Jumys kúni tańǵy altydan bastalady. Jaýapty mamandarǵa senbegendigi emes, qurylys nysandaryn birinen soń birin aralap, jumystyń barysyn óz kózimen kórmeıinshe kóńili kónshimeıdi. «Oý, men jumys istemesem, qaryzdarymdy bankke kim qaıtarady?» deıdi. Osy aıtqandaǵy jaıdary júzine qaraǵanda qaryzy bastan asatyn adamnyń keıpi emes. «Qaıdaǵy qaryz, siz batpan baılyqqa batyp otyrǵan baı adam emessiz be?» deımin ǵoı sóziniń astaryna túsine almaı. Osy tańdanysymdy baıqaǵan Nızamhan Sýlaımanuly: «Meniń moınymda on mıllıard teńge nesıe bar. Jeti aıda on mekteptiń qurylysyn bitirý ońaı deısiz be, qarajatyńyz bolmasa qalaı bitiresiz?» deıdi. Baqsam, ol kisi bir nysannyń qurylysy tolyq bitken sátte bankke kepilge qoıyp, kelesi nysandy bastaý úshin nesıe alatyn bolyp shyqty. Qaryzyn der kezinde qaıtaratynyn biletin banktegiler de eki sózge kelmeı, suraǵanyn beretin kórinedi. Esesine halyq ıgiligi úshin qajetti qanshama nysan boı kótergen. Onyń ishinde qazaq tilinde tálim-tárbıe men bilim beretin mekemeler qanshama? Jetip-artylady. О́zi qazaqshaǵa sýdaı. Aǵyp tur. О́zbekshe qosyp sóılemeıdi. Taza qazaqsha.
«Men jaryq dúnıe esigin ashqan Saıram aýlynyń úsh myń jyldyq tarıhy bar. Tarıh demekshi, siz bilesiz be, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń áke-sheshesi bizdiń aýylda jerlengen. Bul eldi mekende ózbekter kóp. Biz úshin Qazaqstan – ortaq Otanymyz. Qushaǵy keń, júregi darqan qazaq elinde turyp jatqandyqtan, qazaq tilin bilý – mindet. Men 1964 jyly №19 Pahtakor atyndaǵy segiz jyldyq mektepti bitirgen soń, Shymkent qalasyndaǵy Naýaı atyndaǵy №16 orta mekteptiń toǵyzynshy synybyna qabyldandym. Ony úzdik bitirip, 1967–1972 jyldar aralyǵynda Samarqan qalasynda sáýlet-qurylys ınstıtýtynda ınjener-qurylysshy mamandyǵy boıynsha joǵary bilim aldym. Mektepte qazaq tilin jaqsy oqydym. Instıtýtta oqyp júrgende de qazaqshany umytqan joqpyn. О́ıtkeni aralas-quralas júrgen dostarym men aýyldastarymnyń arasynda qazaq jigitteri kóp boldy da, olarmen ana tilinde sóılesetinmin. Eńbek jolymdy Shymkent qalasyndaǵy №1 qurylys-jóndeý ýchaskesinde betonshy bolyp bastaǵan kezde de ujymda qazaq jigitteri basym boldy. Olarmen qazaq tilinde emin-erkin, taza sóılesýimniń arqasynda bolar, bite qaınasyp, aınymas dos-jaranǵa aınaldyq. Tipti bul ujym meniń ekinshi úıime aınaldy. Osynda taban aýdarmastan otyz jylǵa jýyq sheber, prorab, bas ınjener bolyp eńbek ettim. Ýchaske qurylys basqarmasyna aınalyp, aýqymy keńeıgen tusta basshy bolyp jıyrma jyl abyroıly eńbek etkenimdi maqtanyshpen aıta alamyn. «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qurylysshysy» degen ataǵym bar. Zeınet demalysyna 2010 jyly shyqtym. Osy kezde balabaqsha men mektep salý týraly tolyqqandy oılana bastadym. Zaıybym Arofathan – 45 jyl mektepte shákirt tárbıelegen ónegeli ustaz. Ol da «Toıhana, dúken salǵansha, bilim ordalaryn sal» dedi. Sodan bastap sala bastadym», deıdi Nızamhan myrza.
Bul elimizde «Balapan» baǵdarlamasy qolǵa alynǵan ýaqyt. Osy kezde Nızamhan Sýlaımanuly erekshe qulshynys tanytyp, 2010–2018 jyldar aralyǵynda Shymkent qalasynyń Saıram turǵyn alabynda «Jamalaı ana», «Jan-Balajan», «Gúl-Astana», «Názıra ana», «Sýlaıman ata», «Arofat», «Jannataı ana», Saıram aýdanynyń Qarabulaq aýlynda «Jas ulan» sııaqty barlyǵy 8 balabaqsha salǵan. Mektepke deıingi osy bilim mekemelerinde búginde bes myńnan astam bala tárbıelenip jatyr.
Nızamhan Sýlaımanuly 2018 jyldan bastap barlyǵy 14 zamanaýı mektep salyp, halyqtyń alǵysyna bólendi. Shymkent qalasynyń Saıram turǵyn alabynda 1000 oryndyq «Arofat», Shymkent qalasynda 2500 oryndyq Abaı Qunanbaev atyndaǵy, Shymkent qalasynda 1200 oryndyq «Nızamhan» mektebi salyndy. Saıram aýdanynyń Qarabulaq aýlynda 2500 oryndyq «Saıram» mektebi, Saıram aýdanynyń Mankent aýlynda 1200 oryndyq Ál-Farabı, Á.Naýaı, Á.Moldaǵulova, A.Iаsaýı, Aqsýkent aýlynda 1200 oryndyq M.Áýezov pen D.Qonaev atyndaǵy mektepter, Shymkent qalasynyń Saıram turǵyn alabynda 3500 oryndyq A.Baıtursynuly atyndaǵy, 1200 oryndyq «Astana» jáne «Túrkistan» mektepteri, Shymkent qalasynyń «Nursát» shaǵyn aýdanynda 3500 oryndyq D.Qonaev atyndaǵy mektep salynyp, paıdalanýǵa berildi. Qazir Shymkent qalasynda taǵy bir 3500 oryndyq jańa mekteptiń qurylysy júrip jatyr. Bul bilim mekemelerinde barlyǵy 2000-nan astam muǵalim eńbek etip, 18 myńnan astam oqýshy tálim-tárbıe alady.
Mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy joǵary deńgeıde. Zamanaýı teledıdar, kompıýter, ınteraktıvti taqta barlyq bilim mekemelerinde jetkilikti. Muǵalimderdiń jumys jáne demalys bólmesi bar. Medısınalyq bólme, psıholog, logoped kabınetteri qarastyrylǵan. Basseın, sport jáne májilis zaldary, shashtaraz, keń de jaıly ashanalar jumys isteıdi.
Mektepterde oqý qazaq, orys, ózbek tilderinde aqysyz júrgiziledi. Aǵylshyn tili tereńdetilip oqytylady. Uzartylǵan kún toptary bar. Sonymen qatar til úırený kýrstary, shahmat, doıby, horeografııa, mýzyka jáne túrli pán boıynsha úıirmeler jumys isteıdi. Úzdik oqýshylarǵa toqsan saıyn quryltaıshy esebinen shákirtaqy beriledi. Oqý jylynyń sońynda oqý ozattarynyń ata-analary men bilikti ustazdarǵa Astana, Almaty, Túrkistan, Tashkent, Samarqand, Buhara qalalary men túrli demalys ortalyqtaryna tegin joldama beriletini taǵy bar.
Jalpy, «NS» korporasııasyna qarasty mektepterde bilim sapasyna basa nazar aýdarylady. Sondyqtan oqýshylardyń nátıjesi óte joǵary. Korporasııa mektepteri respýblıkadaǵy jeke oqý oryndary arasynda aldyńǵy orynda.
«Men ómirde belgili bir jetistikke jetsem, bul – ata-anamnyń arqasy. Olar durys jol kórsetip, aqyl-keńesin aıaǵan joq. Balalarynyń bárin kishkentaı kezinen eńbekke baýlydy. Adal eńbektiń nany tátti ekenin uǵyndyra bildi. Asyp-taspaýǵa, barǵa qanaǵat etip, jany qınalǵan jandarǵa jyly júzben, meıirimdi kózben qarap, kómek qolyn sozýǵa tárbıeledi. Ardaqty Jamalaı anam meıirimdi, júregi keń, qanaǵatshyl, kishipeıil jan edi. Ol Allaǵa shúkirshilik etýden jalyqqan joq. Arnaıy bilimi bolmasa da, namaz oqyǵanda oǵan teń keler eshkim bolmady. Duǵany júrekke jaǵymdy daýyspen, uıqasyn keltirip, sheber oqıtyn. Ákem Sýlaıman uzaq jyl ujymsharda astyq brıgadasyn basqardy. Ol maýsymdyq jumystar qyzǵan kezde tún ortasynda úıge qaıtatyn. Biz ol kisimen sóılesý bylaı tursyn, aı boıy bet-júzin de kórmeıtin edik. О́ıtkeni biz uıqydan turǵanda ákemniń ala tańnan qaıta jumysqa ketkenin anamyzdan estıtinbiz. Jarynyń jaıly minezi men bizge degen sheksiz mahabbatyna bólengen balalaryna ol kisiniń alańdaıtyn da jóni joq edi-aý», deıdi Nızamhan Sýlaımanuly.
Olar otbasynda alty ul, úsh qyz. Jamalaı ana ómirin balalaryna arnady. Olardyń armany oryndalǵanyn oılady. Shúkirshilikpen ómir súrip, dúnıege qyzyqqan joq. Shydamdylyq pen qanaǵattyń, otbasyna degen sheksiz mahabbat pen súıispenshiliktiń shynaıy beınesin kórsetip, kelinderine aıaýly ene boldy. Olarǵa bilgenin úıretti. Úı sharýasyndaǵy áıeldiń tazalyqqa mán berýi mańyzdy dep eseptep, aýlany kúnde sypyryp-jınap, qonaqty ashyq júzben qarsy alýdy talap etti. Jubaıy jumystan kelgende jaqsy kóńil kúımen qarsy alý kerek degendi esh umytqan emes.
«Shúkir, anamyz salynyp jatqan balabaqshalar men mektepterdi óz kózimen kórdi. Bizdiń jetistikterimizge kýá bolyp, eńbegimizdi baǵalap, aq batasyn berip, eńbegimizge rıza boldy. Bala úshin ata-anasynyń qoshemetin estigennen artyq baqyt bar ma», deıdi kásipker.
Anasynyń aq batasyn alǵan Nızamhan Sýlaımanov 2010 jyly Saıramda ashylǵan tuńǵysh balabaqshany aıaýly anasynyń qurmetine «Jamalaı ana» dep atady.
Ákesi Sýlaıman Iýldashev Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, erlik kórsetip, jeńispen elge oralǵan soń, adal eńbegimen qurmetke bólenip, úlgili otbasynyń ıesi retinde elge tanylǵan tulǵa edi. Onyń balalyq shaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgin jyldaryna tuspa-tus kelgen. Zerek bala Sýlaıman joly bolyp, jeti jasynda mektepke barady. Ol kezde saýatty adam az bolǵandyqtan, ujymshardaǵy esepshiniń de jumysyn qosa atqarýyna týra kelgen. Soǵys bastalǵanda on jetige endi ǵana tolǵan bozbala Otan qorǵaýǵa attanyp, Máskeý, Lenıngrad, Pýshkıno, Kalınıngrad, Rıga, Kenıgsberg úshin qan maıdannyń bel ortasynda bolyp, úsh ret «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Jaýynger Iýldashev Estonııa, Latvııa, Lıtva, Belarýs, basqa da respýblıkalardy jaýdan azat etýge qatysady. 1947 jyly týǵan aýlyna oralyp, eńbek jolyn qarapaıym hatshydan bastaıdy. Aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet etip, odan keıin jeti jyl Saıram aýyldyq keńesin basqarady.
«Sol jyldary aýylda jańa oqý oryndarynyń salynýy ákemniń esimimen tikeleı baılanysty. Aldymen mektep-ınternat ashylyp, 1956 jyly Kalının mektebiniń irgetasy qalandy. Ol ýaqytta men balamyn, emis-emis esimde bar, ákem Asar jolymen mektep qurylysyn bastaıdy. Osyǵan aýyl turǵyndaryn tartýǵa baryn salyp kirisken kórinedi. Soǵystan keıingi qıyn kezeń, erkek kindik aýylda az bolǵanyna qaramastan, adamdardyń basyn biriktirip, jumyla jumys isteýdiń ónegesin kórsetse kerek. Ákemniń bastamasymen aýyldaǵy aýrýhana keńeıtilip, medısınalyq pýnktter qatary beske deıin kóbeıip, úılerge radıo núktesi tartylyp, kóshelerge tas tóselip, ortalyqtaǵy meshit qyzmetine resmı ruqsat alynǵan eken. Ákemniń osyndaı qasıetteri maǵan juǵysty bolǵandaı. Qurylysshy mamandyǵyn tańdaýymnyń da bir sebebi osy. Mektepter men balabaqshalardyń qurylysyn bastaýyma da osy jaǵdaı túrtki bolǵany aıqyn», deıdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti qurylysshysy, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri, Shymkent qalasynyń, Saıram aýdanynyń qurmetti azamaty Nızamhan Sýlaımanov.
Zakirjan MOMYNJANOV
Shymkent
