Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dombyra, mandolın, baıannan ózge mýzyka aspabyn kórmegen, aqyn, jazýshy, kompozıtor degen uǵymdy kitaptan ǵana oqyǵan aýyl balasyna, jalpy aqyn men kompozıtor tek taýly jerde bolatyndaı elesteıtin. Al biz dúnıege kelgen tep-tegis jerde de «kompozıtor týýy múmkin-aý» degen oı úsh uıyqtasaq túsimizge kirmeıtin. Bul Jeńis aǵaǵa degen qurmetimizdi eseleı túser edi.
Belgili de beımálim kompozıtor Jeńis Estileýovtiń mýzyka jolyna túsýine aqyn Tólegen Aıbergenovtiń yqpaly mol. Onyń «Alǵashqy adym» dep atalatyn kúıin tyńdap, máz-meıram bolyp qýanǵannan: «Sen Almaty konservatorııasyna bar... Sýretshi emes, kompozıtor bolýyń kerek... Sýretshilikke ábden qumar bolsań, bos ýaqytyńda salam degen sýretińdi bylaı da sala beresiń... Men seniń qudiretti mýzyka jolyna túskenińdi qalar edim » degen eken. Sol sátti sazgerdiń ózi: «Tókeń jeńdi. О́zimdi úgittegeni bylaı tursyn, úıge talaı ret kelip jeńgesin (mamamdy) úgittedi...Qysqasy, az ýaqyt ishinde mýzyka ýchılıshesiniń stýdenti bolyp shyǵa keldim», dep eske alady.
Án degennen týady, aqyn Tólegen Aıbergenovtiń «О́tti ǵoı, sáýlem, aı talaı» óleńi eń alǵash «Lenınshil jas» gazetinde jarııalanǵan. Sirá, óleń 1958-1961 jyldar aralyǵynda jazylǵan bolsa kerek. Tókeńniń gazet betindegi óleńi syrtta oqýda júrgen bozbalanyń sezimin qozǵaǵany sonshalyq, kóp uzamaı jas shákirt osy óleńge án jazǵan. Ol jaıynda: «Kóp uzamaı án jazdym. Eki-aq shýmaq. «Mynaǵan taǵy birdeńe jalǵap ber» deýge Tókeń Saryaǵashta. Lajsyzdan qaıyrma ornyna yńyldy qosyp aıtyp júrdim», deıdi Jeńis Estileýov. Tek arada úsh jyldan astam ýaqyt ótkende ǵana Jeńistiń ótinishi boıynsha «О́tti ǵoı, sáýlem, aı talaı» ánine Tólegen Aıbergenov jańa shýmaqtar qosyp bergen. Tarıhı sátti kompozıtordyń ózi bylaısha eske alypty: «Áskerden kelgen soń jazǵy emtıhandarymnyń birqataryn kúni buryn tapsyrdym da, Almatyǵa keldim. Tókeń Alataý eldi mekeni, 70-úıde turady eken. Aǵa-jeńgem meniń izdep kelgenime qatty qýandy. Jazýshylar odaǵynyń tapsyrmasymen ózi de Qaraqalpaqstanǵa júrgeli otyr eken. Almatyda bir aptadan artyq bola almadym. Tapsyrmaǵan emtıhandarym bar bolatyn. Nókiske kelisimen qalǵan emtıhandy tapsyrdym da, páterimde jatyp Tókeńniń kelýin kúttim. Aıtqanyndaı ózi shamalap aıtqan kúni páterime izdep keldi. Almatydaǵy ýáde boıynsha «О́tti ǵoı, sáýlem, aı talaıdy» tolyqtyryp, jazyp berýi kerek edi. Men ándi aıtyp berdim. «Taǵy bir aıtshy». Men taǵy qaıtaladym. Únsizdik... Osylaısha, ándi birneshe ret qaıtalatty da: «Men saǵan óleńniń izin emes, basyn jazyp beremin», dedi. Bir kezde qaǵazdan basyn julyp alyp maǵan kúle qarady. «Tyńda:
«Men júrdim seni kúnim dep,
Sen de ediń maǵan qumar shyn.
Qoshtasqanyńmen kúlimdep,
Jylap ta júrgen shyǵarsyń.
Kóp boldy kórmegeli de,
Kórdiń dep sen de aıta alman.
Sezimniń pernelerinde,
Kógildir kólim shaıqalǵan.
Soldat bop júrgen kezimde,
Tań da bop talaı atty arman.
Sen salǵan appaq qaıyńnyń,
Japyraǵyndaı hattardan».
Men endi «О́tti ǵoı, sáýlem, aı talaı» degen shýmaqty ánniń qaıyrmasy etip aldym da, bastan aıaq taǵy oryndadym. Tókeń meniń tapqyrlyǵyma qýanyp qaldy. Mine, joǵaryda aıtylǵan «О́tti ǵoı, sáýlem, aı talaı» ániniń qysqasha ómirbaıany osylaı edi. Bul ándi Qazaq radıosyna dombyramen tuńǵysh oryndap, jazdyrǵan – Qaraqalpaqstannyń Qońyrat aýdanynyń ónerpazy Qojahmet Nııazov», dep kompozıtor jańa ánniń shyǵý tarıhynan syr shertedi.
Ol kezde Jeńis aǵanyń biraz áni Qazaq radıosynan beriletin, sonyń ishinde KSRO halyq ártisi Ermek Serkebaevtyń oryndaýyndaǵy «Sen emes pe eń» áni erekshe bolatyn. Bizdiń úıdegi bir otyrysta osy ánniń qalaı shyqqanyn Jeńis aǵadan suraǵanymda: «Bul án osyndaı tanymal bolady dep oılaǵan emespin» dep áńgimesin jalǵady. Sonaý ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasynda sol kezdegi ataqsyz aqyn Tólegen Aıbergenov túbit ıek bozbala Jeńisti ertip Maqsut Nıetálıevti izdep barady. Almaty qalasyndyǵy partııa mektebiniń tyńdaýshysy Maqsut aǵamyz qonaqtardy kórgende asa qýana qoımapty. Sóıtse, aqyn erteńgi emtıhanǵa daıyndalyp jatyr eken. Tólegen aqyn qyzýqandylyǵyna basyp: «Nemene, sen sol emtıhandy kóńildegideı tapsyrmasań, partııańnyń bir jeri opyrylyp kete me?» dep ashý shaqyrypty. «Tóke, qazir, qazir», dep uıatyna súringen aqyn qonaqtaryn ertip dýmanhanadan bir-aq shyǵypty (Meıramhana emes, dýmanhana. Qadyr Myrza áli). Dýmanhanada biraz alyp jiberip, tamaqtyń da, kóńildegi kirbińniń de muzy erigen shaqta Tókeń: «Myna jigit – Jeńis degen jas kompozıtor, meniń inim, óleńderiń bolsa ber, án jazsyn» deıdi. Áli de qıtyǵyńqyrap otyrǵan Maqsut aqyn tós qaltasynan avtoqalamyn alyp, jalma-jan shegip otyrǵan sıgaretiniń qorabyna tabanda:
«Sol bir tańda shyǵýshy edi kúlip kún,
Nege, sáýlem, nege sony umyttyń?
Sen emes pe eń kúlimdegen nur sáýle,
nur sáýle,
Sen emes pe eń altyn tańy úmittiń?
Sol bir keshte qandaı edi tunyq tún,
Nege, janym, nege sony umyttyń?
Sen emes pe eń ómirdegi mahabbat, mahabbat,
Sen emes pe eń júrek kilti jigittiń?
Sen arqyly saýyq, saıran quryppyn,
Sen arqyly súıýdi men uǵyppyn.
Qaıda, qaıda, ýa, darıǵa, sol kúnder,
sol túnder,
Nege sony, nege meni umyttyń?», degen úsh shýmaq óleńdi jazyp Jeńis aǵanyń qolyna ustata salady. «Al án shyǵara ǵoı myqty bolsań» degen keıippen.
«Sol túni uıqtamadym, tań ata án de daıyn bolǵanyn bildireıin dep baıanymdy arqalap Tókeńe kelsem, balasha qýanyp qaldy. Túste ekeýlep Maqsut aǵaǵa kelsek, aqyn emtıhanyn tapsyryp, kóńildi otyr eken. Sóıtip, ándi emtıhanǵa qosyp jýǵanbyz», dep áńgimesin aıaqtaǵan. Al «Ár nárseniń shoqtyǵy bolady» deıdi burynǵylar, qaı ánińizdi eń shoqtyǵy bıikke sanar edińiz?» degenimde, sál oılanyńqyrap, Qadyr Myrza Áliniń sózine jazylǵan «Súıip edim súıýdeı, kúıip edim kúıýdeı, biraq ta muratqa jetkizbediń, qaıteıin» degen ánin atap edi.
Sazger ómiriniń taǵy bir jarqyn sáti – ótken ǵasyrdyń seksen jetinshi, álde seksen segizinshi jyly bizdiń elge, Qaraqalpaqstanǵa gastrolmen qazaqtyń birtýar azamaty, sol zamandaǵy eń talantty kompozıtordyń biri Jaqsygeldi Seıilov keldi. Iá, sol ataqty «Nege solaı jaratty eken adamdy, Aıtshy, janym, mahabatta shek barmanyń», «Jezkıik» ániniń avtory. Kompozıtor Jaqsygeldi Seıilovtiń osy saparynyń basy-qasynda Jeńis Estileýov te bastan-aıaq birge boldy. Konsert arasynda ataqty kompozıtormen Jeńis aǵanyń úıindegi shaǵyn dastarqan basynda kezdestik. Bul kez Jeńis aǵanyń jergilikti aqyn Musaǵalı Bıjanovtyń sózine jazylǵan «Ińkárlik» atty ániniń Qojaqmet jyraýdyń oryndaýynda dúrildep turǵan shaǵy bolatyn. «Zer qadirin zerger biler» demekshi, dastarqan basynda ataqty sazger Jeńis aǵaǵa, baǵanaǵy bir ánińdi shyrqashy» dep qolqa salyp, «Ińkárlikti» eki ret oryndatty. Ol bolsa eskileý baıanda súıemeldep, qyryldańqyrap shyǵatyn «kırzovoı» daýysymen (óz sózi) shyrqaǵan ánin basyn sál qısaıtyp erekshe yqylaspen tyńdap, ánebir «Toıattatqan janymdy tuńǵysh ret, Úlbireıdi-aý gúl bolyp erinderiń» degen jerin qaıta-qaıta aıtqyzyp, erekshe rıza bop otyrdy. Jeńis aǵanyń talantyn ataqty kompozıtor Jaqsygeldi Seıilovtiń erekshe moıyndaǵanyna sol kezdegi kópshilik kýá.
Jalpy, Jeńis aǵa sanaly ǵumyrynda «eńbegi elengenderdiń emes, esesi ketkenderdiń» qatarynda bireýden ilgeri, bireýden keıin qońyr tóbel, qońtorǵaı ómir keshti. Olaı ǵumyr keshýine onyń talantyn baǵalaı almaǵan ortasy men ózderine «kemeldegen kommýnızm quryp alǵan» basshylar kináli. Áıtpese Jeńis aǵa bir mýzykalyq ýchılıshe men QazMÝ-dyń jýrfagyn támamdaǵan. Jetpisinshi jyldary QazMÝ-dyń jýrfagyna oqýǵa túsý myńdaǵan adamnyń bireýiniń ǵana mańdaıyna jazylǵan baqyt edi. Dese de sondaı talantty bola tura dúr talanttyń ishinde de kóp «áttegen-aı» men ókinish ketti ǵoı... Bir kem dúnıe...
Al endi «Jeńis aǵa nege talantyn ornymen paıdalanbady?» degenge kelsek, meniń túsinigimde qudireti kúshti Jaratqan ıe úıip-tógip talant bergen pendesine, sol talantty ornymen paıdalaný tetigin bermeı umyt qaldyrady eken. Al Jeńis aǵa naǵyz shyǵarmashylyq sarbazy bolatyn...
Baıqasańyzdar men áńgime barysynda Jeńis aǵanyń ómirbaıanyna, ıaǵnı týǵan, qaıtqan jyly, eli, jeri, rýy degen tarmaqtarǵa tıispedim. «Basylmaǵan shyǵarma bolyp tirilip, ólgen soń da aqyn tynysh jatpaıdy» depti abyz aqyn. Kompozıtor da solaı. Ǵaıyptan taıyp Jeńis Estileýovtiń ánderi tuǵyrǵa qaıta qonyp, konsertine myńdaǵan kórermen jınalyp, ony eljirep eske alyp, keıbireý estelik jazyp, keıbiri tipti estelikpen shektelmeı, tutas kitap jazyp, sony shyǵarýǵa demeýshi izdep júrse, qalaı jarasar edi! Sebebi azamattyń ataǵy aspandaǵan sátte, týystarynyń, jaqyndarynyń oǵan degen «qalǵyp» ketken «týysqandyq» sezimderi qaıta oıanýy – ómir zańdylyǵy. Deı turǵanmen talantty tulǵanyń 80 jyldyq mereıtoıynda únsiz qala almadym. Bul áńgimem de kezinde Jeńis aǵanyń ózi túsirgen kerim kadrlaryndaı, jan dúnıesin ashyp shyǵarǵan syrly sazyndaı ádemi sátterdiń tek eki-úsheýin ǵana paıdalandym. Endigi jazatyndarǵa jol tastaý úshin...
Nysanbaı QÝANÁLIULY,
zeınetker
Astana
