Kóz jaýyn alǵan Koreı túbegi

Seýldi alǵash kórgende kózimizdiń aldy buldyrap ketkeni ras. Túbektegi taýly jotalarǵa bit­ken qala teńizdiń injý-marjanyndaı jarqyraıdy. Aral­dyń áldebir jerinen aspanǵa atyl­ǵan otshashý kókke umsy­nyp, taý jotalarynan asyp, aýaǵa sińip ket­peı záýlim ǵımarattar bolyp qata qalǵan­daı áser qaldyrady. Aýa dymqylda­nyp, kún qatty bulyńǵyrlanǵanda, bizdiń Astana­daǵy Abý-Dabı plazanyń basyn bult shalatyny bar emes pe? Seýldiń ǵımarattarynyń ortashasynyń ózi son­daı shyǵar. Qatardaǵy úılerdiń ózi 50 qabattyń ár jaq-ber jaǵynda, bıik­teri 100-120 qabat. Tómennen qarasań, qalpaǵyń jerge túsedi, tóbesine shyqsań tóbeń kókke jetedi. Úıler araldaǵy taý jota­larynyń tóbesinen qaraıdy. Seýlde ǵana emes, biz barǵan Pýsanda da, jolaı ótken qalalarynyń kóbinde solaı. Ǵımarattary kókpen talasqan. Jer joq, óıtkeni. Teńiz, jaǵalaý, taýly jota. Sol aral jotalaryn órleı soqqan qalalary kóz jaýyn alady. Qalaara­lyq joldarynyń jarymyna jýyǵyn taýdy jaryp (týnnel) ótkizgen. Halyq óte tyǵyz ornalasqan. Biraq aıaǵynyń ushymen júrgen eshkim joq. Bári retimen. Seńdeı syǵylysqan eldiń syıyspaı jatqany kórinbeıdi. Jeri tar bolsa da, halqy kóp, ósip-ónip otyr. Elý mıllıon halyqtyń on mıllıony Seýlde turady eken. Aýzy-murnynan shyqqan týrıster esebinen qanshaǵa asaryn kim bilgen. Mańyndaǵy basqa qalalardan kelip-ketýshiler jáne bar.

Kenbokkýn saraıynda

Biz munda bir jeti boıy óte­tin Býdda­nyń týǵan kúnine oraı uıymdas­tyry­latyn festıvalǵa Koreıanyń ulttyq týrıstik uıymynyń dánekerligimen kelgenbiz. Mádenı is-sharalaryn tamashalap qana qoımaı, Koreıanyń týrıstik oryndarynyń bir parasyn araladyq. 11 mamyrda alǵash bas suqqanymyz Seýldegi Kenbokkýn saraıy. Bul koreı astanasyndaǵy basty tarıhı-mádenı oryn dese bolǵandaı. Koreı halqynyń alty ǵasyrlyq tarıhynan syr shertetin saraı qazir ataýly týrıstik oryn. Bizdiń handar zamanynda Buqar jyraý «Baǵanaly orda – basty orda, baısal orda qonǵan jurt» demekshi, Kenbokkýn de kezinde koreı korolderi otyrǵan baǵanaly basty orda. Koreı tilinen aýdarǵanda, «koroldiń ­basty saraıy» degendi bildiredi. Kirebe­ris mańdaıshasyna koreıshe «bas­ty qaqpa» dep jazylǵanyn aıtady bizdi kútip alýshy gıd Sana. Budan ári osyndaı eki-úsh qaqpadan ótip barǵanda, altyn taqty baǵanaly ordasyna tap bolasyz. Onyń sońy odan da uzaq, burynǵy patsha saraıynyń ártúrli ákimshilik-sharýashylyq ǵımarattarynan turady. Osy­dan alty ǵasyr buryn, HH ǵasyrdyń basyna deıin koreı bıleýshileri munda halqynyń keleshegine baılanysty sheshimder qabyldap, eldik isterge bas qoı­ǵan. Búgingi Koreıa memleketiniń jet­ken jetistigi men baǵyndyrǵan belesteri­niń astynda Kenbokkýn saraıyndaǵy keńester jatpasa, kezinde japondar órtep jibergen bul saraılardy koreıler qaıta jańǵyrtyp, qalpyna keltirmes edi ǵoı. Demek Koreı elinde bılik qurǵan Choson áýleti qyzmet etken saraıdyń ótkeni Koreıa Respýblıkasynyń tarıhymen tamyrlasyp jatyr.

Keıingi jyldary patsha saraıynyń keshenin Koreıa Respýblıkasy qalpyna keltirip, qaıta salǵan. Qazirgi kórkine kóz toıady. Ashyq aspan astyndaǵy murajaı retinde qozykósh jerden astam taıshaptyrym aýmaqty endeı alyp jatyr.

Mundaǵy «basty qaqpanyń» aldynda áýeli qurmetti qaraýyldar sherýin tamashaladyq. Bes qarýy saı ejelgi koreı sardarlaryndaı kıingen qaraýyldar miz baqpaı turdy. Bir kezde dabyl qaǵylyp, baraban soǵylady da, ishten qolbasshy men sherikter shyǵyp, olar qaraýyldardy bir tekserip shyqty. Júris-turystary men qımyl-qozǵalystarynda áskerı tártip qana emes, Otan aldyndaǵy jaýapkershilik qosa sezilgendeı. Koreı patshasynyń, koreı ultynyń tynyshtyǵyn kúzetip turǵanǵa uqsaıdy.

Koreılerdiń «basty qaqpasyna» kelýshilerdiń deni sheteldik týrıster. Bizdiń jol túsken kúni halyq sany kóp eken. Bir ǵajaby, kóbi koreı halqynyń ulttyq kıiminde. Biz, jaraıdy, Koreıa Respýblıkasynyń arnaıy aldyrýymen mádenıetin nasıhattaý úshin kelgen soń, onsyz da kıip shyqtyq. Al qalǵan koreıler men týrıster she? Sóıtsek, ulttyq kıimdi jalǵa alyp kirgen koreı jastaryna saraı qaqpalaryn aralaý tegin. Mine, mádenıetin nasıhattap, jarnamasyn júrgizýdiń tóte joly. О́ıtpese, telefonǵa telmirgen jastardy tarıhı-mádenı jerge keltirý bul jaqta da qıynnyń qıyny kórinedi. Mynadaı jeńildik pen syı-sııapattan soń tarıhı orynǵa keletin koreılik jastar da kóbeıe bastaǵan. Olarǵa bul jer ulttyq sabaq ispetti qasterli meken. Ulttyq kıimderin kıip, ejelgi ordalaryn aralap, serýendegender arasynda kádimgideı kóne dáýirlerge túskendeı áserge bólenesiz. Buǵan qosa saraı qurylysyn zamanaýı úlgide jarqyratyp jibermegen. Bári qarapaıym, ertedegi úlgilerinen tys qurylys joqqa tán. Eskini eski qalpynda tozdyrmaı ustaýǵa da óre kerek pe dep qaldyq.

Shyraǵdandar sherýi

Mamyrdyń on besindegi Býddanyń týǵan kúnine oraılastyrylǵan shara­lardyń aıtýlysy biz Seýlge túsken keshte ótken shyraǵdandar sherýi. Tústen keıin jańbyr quıyp ketti. Soǵan qa­ramastan Seýl kóshelerin koreıdiń ulttyq aspaptarynyń dabyly kerneıden bir tanbady. Bizdiń dabyl, kerneı, syldyrmaqtarǵa uqsas ult­tyq aspaptarymen dúńkildetip, kóshe­lerdi jańǵyryqtyryp urandata salǵan áýenimen bir-bir shyraǵdan ustaǵan sherýshilerdiń kóptiginen kóz súrinedi. Astanasyndaǵy joldardyń kóbin jaýyp tastaǵan. Sherýdegilerdiń bir sheti men ekinshi sheti kórinbeıdi. Shelektep jaýǵan nóserge qarar emes. Shabyttanyp alǵan. Shahardyń ana shetinen bir shyqsa, basqa tusynan taǵy bir sherýshilerdiń uzynnan uzaq nópiri kórinedi. Qubyla jarqyra­ǵan jaryqtary men aralaryndaǵy ár­túrli músinderi alystan kóz tartyp, eriksiz toqtap tamashalaýǵa týra keledi. Uzynnan uzaq bir sapta kemi myńdaǵan adam shyǵar, árqaısysynyń qolynda ishi­ne shyraq jaǵylǵan gúldiń basy. Álgin­deı aspap ustaǵandary jáne bar. Arasynda úlken Býdda músinin, áldebir perishte, puttardyń qalybyn arbaǵa salyp súırep kele jatqandar nemese arnaıy tigilgen alyp aıdahar terisin jamylyp júgirgen júzdegen adam, tónip-tónip beredi. Ishindegi adamdar júrgende kádimgi aıdahardaı terisi jalbyrap, qyzyq kórinedi. Koreılikterdiń kóne tanymdarynan habar beretin mıftik, ertegilik keıipkerlerdiń alyp beıneleri qaptap júr. Olardyń kóbi ártúrli qa­tyrmalardan quıylyp jasalyp, ishi­­nen shyraq jaǵylyp jarqyrasa, keı­­bi­reýiniń basy men terisi tigilip, ishine ár tusynan adamdar kirip alǵan. Sherý­shilerdiń negizgi sapynda shyraq ja­ǵylǵan gúl qatyrmalaryn ustaǵandar. Jaraıdy, alyp aıdahar nemese teńiz tasbaqasy syndy ertegi, ańyzdaryn­da­ǵy jan-janýarlar belgili delik. Al gúldiń basyn qatyryp, ishine shyraq tutyp urandaǵandary qalaı dep biz de suradyq. Sóıtsek, koreı ańyzdary boıynsha, Býdda sýdan jaralǵan kórinedi. Kishkentaı náreste kezinde jaǵalaý­ǵa lotos gúliniń qaýyzynyń ishinde otyryp jetkeni aıty­lady. Endi birde Býdda týa sala júrip ketken, onyń basqan izine lotos gúli ósip shyq­qany, taǵysyn taǵy ańyz-áńgime jeterlik. Sonymen qatar kóptegen músinde Býddanyń lotos gúliniń qaýyzynda otyrǵan sýretteri bar. Tipti keı derekterde býddızmdi lotos dini dep te ataıdy. Osyndaı san alýan derek pen qısynǵa toly lotos týraly áńgimelerdiń fılosofııasy óte tereńde. Býddanyń týǵan kúninde lotos gúliniń qaýyzynyń ishine jarqyratyp shyraq jaǵyp, eldi izgilikke shaqyrǵandarynyń bir máni de sodan.

Jańbyr quıyp tursa da, shyraǵdan sherýine qatysqandardyń ekpinin basyp, eńsesin túsire almady. Biz osyǵan tańǵaldyq. Sondyqtan fılosofııalyq máni men syry tereń festıvaldy bir qaraǵanda sózben aıtyp jetkizý múmkin emes, kózben kórmese. Jalt-jult etken janýarlar álemi, Býdda músini, dúńkildegen soqpaly aspaptar men uran sózder syrttan qaraǵannyń ózinde shabyttandyrady. Kóz jaýyn alyp, túrli áser syılaıdy. О́ıtpese, jańbyrlatyp sońdarynan biz de ere bermes edik.

Bul festıvaldyń bergi jaǵy eken, Seýlde biz ornalasqan qonaqúıdiń qabyr­ǵasyn «jarardaı» daýysqa eleń­dep, alys emesin shamalap barsaq, or­talyqta úlken gala-konsert ótip jatyr. Halyq qyrǵyn. Mańaıy lap-lap etken otpen kómkeril­gen alyp sahnada óner kórsetkender kóbine-kóp jastar. Arnaıy monahtyń kıimin kıip shyqqandardy kózimiz shalyp qalǵan. Keıin bilsek, monah Nıýchjın dıdjeıligimen qoıylǵan «Ádemi monah» atty jastar konserti eken. Biz orta tusynan asa baryp tamashalaǵan­da Nıých­jın monah án aıtyp, halyqty eliktirýmen boldy. Iаǵnı koreılerdiń Býdda ilimin nasıhattaýy dinı fanatızmnen góri ulttyq fılosofııaǵa beıimi­rek. Býdda ilimin ulttyq tanymdarymen sabaqtastyra sıpattaıdy. Sonymen qa­tar turmystyq, salttyq, aǵymdyq hal-ahýalmen baılanystyryp, halyqtyń janyna jaqyndastyra túskeni baıqalady. Neǵurlym halyq tutynýǵa beıim dúnıe­lermen sabaqtastyrsa, soǵurlym túsinikti emes pe, sony murat tutqan syńaıly.

Bala sanasynan bastalǵan beıbitshilik

Seýldiń soltústik betindegi Egıbong (Beıbitshilik parki) atty ekosaıabaq kór­gen kózdi tańǵajaıyp tabıǵatymen ­baýraıdy. Munda týrıster kóp keledi. Tumsa tabıǵat, taza aýa, jasyl orman, saıraǵan bulbul únine qulaq tosa turyp, aınalany jiti baqylaı alasyz. Soltús­tik Koreıamen shekaradaǵy áskerı aımaq­ty ońtústikkoreıalyqtar Beıbitshilik par­kine aınaldyryp jibergeniniń ózi nege turady? Sebebi kezinde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń, dál osy tus­ta jer bólýge baılanysty soǵys bol­ǵany tarıhtan belgili. Koreıaǵa barǵan sapar­lastar arasyndaǵy belgili jýrnalıst, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırek­torynyń orynbasary – Almaty qalasy basylymdarynyń jetekshisi Dýman Anash mundaǵy shekara bólinisi­ne baıla­nysty «38-parallel» fılmin eske aldy.

Eki eldiń arasyn Hangan ózeni bólip jatyr. Osy tusta bul ózen Saryteńizge quıady. Ár jaq bette Soltústik Koreıa, Beı­bitshilik parkindegi bıik núkteden ol eldiń shet jaǵasyn dúrbimen tamashalaýǵa múmkindik jasap qoıǵan. Múıistegi taý jotalarynyń birinen ekinshisine tartylǵan aspaly kópirmen ótý de ǵanı­bettiń ózi. Taban astynda jasyl orman jaıqalyp jatsa, bir jaǵyńda teńiz, ekinshi bette taýly orman bulbul úninen til qatady. Bıikke shyǵyp aınalaǵa dúrbi salǵanda, tabıǵatty qımaı qalasyz. Onyń ústine, túrli qaqtyǵystar ótken jerdi koreılikter úlken patrıottyq oryn­ǵa aınaldyryp jibergen. Ásirese bala-shaǵasymen kelýshilerge ázirlengen arnaıy baǵdarlamalar jeterlik. Soǵan qaraǵanda koreıler balalaryn jastaı beıbitshilikke tárbıeleıtindeı seziledi. Adamzattyń basty qasıetteriniń biri beıbitshilik emes pe? Ony ómirlik murat etý jolynda osy ekosaıabaqta sýret salatyn, qolónermen shuǵyldanatyn, bul jerdiń tarıhı mańyzy týraly bala sanasyna túsinikti etip jetkizip beretin mýltfılmder kórsetetin kınozal, beıbit álem qurý týraly basqa da túrli ınstallıasııalar, eskertkishter, mýzeıler, kórý alańy men demalys oryndary qyzmet kórsetip tur. Sonymen qatar túrli kórmeler, beıbitshilikti nasıhattaıtyn kórinister uıymdastyrylǵan. 

Teńizge «tóńkerilgen» qala

Pýsan qalasynyń kórki kóz jaýyn alady. Túnde sý betine tóńkerilip sáýlesi túsetin shahar Shyǵys teńizi jaǵalaýyndaǵy port. Ári-beri kemeler aǵylyp jatady. Sáýletti ǵıma­rattarymen birge qos qabatty kópir aıryqsha nazar aýdartady. Kólikter kó­­pirdiń tómengi qabatynan da, joǵarǵy qabatynan da bir-birine qarama-qarsy baǵytta aǵylady. Jaǵalaýdaǵy alyp kemeler shoǵyrynyń ózi bir qalaǵa para-par. Saıahatshylar úshin taptyrmas sán­di qalada Sondo jaǵalaýynan teńiz shy­ǵanaǵyn basyp ótetin aspaly joldyń qyzyǵyn aıtyp bolmaıdy. Qysqasy, jaǵalaýdaǵy eki taýdyń (múıis) arasyna suǵyna engen teńiz ústimen tartylǵan tros arqyly ózdiginen júretin shyny kabınamen ótesiz. Tómende qanshama aq kemeler júredi. Bul bireýge qýanysh bolsa, bıikten qorqatyn bireýge úreı, áıteýir janyńdy dúrbeleńge salatyn ǵajap kórinis. Týrıster qumartatyn ataqty Sondo jaǵalaýy osy tusta.

Sondo jaǵalaýy

Jaǵalaýdy jıektep júrip otyratyn týrıstik poıyz – saıahattaýshylar úshin jasalǵan keremet múmkindik. Biraq bul keremettiń «Pýsanǵa baratyn po­ıyz» fılmine esh qatysy joq. Seýl­degi telemunaradaı asa bıik bolmasa da, Pýsan munarasy ózindik ereksheligi bar sáýlet óneri.

«Iek artqan teńizge múıisteıin» degen Muqaǵalıdyń jyrynan múıis sózin túsinesiz degen oıdamyn. Alaıda teńizge suǵynǵan tus taýly orman bolsa, olaı ataı ma, joq pa, bilmedik. Álgi taýly múıistiń teńiz beti qulama tik eken de, sodan ári qaraı 15-20 metrge shyǵyp, teńizdi tamashalaıtyn alań jasalǵan. Aıaq astyna shyny tóselgendikten, teńiz ústinde aýada turǵandaı kúı keshesiz. Týrıster úshin jasalǵan bul oryndy koreıler Orıýkdo atapty. Budan ári sý ishindegi qos aral dál osy tustan tamasha kórinedi.

Sý betinde silbilep qyzyl sáýle

15 mamyrda keletin Býddanyń týǵan kúnin koreıler bir jeti boıy atap óterin joǵaryda aıttyq. Apta boıy ár qalada ártúrli shara uıymdastyrylady. Mamyrdyń 14 kúni Pýsannan Haman degen qonystaryna mańdaı tiredik. Munda «Haman nakhva norı» degen koreı­lerdiń keremet merekesin tamasha­ladyq. Biz úshin bul Býddanyń týǵan kúnine oraılastyrylǵan festıvaldar arasyndaǵy aıtýly kórinistiń biri boldy. Qysqasha baıandaǵanda bylaı: kópshilik keńinen toqaılasa alatyn sy­ıymdy jerge shaǵyn toǵan toqtatyp, to­ǵan­nyń bir sheti men ekinshi shetine te­mir arqandar kergen. Kóldeneńinen jú­girtilgen arqandardy sanap bolmaıdy. Olardyń árqaısysynyń boıyna jar­ty metr, bir metr aralyǵynda qarys­taı bilteler ilingen. Álgi biltege kúrish­ten jasalǵan qaǵazǵa tilekter jazyp oraıdy. Tómengi sheti shashaqty bilteni qaıyqqa mingen arnaıy adamdar keshke taman qarańǵy túspeı birtindep tutata bastaıdy. Sý betinen kisi boıy joǵary tartylǵan temir arqandarǵa bir metr araqashyqtyq saıyn kózinen tizilgen bilteler pyshyrap óte baıaý janady. Qarańǵy túskende sý betinde pyshyraǵan ushqyndardan asqan kórinis bolmaıdy. Sý betinde qyzyl sáýle silbilep qana turady. Arasynda arqandardy silkip qalǵanda ushyp-ushyp túsken usaq shoq­tardyń qyzyl sáýlesi ústi-ústine qoıý­­lanyp, shyn ǵajaıypqa ulasa­dy. Bıyl­­dyqqa 31 ret ótkizilgen «Haman Fall Flower Festival» is-sharasy eki kúnge, 14-15 mamyrǵa josparlanǵan jáne aldyn ala jarııaǵa shyqqan 6 myń oryn ­37 mınýt ishinde birden brondalyp ket­ken. Erteńgisine de dál osyndaı oryn bron­dalyp qoıylǵan. Koreılikterdiń merekege degen yqylasy álgi ushqyndar­daı syrtqa teýip-aq tur.

«Haman Nakhva» oıynyn Choson áýletiniń koroli Sondjo kezinde Haman okrýginiń gýbernatory Chon Gý jol­syz­dyqty joıý jáne turǵyndardyń aman­dyǵy men jaqsy ónim tileý úshin bas­tapty. Sodan japon otarshyldyǵy ke­zindegi toqtatylyp, 1960 jyly bir jańǵyryp, 2000 jyldary Haman-Mıon men aýyl turǵyndary qaıta jandandyrdy. Ulttyq tanymynan tamyr tartatyn bul oıyn qazir úlken festıval deńgeıine jetip otyr. Ǵuryptyq dúnıege kóbirek keletinimen de erekshe.

ASTANA – SEÝL – PÝSAN – ASTANA