Eki qoǵam, úsh mysal

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna qaraı Gollıvýdtyń soǵystyń daýyldy jyldaryn arqaý etken «Spasenıe rıadovogo Raıana» atty tamasha fılmi ekrandarǵa shyqqany jurttyń esinde bolar...

Kórermenniń júregin shymyrlatyp, alýan túrli oı salǵan bul fılm bes márte Oskar syılyǵyn alǵanyn esti­gen­biz. Fılmniń bulaısha qalyń eldiń súıispenshiligine bólenip, sonsha­lyq­ty áserli shyǵýy – onyń ssenarııiniń jalań qııaldan órilmeı, ómirde naqty bolǵan oqıǵany negiz etip alǵanynan deıdi mamandar. Rasynda, adamzat balasyna degen izgi mahabbat, dostyqqa adal nıet, ulaǵatty gýmanızm rýhynda túsirilgen bul fılm qandaı da bir myqty marapat pen maqtaýǵa laıyq shyǵarma ekeni daýsyz!

Jalpy, fılmniń qysqasha mazmuny mynaǵan saıady.

Soǵys jyldarynda kóntorǵaı tirlik keshken amerıkalyq qarapaıym otbasydan aǵaıyndy tórt jigit qatarymen áskerge shaqyrylypty. Sol tórteýdiń alǵashqy úsheýi maıdan dalasynda qaza tabady.

Qaza bolǵan soldattardyń bárine «qaraly qaǵaz» toltyryp jatqan mashı­nıstka qyz úsh birdeı balasynan aı­rylǵan áldebir keıýanaǵa óziniń úsh márte hat jazǵanyn baıqap qalady. Qaıyra tekserip jiberse – rasynda úsheýi de bir shańyraqtyń túlekteri, aımúıiz aǵaıyndy jandar bolyp shy­ǵa­dy.

Mashınıstka sırek kezdesetin bul jaǵdaıdy óziniń tikeleı serjant basty­ǵyna jetkizedi. Serjant – kishi ofıserge, kishi ofıser úlkenine, úlkeni baryp generalǵa, general odan joǵaryǵa baıan etedi. Aldymen arystaı úsh ulynyń qazasyn anasyna qalaı jetkizý jóninde aqyl­dasady. Úsh birdeı aıbozynan aı­ryl­ǵan ana júregi zilbatpan mundaı sal­maqty kótere alar ma eken?

Sońynan ananyń tórtinshi uly – kenje balasy bary, ol da aǵalary sııaqty maıdanda júrgeni anyqtalady.

Muny estigen qolbasshy dereý kenje uldy maıdannan alyp, aman-eseninde úıine qaıtarý jaıynda buıryq beredi. Sóıtip bir bólimshe – onshaqty soldat artynyp-tartynyp kenje ul Raıandy izdeýge shyǵady. Asty-ústine shyqqan maıdan dalasy, órtengen úıler, shańy burqyrap qıraǵan kóshe, áıteýir soǵysa júrip, kóp qıyndyqtarmen bólimshe órimtal kenje uldy aqyry tabady ǵoı.

Fılmniń fınalynda jalǵyz jaýyn­gerdi izdep shyqqan álgi bólimshe jaýmen aıqasa júrip, túgeldeı qazaǵa ushy­raıdy. О́zderi qaza bolsa da kenje ul­dyń aman-esen eline qaıtýyna olar bar múmkindikti jasap ketedi.

Fılmniń negizgi oqıǵa jelisi osyndaı qııan-keski soǵys jaǵdaıynda, kenje uldy izdeý tóńireginde órbıdi.

Bizdiń aıtaıyn degenimiz – oqyrmanǵa fılmniń mazmunyn táptishtep baıandaý emes. Másele – ózimiz bastan keshken kommýnıstik qoǵamnyń sonshalyqty tasbaýyr, qatygezdigin birer mysalmen salystyra qarap, jeteli jurtqa oı tas­taýda bolmaq.

* * *

Anaý bir jyldary «Shyndyǵataı» atty joljazbamyzda biz Katonqaraǵaı aýdanynda oryn alǵan, osy Raıanǵa uqsas bir ahýaldy jazǵanymyz bar.

Aýdan ortalyǵynyń irgesindegi Qabyrǵa deıtin aýyldyń ıyǵynda Sosıalıstik Eńbek Eri, shejireshi qarııa Boshaı Kitapbaevtyń pármenimen ornatylǵan, Uly Otan soǵysynda qaza tapqandarǵa arnalǵan obelısk jarqyrap áli tur. Onyń mármár taqtasyna aýdan boıynsha qaza bolǵandardyń qalyń tizimi oıyp jazylǵan. Sol tizimniń orta tusynda Qabyrǵadan shyqqan aǵaıyndy tórt azamattyń aty da jazylypty:

Tumarbaev Qalym,

Tumarbaev Qabanbaı,

Tumarbaev Túsip,

Tumarbaev Qusaıyn.

Minekı, bir tútinnen tórt birdeı azamat maıdannan qaıtpaı qalypty.

Osylaısha, bir otbasynyń shańyraǵy opyrylyp ortasyna túsipti.

Osylaısha, úlken bir áýlettiń tuqymy mynaý jalǵannan jalǵasyn taba almaı, máńgige úzilip ketipti.

Mármár taqtadaǵy bul tizimdi kórgen Ǵafý Qaıyr­bekov aǵamyz «Qa­zaq­­tyń qasire­tiniń ólshemindeı, qaıt­pap­ty tórt balasy Tumar­baıdyń» dep egile otyryp óleń jazǵan eken.

Osyny oılaǵanda «Apyrmaı» dep qa­radaı opynady eken­siń... Anaý atasy bó­ten shetel sekildi, bizdiń qolbasshylar da qazaq­tyń bir kenje balasyn nege úıi­ne qaıtarmady eken?

* * *

Keńes zamanynda Rasýl Ǵamzatovtyń sózine jazylǵan Iаn Frenkeldiń «Jýravlı» deıtin ánin bári bilýshi edi.

Bul án kóneden jetken kómbeli hıkaıa ispetti alabóten shyǵarma, dara týyndy, júrek qylyn shertken názik lırıka. Tyńdaǵan jandy eshqashan beıjaı qaldyrmaıtyn, kózge shym-shymdap jas úıiretin asqaq rýhty, shabytty, serpindi án-rekvıem. Eń ǵajaby – bul án ómirde naqty bolǵan oqıǵa jelisinde jazylypty.

1963 jyly Soltústik Osetııanyń taý baýraıyndaǵy bir aýylda soǵys qubandaryna eskertkish ornatylady. Eskertkishte ushyp bara jatqan jeti qus pen onyń túbinde qaıǵyǵa batqan qartań Ana beınelenedi. Bul – maıdanda jeti birdeı azamatynan aırylǵan Gazdanovtar áýletine arnalǵan óksikti barqyn bolatyn.

Iá, shyndyǵy da solaı eken... Osy aýyldan shyqqan Gazdanovtardyń arys­tandaı jeti uly – Magomed, Maharbek, Qajysymal, Hasanbek, Jaramet, Sozyr­ke, Shámil – bári de maıdan dalasynan qaıtpaı qalypty.

Aldymen maıdanǵa attan­ǵan úlken ul –  1941 jyly Máskeý túbinde qaza tabady.

Ekinshi ul Sevastopol qalasyn qorǵaý kezinde 1942 jyly oqqa ushady.

Úshinshi uldyń da qaza bolǵan habaryn estigen sátte aýyldaǵy anasy qaıǵydan qaıysyp, aqyry dúnıe salady.

Qalǵan úsh ul da, biri – Novorossııs­kide, ekinshisi – Kıev túbinde, úshinshisi Belorýssııa ormandarynda qaza tabady.

Áskerge eki jyl buryn ǵana shaqy­rylǵan Gazdanov­tyń jetinshi uly – jıyrmaǵa jańa tolǵan kógenkóz kenje bala eken. Ol soǵys aıaqtalyp qalǵan shaqta, 1945 jyldyń kókteminde Berlın úshin urysta oqqa ushady.

Osy sońǵy jetinshi uldan «qaraly qaǵaz» kelgende, aýyl poshtabaıy ony ákeıge aparýǵa dáti shydamaıdy. Bul jaǵdaı taý baýraıyndaǵy shaǵyn aýyl úshin atan túıeniń beli keterdeı aýyr qasiret edi. Et pen súıekten jaralǵan pende balasy ondaı qamyryqty qaıǵyny qalaı kótermek? Amal joq, qaza qan­sha­lyqty qapaly bolsa da habardy ja­syryp qala almaıdy ǵoı, báribir áke­sine estirtý mindet. Sol úshin aýyl aqsaqaldary jınalyp, máslıhat qurady. Sóıtip, erteńinde kún shyǵa bettiń aryn belbeýge túıip, Gazdanovtardyń úıine qaraı tobymen jyljıdy ǵoı.

Bul kezde Gazdanov-ákeıdiń alty bozda­ǵynan birdeı aırylyp, oǵan qosa báıbishesin de jer qoınyna tapsyryp, qaıǵydan qamyǵyp, oıdan toryǵyp júrgen shaǵy ǵoı... Sonyń ózinde ol taǵdyrdyń tálkegine moıynsynbaı, qo­lyndaǵy jalǵyz nemere qyzyn medet etken qarajon myqty kisi bolypty. Aýyldyń aqsaqaldary men qarasaqaldary úıdi betke alǵan kezde ol kishkentaı neme­resin oınatyp, esik aldyndaǵy sákide jaıbaraqat otyrady. О́zine kele jatqan topty kórgen bette, opasyz jalǵan-aı deseńshi, ákeıdiń onsyz da kúpti júregi bárin sezip qoıypty. Sol otyrǵan je­rinde tilge kelmeı, júregi jarylyp ólip ketipti.

Adamnyń basyna salmas sherli áńgi­meniń uzyn-yrǵasy osy!

El aýzyndaǵy ańyz­­ǵa qaraǵanda, aǵa­ıyn­dy Gazda­nov­tar­ǵa or­natylǵan eskert­kishti sol jyldary Rasýl Ǵamzatov kelip kórip, qaıǵy men muńǵa toly álgi oqıǵany estip, qatty tebirense kerek. Sonyń áserimen kúńirene otyryp, qala­myn qanǵa malǵandaı kúı keship, «Jýravlı» deıtin óleń­di jazypty.

Ile Rasýl aqynnyń shandoz jeteýge ar­nalǵan bul óleńi Naým Grebnevtiń orys tilin­degi aýdarmasymen «Novyı mır» jýrnalynda basylady. Sońynan ol jýrnal áıgili ánshi Mark Bernestiń kózine túsedi. Bernestiń ózi de soǵystyń ne ekenin jaqsy biletin, onyń taýqymeti men azabyn bir kisideı tartqan jan eken. Ol ózine sonshalyqty unaǵan Rasýldyń álgi óleńine án jazyp berýdi ótinip, syrlas dosy, kompozıtor Iаn Frenkelge usynyspen shyǵady.

Arada eki aı ótken soń ánniń alǵashqy nusqasy daıyn bolǵanyn aıtyp, Fren­kel Berneske habar beredi. Bernes aýy­ryp júrse de ózge sharýanyń bárin tas­tap, dereý kompozıtordyń úıine je­tedi.

Jalpy, Bernes minezi qatty, kúıreýik sezimge, aıaýshylyq ahýalǵa berile qoıa­tyndaı adamdar soıynan emes eken. Biraq tyńdaǵan jannyń kókeıinde búr jarǵyzǵan Frenkeldiń tuńǵıyq lırıkasy – Rasýldyń júrek qylyn shertkendeı alaýly sózderimen ulasa máıektelgenin uǵady. Ol sonyń aldynda jeti azamattyń qaza bolǵan oqıǵasyn da estigen eken. Sondyqtan da óziniń ishteı kóksegen oıy men obrazdyń tutasa shyqqanyn barsha jan-tánimen sezinedi. Ánniń alǵashqy nobaıyn Frenkeldiń aıtýymen tyńdap otyrǵan sátte Bernes egilip turyp jylap jiberipti.

О́kpesi qabynyp, jazylmas jaman dertke ushyrǵan Bernes ómiriniń tym az qalǵanyn biledi eken. Sosyn da ol bul án óziniń aqyrǵy demi, elimen qoshtasý sazy bolaryn sezip, dostaryn asyqtyra túsedi. О́zi de mazasyz tolqý ústinde osy ándi jazýǵa daıyndalady. Bul kezde ánshiniń qýaty múldem álsirep, ázer qozǵalatyn jaǵdaıda eken. Solaı bola tura, balasy ony qoltyǵynan súıemeldep, 1969 jyldyń 8 shildesinde mýzyka jazatyn stýdııaǵa alyp barady.

Arqany keńge salyp asyqpaı júretin burynǵydaı ýaqyt joq, ómir qurǵyry saǵattyń syrtylyndaı ólsheýli bop qaldy, qaıtalap aıtýǵa da, óńdeýge de shama kelmeıdi. Sondyqtan Bernes ándi jalǵyz dýblmen jazdyryp shyǵady.

Qazirgi teledıdar men áleýmettik jelide Bernes aıtyp júrgen «Jýravlı» áni sol kezde jazylyp alynyp qalǵan jalǵyz nusqa eken.

Arada nebári bir aı ótken­de – sol jyldyń 16 tamy­­zynda Bernes dúnıeden ótedi. Jınalǵan jurt súıikti ánshisin ózi aıtqan osy sońǵy ánimen aqyrǵy saparyna shyǵaryp salady.

Keıingi jyldary «Jýrav­lıdi» biraz ánshiler repertýarlaryna qosyp, el ishine keńinen taratyp jiberedi. Alaıda barsha boıaýymen, naqyshyna keltirip Mark Bernes shyrqaǵan alǵashqy nusqasy keıingi ánshilerge etalon bolyp qalsa kerek.

Qazir de patrıottyq alýan is-shara kezinde bul án sharyqtaı qalsa – jurt qol shapalaqtap, oryndarynan turyp qurmet kórsetetinderine ózimiz de kýá bolǵanbyz.                

* * *

Biz tilge tıek etip otyrǵan, ózekti órtegendeı ókinishti osy úsh jaǵdaı da ómirde bolǵan oqıǵalar ekenin joǵaryda oqyrmanǵa eskerttik.

Pende bolǵan soń – «anaý amerıka­lyq­tar sekildi sońǵy eki jaǵdaıda bizdiń elde de kenje uldardy óbektep aman alyp qalsa ǵoı shirkin» dep qııaldaıdy ekensiń. Amal qansha, olaı bolmapty! Keńestiń kerzi etikti keńkeles ıdeologııasy ústemdik qurǵan bizdiń qoǵamda ondaı kisilik oıdyń birde-bir azamattyń basyna kelmegenine qynjylasyń da qoıasyń!

Álibek ASQAROV,

jazýshy