«Superpave»: Ǵalymdar sapaly asfalt jobasyn júzege asyrady

Sýperasfalt tehnologııasy

Birer jyl buryn Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaq­stan halqyna Joldaýynda bıtým tapshylyǵy jóninde másele qozǵap, Úkimetke osy túıtkildi túbegeıli sheshýdi tapsyrdy. Iri kólemde munaı óndiretin elde bıtým tapshy degenge sený qıyn bolǵanymen, jasyratyny joq, jaǵdaı osy. Sodan Prezıdent ­2025 jylǵa deıin jergilikti joldar­dyń keminde 95 paıyzyn jaqsar­tý jóninde tapsyrma ber­di. Or­ta Azııadaǵy ózge de elder sekil­di bizde jergilikti halyqtan jol­dyń sapasyna qatysty shaǵym kóp túsedi. Kúzde, qysta jantalasyp salǵan jol jazda oıylý qaýpi baryn qurylystan habary joq azamattar da biledi. Demek kópshilik bıtýmnyń kólemine ǵana emes, asfalt joldyń sapasy­na da alańdaýly. Osyny elep-eskergen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti­niń ǵalymdary joldyń sapasyn art­tyrýǵa septesetin «Superpave» (Sýperasfalt) tehnologııasyn óndiriske engizýge kiristi. Bul ozyq tehnologııa shıkizat sapasyna, jol jabynynyń berik bo­lýy­na septesedi. Osylaısha, ınno­va­sııalyq jol jáne qurylys materıaldaryn ázirleýde jasyl teh­nologııalardy paıdalaný­ǵa, turaqty damýǵa jol ashady. Jo­bany úılestirý­ge Astana qa­lasy ákimdiginiń Kólik jáne jol-kólik ınfraqurylymyn damytý basqarmasy, Jol aktıvteri sapa­synyń ulttyq ortalyǵy, Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zert­teý jáne jobalaý ıns­tıtýtymen qatar jeke kompanııalar da úles qosyp otyr.

Eýrazııa ýnıversıtetiniń zerthanasy «Superpave» tehnologııasyn engizýge qolaıly. Munda bir emes, 5 zerthana akkredıtasııa­­dan ótken. Osy zerthanalarda endi ǵylymı zertteýlerdiń kómegi­men bıtým ımýlsııasy ázirlenedi. Jobaǵa 70-ten astam ǵalym tar­tylyp, Anglııa, Japonııa, Koreıa, Polshadan ǵalymdar sha­qy­rylǵan. Ýnıversıtet ǵalym­dary ınnovasııalyq asfalt­beton­dy óndiriske engizer aldyn­da onyń sapasyn zaman tala­byna saı quraldardyń kóme­gi­men ba­qylaıdy. Asfalttyń jań­byr men qarǵa, klımattyq ózgeris­ter­­men qosa basqa da qolaısyz jaǵ­daılarǵa tózimdiligi synalady. Ǵalymdar shetelde burynnan bar «Superpave» tehnologııasynyń otan­dyq standarttaryn ázirleý barysynda múmkindiginshe jergi­lik­ti óndirýshiler­diń ónimderin paıdalanýǵa basymdyq beripti. Ýnıversıtet ǵalymdary naq qa­zir asfaltqa arnalǵan arnaıy qos­pany ázirlep, ony óndiriske engizý úshin jańa jabdyqta synaqtan ótkizip jatyr eken.

Gazobetonnyń sapasy synalady

«ENU-Lab» ǵylymı-óndi­ris­tik or­ta­lyǵynda ýnıversıtet ǵalymdary qu­rylysta jıi qol­danatyn gazobeton bloktary­nyń sapasyn zertteýge bilek sybana kirisipti. Olardyń bir toby avtoklavty gazobeton blok­tarynyń jylý tehnıkalyq ále­ýetin anyqtaýmen aınalysady. Zertteý jumystary «Qazaqstan­nyń qurylys, jol-qurylys sek­torynyń akkredıttelgen qyz­metteriniń tolyq sıklyn kórsetý boıynsha qurylys-tehnıkalyq ınjınırıngtik ortalyǵyn qurý» megajobasyn iske asyrý aıasynda úılesim tapqan. Jobaǵa PhD Ásel Jeksembaeva jetekshilik etedi. Zerthanaǵa barǵanymyzda osy baǵytta zertteý júrgizip jatqan ǵylymı toptyń múshesi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Serikbolat Esenqabylovtyń pikirine qulaq túrgen edik.

– Biz eldegi iri zaýyttar ázir­legen avtoklavty gazobeton blok­tarynyń jylý tehnıkalyq ále­ýetin tekserýge kiristik. Ol úshin arnaıy quraldardyń kó­me­gine júginemiz. Bir bloktan 15-ten 21-ge deıin bólik alyp, tekserýge bolady. Qala berdi ár blokty bir emes, birneshe márte tekserip, ortaq arıfmetıkalyq ólshe­min shyǵaramyz. Osylaısha, álgi bloktyń jylý tehnıkalyq qasıet-qabiletin anyqtaımyz. Ne­gizi qurylystyń joba-jos­parlarynda osydan 20 jyl bu­rynǵy málimetter qoldanylyp ke­ledi. Gazoblok tehnologııasy jańa bolǵanymen, standarttar, qol­danyp júrgen aqparattar eski. Biz ázirge Astana, Almaty, Qa­raǵandydaǵy 5 iri gazobeton bloktaryn shyǵaratyn zaýyttan ónim ákeldik. Elde kishigirim zaýyttar da jetip artylady. Biraq olar da básekege qabiletti bolý úshin iri zaýyttarǵa ilesip, jańarady dep oılaımyz. Jalpy, iri zaýyttar­dan jetken gazobloktardyń sapasy táýir bolǵanymen tamasha dep aıta almaımyz, – dep otandyq ónim­niń sapasyna qatysty oı-pikirin aıtty S. Esenqabylov.

Ǵalymdar aldymen materıal­dyń qurǵaq kezdegi jylý ótkizgish qasıetin tekseredi. Kóp uzamaı ylǵaldaǵy áleýetin baıqaıdy. Nege deseńiz, gazobeton bloktary únemi qurǵaq qalpyn saqtamaýy múmkin. Qurylys barysynda jaýyn-shashyn tolastamasa da, ónim jylý ótkizgish qasıetinen ajyramaýǵa tıis. Ǵalymdar muny da tyńǵylyqty zerttep, teksere­di. Negizi gazobetonnyń ylǵaldy jaq­sy sińiretin qasıeti bar eken. Qurylys barysynda fızıkalyq zańdylyqtar saqtalsa, yńǵaıly, sapaly ári jeńil ónim ylǵaldy ustap turmaı syrtqa shyǵarady. Aıta keteri, megajoba aıasynda Eýra­zııa ýnıversıteti Qazaqstan avto­klavty gazobeton óndirýshileriniń qaýymdastyǵymen sharýashylyq kelisimshart jasaǵan. Osyǵan sáı­kes ýnıversıtet ǵalymdary ózderiniń bazasynda zertteý júr­gizedi. Keıin ónimniń sapasy ta­lapqa saı bolmasa, ǵalymdar ol­qy­lyqty retteýdiń jolyn usynady. Ǵylym men óndiris arasynda osylaı berik baılanys ornaıdy.

Qaldyqty kádege jaratýǵa bolady

Keıingi jyldary otandyq ǵa­lym­dardyń eńbegin óndiriste paı­dalanýǵa jol ashyla bastaǵanyn joǵaryda aıttyq. Eýrazııa ýnı­ver­sıtetiniń ǵalymdary da osy múm­kindikti paıdalanyp, qal­­dyqtan asfaltbeton óndi­ri­sine taptyrmaıtyn mıneraldy qos­pa tehnologııasyn oılap taýypty. Qospany taldaý, zertteý jumystary «ENU-Lab» ǵy­lymı-óndiristik ortalyǵynda qyzý júrip jatyr. Jobaǵa PhD Ásel Jeksembaeva jetek­shilik etse, dál osy jumyspen qazir ýnı­­versıtettiń Dýman Dúı­sem­bı­nov, Ádııa Jumaǵulova syn­dy oqytýshylary, tehnıka ǵy­lym­darynyń kandıdattary aına­lysady. Qospany ázirleý úshin ǵalymdar bazalt mıneraldy taq­talarynyń qaldyqtaryn paı­dalanǵan. Iаǵnı qaldyqty qaıta óńdep, odan asfaltbetonnyń sapasyn art­tyratyn mıneraldy untaq alyp otyr.

– Biz birneshe ret Jol aktıv­­te­ri sapasynyń ulttyq ortaly­ǵy­na ­baryp, synaq júrgizdik. Qal­­dyq­tan ázirlegen qospanyń fızı­ka jáne mehanıkalyq áleýetin baı­qa­dyq. Bári oıdaǵydaı ótti de­sek ­bolady. Tek mıneraldy qospa­myz sý ótkizgishtik qasıeti boıyn­sha tómen ná­tıje kórsetip qaldy. Sodan biz qospa­nyń quramyn jańartyp, biraz óńdedik. Sebebi bıtýmǵa qosylatyn untaqtyń sý ótkizbe­­geni mańyzdy. Biz qazir mıneraldy qospanyń ­­sý ótkizgishti­gin labaratorııada anyqtaý­dyń ­eń jyldam ári qarapaıym tásilin qolda­na­myz. Ol úshin bir staqan sýǵa úgitil­gen untaqty qosyp, 10 sekýndtan keıin untaq­ty sýda aralastyramyz. Eger mıneraldy un­taq sýǵa sińbeı, bulyńǵyrlanbaı, qal­­pyn saqtasa, standartqa saı degen sóz, – deıdi Ádııa Jumaǵulova.

Osylaısha, ǵalymdar qal­dyqtan jasalatyn qospanyń qasıetin jumys barysynda ábden zerdelep, kemshin tustaryn rettep otyr. Negizi qospaǵa qajetti bazalt mıneraldy tyńaıtqy­shy tabıǵatta kezdesedi. Ony qu­rylysqa qajetti mıneraldy jy­lytqysh taqta shyǵaratyn zaýyttar paıdalanady. Al ǵalymdar osy mıneraldy taqta óndirisi­nen taý bolyp úıilip qalatyn qaldyq­tarǵa alańdap otyr. Qaıta óńdeýdi aıtpaǵanda, ony joıýdyń ózi muń bolǵan. Osyny elep-eskergen ýnıversıtet ǵalymdarynyń aıaq alysy táýir.

– Qysqasy, biz hımııalyq reak­tıvterdiń kómegimen bazaltty óńdep, asfaltbetonǵa mıneral­dy untaq retinde qoldanýǵa bolatynyn anyqtadyq. Bizde asfalt­betonǵa qajetti mıneraldy un­taq elimizdiń batys ólkelerinde óndi­riledi. Alaıda onyń sapasy álemdik standarttarǵa saı dep aıta almaımyz. Biz qaldyqtan qara­paıym untaq emes, sapaly qospa ázirleýge basymdyq berip otyrmyz. Ol úshin áli de bolsa eńbektený keregin túsinemiz. Bul – qal­dyqtardy óńdeýdiń tek bir ǵana tásili. Al ekinshi jobamyzda qaldyqtan penabetonǵa taptyrmaıtyn qospa oılap taptyq. Onyń kómegimen penabetonnyń beriktigin qamtasyz etýge bolady, – deıdi Dýman Dúısembınov.

Keýek beton óndirisinde pena men qıyrshyq tastardan ázir­lengen qospany aralysty­ryp, qa­lypqa quıǵanda, álgi qospa kepken­she birshama otyrady eken. Saldarynan ónim asa berik bolmaýy múmkin. Al ýnıversıtet ǵalymdary qaldyqtan ázirlengen fıbra – penabetonnyń qalpyn, beriktigin saqtaıdy. Ǵalymdar qal­dyqty qaıta óńdeý arqyly ázir­legen qospalaryn zerthanada synaýdan jalyqpaıdy. Qaıtken kúnde de sapaly ónim oılap tabýǵa nıetti. Ýaqyt sátimen jobany qol­daıtyn kompanııalar tabylyp jatsa, onda asfaltbeton men penabeton óndirisinde úlken ózgeris bolǵaly tur.

Bıtým óndirýdiń ozyq ádisi

Ýnıversıtet ǵalymdary birin­shi kezekte bıtýmnyń beriktigin, sapasyn arttyrýǵa basymdyq be­rip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Olar osy joly bıtýmdy polımer­men modıfıkasııalaýdyń jańa­shyl tásilin usynyp otyr. 4 túrli ­polımermen bıtýmnyń qura­myn ózgertip, beriktigin arttyrady. Negizi bıtýmnyń ózi tabıǵaty­nan óte jumsaq keledi. Aýa temperatýrasy az-maz joǵarylasa, bitti, erı bastaıdy. Jańa tóselgen asfalttyń betine keıde dóńgelek izderi túsetini osydan. Ǵalymdar oılap tapqan bıtýmnyń basty artyqshylyǵy da tósegen soń jyl­dam qatatynynda bolyp tur. PhD Ásel Jeksembaevanyń je­tekshiligimen iske asyp jatqan taǵy bir jobany ýnıversıtet­tiń doktaranty Samal Ahmetalyqy­zy, jetekshisi professor Janar Qalıevalar jalǵastyrýǵa nıetti.

– Bul jobany úılestirýge tú­rik ǵalymy, sheteldik jetekshim Murat Gúlesh qajetinshe qoldaý kórsetti. Biz otandyq polımer ónimderin bıtýmǵa aralasy­tyrý arqyly onyń quramyn ózger­temiz. Ár polımerdi bıtýmmen ara­lasytyrýdyń túrli joly bar. Bizde otandyq ónimnen qolda bary polıpropılen bolyp tur. Onyń qasıetterin bizden basqa eshkim zerttep kórgen joq. Osyny Megagrant boıynsha zertteýdi jón kórdik. Sondyqtan biz áli zerthanada asfaltbeton ázirlep, qalyp daıyndap, polıpropılenmen modıfıkasııalaımyz. Muqııat synap, tekseremiz, – deıdi S. Ahmetalyqyzy.

Polıpropılenmen modıfı­ka­sııa­lanǵan asfaltbetonnyń bas­­qa betondardan artyqshylyǵy ­kóp. Ylǵalǵa, joǵary temperatý­ra­ǵa tózimdi bolady. Ǵalym­dar zerthanadaǵy jumys barysynda ónimniń ylǵalǵa tózimdiligin bir emes, birneshe márte synaıdy. Jol tósegende dóńgelek izi qalmaıtynyna kóz jetkizedi. Ese­bin shyǵaryp, barlyq úderisti naq­tylaıdy. Asfaltbetonǵa qajetti qospany ázirleýdiń durys ádis-tásilin usynady. Al joldy tóseý degen ol bólek tehnologııa. Onyń ereje-talabyn qurylys kompanııasy eskermese, beker.

Elde polımer bıtým shy­ǵaratyn birde-bir kompanııa joq. Bıtýmnyń osy túri shetel­de keńinen qoldanylsa, bizge Reseı­den keledi eken. Aqparat úshin aıtar bolsaq, álemde asfalt­beton daıyndaýdyń úsh negizgi tehnologııasy bar. Bizde sol teh­no­logııalardyń eń alǵashqy tá­si­li qoldanylsa, ýnıversıtet ǵa­­lym­dary aınalysyp jatqan «Superpave»tehnologııasy eń ke­ıi­ngisi ári ozyǵy. Bul tehnolo­gııa al­dyńǵy ádis-tásilderdiń qate-­kem­shiligin tolyqtyrady.

Qoryta aıtar bolsaq, joǵa­ry­da atap ótken jobalardyń bar­lyǵy tek qurylys sapasyn jetil­dirýge negizdelgen. Iаǵnı Eýrazııa ýnıversıtetiniń san saladaǵy ǵa­lymdary aınalysyp jatqan ju­mystyń bir bóligi ǵana. Eldegi ózge de joǵary oqý oryndary qol qýsyryp qalmaı, zerthanalyq bazasynda jergilikti kompanııalarmen kelisim arqyly jobalaryn úılestirýge basymdyq be­redi. Osylaısha, ýaqyt sátimen ǵylym men óndiris bir arnaǵa tússe, básekege qabiletti orta qa­lyptasady. Al «ǵylymsyz óndiris tul» ekenine derek pen dáıek izdeýdiń qajeti de joq shyǵar...