foto: baq.kz
О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda ótken brıfıngte ShQO Krımınaldyq polısııa departamenti kıberqylmyspen kúres bóliminiń aǵa tergeýshisi Nuraı Arystanbek sóz sóılep, jyl basynan beri polısııa «Kıbernadzor» aqparattyq júıesinde 600-den astam kúdiktiniń ınternet siltemelerin dereý buǵattaǵanyn habarlaǵan.
2024 jyldyń basynan beri polısııa bazasynda qurylǵan Kıberpoldyń ereýilge qarsy jedel toby ınternettegi alaıaqtyq boıynsha 30-dan astam qylmystyq isti ashyp, zardap shekkenderge keltirilgen 50 mıllıon teńgeden astam shyǵyndy qaıtardy. Jalpy, jyl basynan beri ınternet alaıaqtardan zardap shekkenderdiń sany 300-ge jýyq jáne ShQO turǵyndarynyń 500 mıllıon teńgeden astam aqshasyn jymqyrǵan.
Halyqtyń qarjylyq jáne quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý úshin oblys ákimdigi men polısııa qyzmetkerleri birlese otyryp medıa-jospar ázirlegen. Onyń aıasynda aımaqtyq deńgeıde alaıaqtyqtyń aldyn alý maqsatynda «Toqta, alaıaq» jedel-profılaktıkalyq is-sharalaryn júrgizip, osy sanat boıynsha tirkelgen qylmystardyń sanyn azaıtýǵa qol jetkizdi. Úıme-úı aralap, turǵyndarǵa ınternettegi alaıaqtyqtyń túrleri men faktileri týraly eskertip keledi. Polısııa qyzmetkerleri áleýmettik jelilerdi únemi qadaǵalap, zańsyz kontent pen shyndyqqa janaspaıtyn jarnamalarǵa tosqaýyl qoıyp otyr.
Qazirgi ýaqytta on shaqty qylmystyq shema bar. Birinshisi, qaskúnemder bank qaýipsizdik qyzmetkerlerin syltaýratyp, azamattardyń telefondaryna, messendjerlerine qońyraý shalyp, olardyń esepshottaryna qandaı da bir kúmándi operasııa jasalyp jatqanyn aıtady nemese olardyń atyna nesıe bermekshi dep málimdeıdi. Bul tranzaksııalardyń aldyn alý úshin olar sizden telefonyńyzǵa úshinshi tarap qoldanbalaryn ornatýdy suraıdy. Sonymen birge olar bul banktik qoldanbalar dep sendiredi jáne olar sizdiń qarajatyńyzdy qorǵaıdy. Is júzinde bul qashyqtan qol jetkizýge bolatyn qoldanbalar. Qylmyskerler smartfonyńyzǵa tikeleı qol jetkize alady.
Ekinshisi, sońǵy ýaqytta shabýyldaýshylar ózderin uıaly baılanys operatorlarynyń qyzmetkerleri retinde tanystyryp, sizdiń SIM kartańyzdyń jaramdylyq merzimi bitetinin aıtyp, jábirlenýshi týraly tolyq aqparatty bile alady.
Internettegi alaıaqtyqtyń úshinshi ádisi - «paıdaly ınvestısııalar». Jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan jarnama qazirgi ýaqytta áleýmettik jeliler men messendjerlerde tanymal bolyp jatyr. Jarnamanyń bul túrlerinde adamdardy paıdaly ınvestısııa jasaýǵa, keıbir aksııalardy satyp alýǵa shaqyrady, al sengish azamattardy buǵan ıtermeleıdi. Olar kúmándi siltemelerdi paıdalanyp, fıshıngtik saıttar qurady, onda adamdar jasaıtyn barlyq banktik opersııalar baqylanady jáne kirisi artady. Biraq jábirlenýshi alaıaqtarǵa aqshasyn bergennen keıin kóp uzamaı buǵattalyp, saıttyń joıylǵanyn baıqaıdy.
Alaıaqtyqtyń tórtinshi túri áli de ózektiligin joǵaltpaı, azamattarǵa shyǵyn keltirip jatady. Bul - taýarlar úshin aldyn ala tólem jasaý. Qazirgi ýaqytta alaıaqtar Instagram-da, veb-saıttyń messendjerinde, «Kolesa», «Krysha» veb-saıttarynda jalǵan paraqshalar jasap, avans suraıtyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Kez kelgen ónim nemese qyzmet úshin tólem, tartymdy baǵa men kóp jazylýshylardy alǵa tartyp, adamdar aldyn ala tólem jasaǵannan keıin, alaıaqtar baılanysyn toqtatady.
Mundaı faktilerdiń aldyn alý jáne boldyrmaý úshin polıseıler birqatar qarapaıym jáne tıimdi erejelerdi este saqtaýǵa shaqyrady: birinshiden, bank qaýipsizdik qyzmetkerleri eshqashan óz klıentterine qońyraý shalmaıtynyn este ustaǵan jón, óıtkeni olardyń buǵan quqyǵy joq. Ekinshiden, SIM kartalarynyń jaramdylyq merzimi joq ekenin este ustaǵan jón. Eger qandaı da bir sebepterge baılanysty nómirińiz jumys istemeı qalsa, uıaly baılanys operatorlarynyń fılıaldaryna tikeleı habarlasyp, máseleni egjeı-tegjeıli sheshkenińiz abzal. Úshinshi, onlaın aýdarym jasamas buryn, satyp alǵaly otyrǵan zatyńyzdyń bar-joǵyn naqtylap, satýshymen tikeleı baılanysqa shyǵyńyz.
Uıaly telefonyńyńǵa senimsiz kózderden qosymshalar ornatýǵa asyqpańyz. Qosymsha týraly aqparat izdep, ornatar aldynda barynsha qyraǵy bolǵanyńyz abzal.
Altynaı ABDYSh,
EUÝ stýdenti
