna baılanysty turǵyn úı satyp alý nemese salý úshin jeńildikti bıýdjettik kredıtke qol jetkize almaýy. О́ıtkeni keıingi jyldary azamattardyń kópshiliginiń ál-aýqaty tómendep, ekinshideńgeıli bankter men mıkroqarjy uıymdarynan aýyr shartpen kredıt alyp, qaryzǵa belsheden batyp júrgeni belgili. Al Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2014 jylǵy 6 qarashadaǵy buıryǵymen bekitilgen «Aýyldyq eldi mekenderge jumys isteýge jáne turýǵa kelgen densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, sport jáne agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy mamandarǵa, aýyldar, kentter, aýyldyq okrýgter ákimderi apparattarynyń memlekettik qyzmetshilerine áleýmettik qoldaý sharalaryn usyný qaǵıdalarynyń» 18 tarmaǵynda: «Áleýmettik qoldaý sharalary buryn berilgen kredıtter boıynsha ótelmegen merzimi ótken bereshegi joq, sondaı-aq keıingi eki jyl ishinde 90 kúntizbelik kúnnen asa merzimi ótken bereshegi joq kórsetiletin qyzmet alýshylarǵa usynylady», dep kórsetilgen. Aýyldy qajetti kadrlarmen tolyq qamtamasyz etý máselesin sheshý úshin atalǵan qaǵıdalarǵa ózgeris engizip, «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa beriletin jeńildikti bıýdjettik kredıttiń qoljetimdi bolýyn oılastyrý qajet.
Osy oraıda byltyr «Dıplommen – aýylǵa!» jobasynyń senimdi agenti bolyp «Otbasy bank» turǵyn úı qurylys jınaq banki taǵaıyndalǵany durys sheshim bolǵany daýsyz. Paıda qýǵan ekinshideńgeıli bankterdeı emes, memleket múddesin kózdeıtin atalǵan memlekettik bank «Dıplommen – aýylǵa!» jobasyna qatysýshy mamandardyń, ásirese joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndary túlekteriniń aýyldyq eldi mekenderge kóptep baryp, mamandyqtaryna saı jumysqa ornalasyp, baspanaly bolýyna janashyrlyq kórsetedi dep úmittenemiz.
