О́zbekstandaǵy óreli jıyn: Aq sóılegen Áıteke bı

«Seıitquldyń segiz balasynyń ataǵy jer jarǵan. Eń ataqtysy – Jalańtós. Onyń Buhar, Samarqan, Geratta bas qolbasshylyq, tipti, bıleýshilik dáre­jege jetýiniń de arǵy astary osynda jatsa kerek. Ne de bolsa, Jalańtóstiń dáýleti men bedeli asqandyǵy sonsha, Samarqandaǵy álige deıin kózdiń jaýyn alatyn Sherdor, Tilláqaryny saldyrady. Áz Táýkeniń ákesi Salqam Jáńgir Jońǵar shapqynshylyǵyn toıtarmaq bolyp, qıyn shatqalda shaıqas salǵanda, artynan 20 myń qol jiberip, jeńiske jetkizedi. Táýke tusynda Kishi júzdiń ulysbegi – Áıteke, mine, osyndaı yqpaldy áýletten shyqqan. Ol Jalań­tóstiń ákesi bir, anasy bólek baýyry. Aqshanyń úshinshi uly Baı­bekten týady...». Kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaev osylaı jazǵan.

Qazaqtyń ataqty úsh bıiniń biri – Áıteke bıdiń týǵan jyly da, dúnıeden ótken mezgili de, tipti, máıitiniń qaı jerde jatqandyǵy da kúni keshege deıin belgisiz bolyp keldi. Tyńǵylyqty zertteý jumystarynyń nátıjesinde Naýaı oblysynyń Nurata qalasyndaǵy babasy Seıitqul áýlıeniń qasyna jerlengendigi anyqtaldy. 2008 jyly kúzge salym sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń О́zbekstan­da­ǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekovtiń úıles­tirýi­men «Seıitqul baba – Áıteke bı» kesenesiniń qurylysy bastalyp, 2009 jyly paıdalanýǵa berildi.

Baba toıy Nurata qalasynyń kire­berisine ornalasqan «Seıitqul baba – Áıteke bı» kesenesinen bas­taý aldy. Mavzoleıdiń sonaý­dan men­mun­dalaǵan qos munarasy kózge birden shalynady. Seıitqul áýlıe­niń tusyndaǵy munaranyń bıiktigi 9 metr, al Áıteke bı beıitiniń ústin­degi munaranyń bıiktigi 7 metr­di quraıdy. Keseneniń qasbeti 11 metr­ge jetkizilip, mozaıkamen órnek­te­lip, quran súreleri jazylǵan. Uzyndyǵy 15, eni 8 metr eńseli kesenege úılestirilip salynǵan meshit, murajaı, namazhana, sýburqaq nysandary da kópshiliktiń súıikti ornyna aınalǵan. Ataqty bıdiń mereıtoıy­na atajurttan barǵandarmen birge Reseıden, Túrkııadan, Germanııadan, Qytaıdan, Irannan, Mońǵolııadan, Qyrǵyzstannan da qandastarymyz kelip, arýaqtarǵa baǵyshtap quran oqy­dy. Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Beıbit Atamqulov, Naýaı oblysynyń ákimi Normad Týrsýnov, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Zaýytbek Turysbekov jan-jaqtan jınalǵan qalyń jurttyń aldynda sóz sóılep, eki halyqtyń arasyndaǵy mádenı-rýhanı baılanystyń tereńdeı túskenin, qazirgi kezeńdegi qazaq-ózbek dostyq qarym-qatynasynyń ekijaqty tıimdi ekendigin sózderine tıek etti.

Qaladaǵy Chashma bulaǵy kóne tarıhı oryn ári Naýaı oblysyndaǵy dinı ortalyqtardyń biri eken. Eski qorǵannyń túbinen bes tarmaq bolyp bastaý alǵan Chashma bulaǵy úlken toǵanǵa jınalyp, odan ári jan-jaǵy taý tastarymen shegendelgen kanal arqyly qala ıgiligine paıdalanylyp jatyr. Móp-móldir bulaq sýynda erkin júzgen balyqta esep joq. Mamandardyń aıtýynsha, bulaq sýynyń quramynda 15 túrli mıkroelement bar. Olardyń qatarynda altyn, kúmis, brom, ıod sekildi tirshilik ıelerine óte paıdaly elementter bolǵandyqtan sý túbindegi erekshe balyqtar qoldan qorektendirýdi qajet te etpeıdi eken. «Qara balyq» dep atalatyn sazan tektes tirshilik ıesiniń jelbezegi men ýyldyryqtary ýly bolyp kelgendikten be, joq álde, emdik qasıeti mol sýdaǵy balyqtardy da qasıetti dep eseptegendikten be olarǵa eshkim tıispeıdi. Bulaq sýynyń taǵy bir ereksheligi – qysy-jazy turaqty túrde 19,5 gradýs jylylyqta bolady eken. Dinı ortalyqta qasıetti bulaqtan basqa eki meshit, monsha jáne kóne qorǵan jaıy bar. Kóne meshit XVI ǵasyrdyń basynda salynsa, «Juma» meshiti XVI ǵasyrdyń sońynda boı túzepti. El aýzyndaǵy ańyz boıynsha, kóne «Nur qorǵanyn» Aleksandr Makedonskııdiń (Zulqar­naıyn) ózi saldyrǵan deıdi. Bıik tóbege ornalasqan kóne qorǵannyń qabyrǵalaryndaǵy júrek pishindes kirpishterdiń Aleksandr Makedon­skııd­iń zamanyndaǵy kirpishtermen sáıkes keletindigin ǵalymdar álde­qashan dáleldep qoıǵan.

Tús aýa oblys ortalyǵy Naýaı qala­sy­na oraldyq. Oblysta 1 mıllıon­nan astam halyq tursa, onyń 200 myń­­ǵa jýyǵy – oblys ortalyǵynyń turǵyndary. Naýaı taza ári jasyl jelekke oranǵan kenshiler qalasy. Jasyl shahardy qaq bólip Zarafshan ózeni aǵyp jatyr. Oblys kólemi jaǵynan respýblıkadaǵy eń úlken ákimshilik bólik bolǵanymen, halqy sany jaǵynan eń az qonystanǵan aýmaq bolyp esepteledi. Aımaqtyń 7 aýdanynda qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan. Oblysta 350 bilim oshaǵy bolsa, onyń 58-i taza qazaq mektebi. Qalada eki joǵary oqý orny bar. Naýaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýt stýdentteri jeti baǵyt boıynsha qazaq tilinde bilim alsa, al Taý-ken ýnıversıteti stýdentteriniń basym bóligin qazaq jastary quraıdy. Sonymen qatar oblysta qazaq ult­tyq-mádenı ortalyǵy jumys isteıdi. Qazaq tilinde úsh gazet jaryq kórip, ob­lys­tyq telearnada qazaq tilinde birneshe baǵdarlama turaqty túrde kórsetiledi.

Sol kúni keshke qala halqy «Far­had» mádenıet saraıynda Qy­zyl­orda oblystyq fılarmonııasy shyǵar­mashylyq ujymynyń konser­tin tamashalasa, ashyq aspan aıasynda án shyrqaǵan estrada jul­dyzdary Ernar Aıdar men Narkenje Serik­bae­vanyń gala konsertine 3 myń­nan asa naýaılyq qatysyp, qoshemet kór­se­tip otyrdy.

Kelesi kúni Qazaqstan, О́zbek­stan, Mońǵolııa, Qyrǵyzstan, Qara­qal­paqstannan kelgen sýyrypsalma aqyndar aıtysy kórkin qyzdyra tústi. Halyqaralyq aıtys­ty L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, aıtysker aqyn, dosent Serikzat Dúısenǵazy júrgizdi. Belgili folklortanýshy, jazýshy Berik Júsip, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan respýblıkalarynyń Halyq ártisi, kom­pozıtor Altynbek Qorazbaev, «Túr­kistan» gazetiniń redak­tory, aqyn Baýyrjan Baba­januly, ózbekstandyq aı­tysker aqyn Qulmahan Dúısenovter arqa­ly aqyndardyń ónerin baǵalap, qazylyq jasady. Kúni boıy ótken sa­ıys qorytyndysy boıynsha bas júldeni elimizdegi «Altyn dombyra» baıqaýynyń úsh dúrkin jeńim­pazy Muhtar Nııazov jeńip alyp, «Kobalt» markaly temir tulpardy tizgindedi. Birinshi oryn Aıbek Qalıevke, ekinshi oryn Muhtar Qonarbaıǵa buıyrsa, al, júldeli úshin­shi oryndy Ásem Erejeqyzy men Sezimhan Shuǵaev jeńip aldy. Aıtysqa qatys­qan ózge de óner ıeleri baba toıynan quralaqan qaıtqan joq.

Is-shara barysynda «Ádil sózdiń al­daspany – Áıteke bı» atty kólemdi jı­naqtyń tanystyrylymy men tusaý­keseri ótti. «Seıitqul áýlıe – Áıteke bı» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Erbol Erkebaev mereıtoıǵa arnalǵan kitap pen arnaıy jasalǵan estelik syılyqtardy kópshilikke tartý etti. Sol kúni voleıboldan, kúresten jarys ótse, mereıtoıdyń úshinshi kúni shabandozdar kókpar tartyp, Kenımeh dalasyn at dúbirine bóledi.

– Áıteke bı babamyzdyń 380 jyldyq mereıtoıy joǵary deńgeıde ótti, – deıdi qaraǵandylyq mádenıet salasynyń maıtalmany Meıirman Jashkeev baýyrymyz. – О́zbekstandyq qandastarymyz bıik deńgeıden kórine bildi. Eki eldiń yntymaǵy men birligin kórip, qurmetine bólenip, elimizge úlken ásermen ketip bara jatqan jaıymyz bar.

Bizdiń de bul tilekke alyp, qosa­rymyz joq. Eń bastysy, Naýaı obly­sy ákimdigi (ákimi Normad Týrsý­nov), О́zbekstandaǵy qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy (tóraǵasy Serikbaı Úsenov) men «Seıitqul áýlıe – Áıteke bı» qoǵamdyq qorynyń (tóraǵasy Erbol Erkebaev) qoldaýymen ótken Áıteke bı babamyzdyń 380 jyldyq mereıtoıynan alǵan áserimiz mol boldy.

Uıymdastyrý jumystarynda «Tóle bı» qoǵamdyq qorynyń tór­a­ǵasy Jarylqasyn Izbasarov pen «Qaz daýysty Qazybek bı» qoǵamdyq qo­rynyń tóraǵasy Pernetaı Dosy­bekov­terdiń de qajyrly eńbek­terin aıta ketkenimiz jón.

Ábdimálik AǴYBAI

Shymkent–Tashkent– Samarqan – Naýaı – Kenımeh – Nurata – ShYMKENT