Prezıdenttik ınstıtýt – memlekettiliktiń tiregi

90-jyldary birpolıarly álem­ge jahandyq kóshý men «trans­­ulttyq basqarý» aıasynda geosaıa­sı jáne geoekonomıkalyq jaǵ­daı tipten ýshyǵa tústi. Dúnıejúzin­degideı burynǵy keńestik keńistik­te ıdeologııadan bas tartyp, prag­matıkaǵa den qoıǵan dáýir bas­taldy. Ol adamdardyń sanasy­nan olardyń daralyǵyn, otbasy­lyq dástúrge degen berik­tigin, ult­tyq patrıotızm men dinı dogma­lardy alastaýǵa ákelip soqty. Bul adamnyń minez-qulqyn túbegeı­li ózgertti. Barlyq salada stra­tegııalyq ekiushtylyq ústemdikke ıe boldy. Demek osydan da bolar, táýelsizdik jyldary kóptegen múmkindikti jiberip alǵanymyz da, ókinishke qaraı, belgili.

Mundaı jaǵdaıda ulttyq memleketterden góri álemdik nemese jahandyq Úkimetke basymdyq berilip, basqa memleketterdiń táýelsiz sheshim qabyldaý múmkindigi shekteledi jáne olardyń áleýeti álsireıdi. Eń aldymen bala tárbıesi, ıaǵnı otbasy, bilim júıesi, rýhanı-mádenı qundylyqtar men bılik nysanaǵa alynyp otyr. Ondaǵy basty maqsat – ananyń qyraǵy­lyǵy men parasattylyǵyn joıý; muǵalimniń yqylasyn ketirý; kóshbasshylardyń abyroıyn túsirý. Bul jerde urpaqty jónge salý men olardy tárbıeleý máse­lesin sheshýdi qosalqy dúnıe qatary­na qosyp, yǵystyryp, ony qoǵam­nyń nazarynan tys qaldyrý áreketin baıqaý qıyn emes. Bul úrdis táýelsiz Qazaqstanǵa da óz salqynyn tıgizbeı qoımady.

Mine, qazaq elinde osy túıtkil­derdi túsinip, saraptap, qorytyp, ony memlekettilikti nyǵaıtý isine jumyldyra alatyn birden-bir kúsh prezıdenttik ınstıtýt bolyp otyr. Osy tusta Memleket basshysy álemdik tájirıbege ábden qanyq adam retinde álemdegi ahýaldyń, shyn máninde, shekten tys shıelenisip ketkendigin, ondaǵy oryn alyp otyrǵan júıesiz saıa­sı yryqtandyrýlardyń kez kelgen memlekettiń ishki saıası jaǵdaıynyń turaqsyzdanýyna, tipti memlekettiliktiń joıylyp ketýine deıin ákeletinin jaqsy túsinedi. Osyndaı jahandaný zamanynda qoǵamda paternalıstik kóńil kúı jáne áleýmettik masyldyq úrdisi beleń alyp barady. Prezıdent Q.Toqaev atap kórsetkendeı, «el jat jurttyń yqpalyna beısanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaıdy. Basqasha aıtqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi».

Mundaı jaǵymsyz ómir salty urpaq tárbıesine qazirdiń ózinde keri áser etip jatyr. Sondyqtan jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. «Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıeti­miz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıet mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden-bir kepili», dedi Memleket basshysy. Endeshe, bizge túbegeıli ózgeris kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. Zań da, qoǵam da, adamdardyń sana-sezimin de ózgertýge jumys isteýge tıis. Sondyqtan Táýelsizdikti damýdyń sapaly jańa deńgeıine shyǵarý qajet. Ol úshin bizdi qandaı qaýip-qater men synnyń kútip otyrǵanyn bilgenimiz abzal. Mundaı baǵyt-baǵdardy prezı­denttik ınstıtýttyń áleýetinen, ony basqaryp otyrǵan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń júrgizip kele jatqan saıasaty men ustany­mynan kórýge de, tabýǵa da bolady.

Konstıtýsııalyq reformadan keıin zaman talabyna saı tıimdi memleket qurý úshin túbegeıli ózgeristerdiń kerektigi kúdik týdyrmaıtyn qajettilikke aınaldy. Prezıdent Q.Toqaevtyń bas­tamasymen elimizde keshendi reformalar iske asyrylyp jatyr. Bul saıası ózgeristerdiń bas­ty baǵytyn Memleket basshysy anyqtasa, artynsha ótken referendým men odan keıingi prezıdenttik saılaýda ony Qazaqstan halqy qoldady. Prezıdenttiń basty ustanymy – elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtyp, tabysty ekonomıkalyq reforma­lardy iske asyrý arqyly qoǵam­­dyq sana-sezimdi qolaıly áleýmet­tik-saıası jaǵdaıda damytý­ǵa qol jetkizý. Alǵa qoıylǵan basty min­det – zaman talaby­na beıim­del­gen ulttyń jańa bol­mysyn qa­lyp­tastyrý. Endeshe, Memleket bas­shysynyń Quryltaı minberinen usyn­ǵan qundylyqtarynyń ishinde zań men quqyqtyq tártip – mańyzdy ári negizgi sala. Olar barlyq basqa qun­dylyqty jú­zege asyrý úshin qajet. Any­ǵyn­da, qoǵam­dyq ómir men qatynas­tar úshin tike­leı mańyzdy zań men tártip­ke kóp nárse baılanysty. Ol ádiletti qoǵam ornatý úshin qa­jet. Munda ádildik – qoǵam damýy­­nyń mańyzdy sharty, al ádilet­­tilik halyqtyń taǵdyryn sheshý­diń quraly retinde ult bol­my­synyń jańa qaǵıdattaryn ornyq­tyrý mindetin oryndaýy kerek. Tek jańǵyrǵan qoǵamda ǵana jat ádetterden birtindep arylyp, sonda ǵana adamnyń abyroıy óspek.

Sonymen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qoǵamnyń damýyn tejeıtin keleńsizdikterden arylý úshin Qazaqstanda «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesin berik ornyq­tyrý saıa­­satyn qolǵa aldy. Bul baǵytty iske asyrýdyń birden-bir tıimdi tetigi retinde Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń áleýetin paıdala­nyp, halyqtyń óziniń rýhanı baǵ­dary­nan aıyrylyp qalmaýyn qam­tama­syz etip, ony memlekettilik­tiń negizin nyǵaı­týǵa jumyldy­ryp otyr. Ulttyq quryltaı eń aldymen azamattyq qoǵammen baılanys ornatý­dyń negizinde memleket jumy­sy­nyń ashyqtyǵyn, tıimdiligi men nátıjeliligin arttyr­maq. Halyqpen dıalog ornatýdyń nátıjesinde qoǵamdaǵy ózekti máseleler qozǵalyp, eń mańyzdy jáne basymdylyǵy bar is-sharalar naqty aıqyndalyp otyr. Onda kóterilgen máseleler jáne qoldaý tapqan bastamalar men usynys­tar ıdeologııalyq mánge ıe bolyp keledi. Ol óz kezeginde Táýel­sizdikti qaster­leýge, hal­qy­myzdyń áleýmettik usta­ny­myn ny­ǵaı­typ, baǵdarlanyp, onyń qoǵam­dyq úmitiniń aqtalýyna ońtaı­ly jaǵ­daı qalyptastyrmaq. Osy­­laı­sha, ol el azamattarynyń boıyn­­da rýhanı qundylyqtar men otan­s­úıgishtikke negizdelgen adam­ger­shiliktik qoǵamdyq sana-sezim­niń ornyǵýyna oń yqpal eteri anyq. Sonyń nátıjesinde azamat­tar­dyń ómirge degen yntasy, qulshy­nysy men jaqsylyqqa degen umtylysy­nyń artatyny da aqıqat. Olaı bolsa, Prezıdenttik ınstıtýt memle­ket­tiliktiń shyn mánindegi tiregine aınalyp otyrǵandyǵy sózsiz.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri