Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Aq túrme» zamanynda qazirgi Pavlodar qalasyndaǵy Astana, Lermontov kósheleriniń qıylysynda ornalasqan. Aýmaqtyń resmı ataýy 1919 jylǵa deıin 8-Meshan tuıyq kóshesi bolǵanymen, halyq aýzynda «Túrme sholaq kóshesi» dep atalyp ketken.
Negizi Pavlodar qalasynda keńes ókimeti alǵashqy qurylǵan jyldary eki túrme bolǵan. Aq túrmeden bólek, memlekettik qaýipsizdik organdarynyń jasyryn túrmesi qurylǵan. Ol qazirgi 29 qarasha kóshesi, №2 mekenjaıynda ornalasqan «Eko» baspahanasynda oryn tepken. Bul kósheni qalanyń qurdasy dese bolady. Sebebi Ertis ózenine jaqyn turǵan ǵımarat alǵashqy forposttar men stanısalar salynǵan ýaqytta turǵyzylǵan. О́lketanýshy Ernest Sokolkınniń «Qalamyzdyń kósheleri» atty kitabynda kerekýlik kópes, ónerkásipshi Artemıı Derov HIH ǵasyrdyń 90-jyldary bul jerdegi aǵash úıdi buzdyryp, ornyna kirpishten ekiqabatty úı saldyrǵany aıtylady. Al kópes qaıtys bolǵan soń, arada bir jyl ótkende, ıaǵnı 1911 jyly bul úıde orys-qazaq ýchılıshesi ashylady. Alǵashqy dırektory retinde Ábikeı Sátbaev taǵaıyndalǵan. Osy ýchılıshede qazaqtyń qos uly tulǵasy – Qanysh Sátbaev pen Júsipbek Aımaýytuly bilim alady. Ýchılıshe 1920 jyly jabylyp qalady da, ǵımaratqa memlekettik qaýipsizdik organdary ıe bolady. Keńestiń qyzyl ofıserleri bul jerde jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt oılaryna kelgenderin istep, talaı sumdyqty jasaǵan. Biletinder úıdiń astynan Ertis ózenine shyǵatyn úńgime jol bolǵan desedi. Qaýipsizdik organdarynyń jendetteri atyp tastaǵan adamdardyń denesin sol arqyly ózenge aǵyzyp otyrǵan...
Al «Aq túrmeniń» tarıhy jaıynda aıtatyn bolsaq, HIH ǵasyrdyń sońynda bul jerde kazak-orys áskerleri jattyǵýlar júrgizip, saltanatty sherýler jasaǵan. Qarsysynda barak úlgisinde aǵashtan salynǵan áskerı kazarma, qarý-jaraq qoımasy, gaýptvahta jáne áskerı bastyq úıi bolǵan. Osy áskerı kazarmalar arasynda ýezdik túrmeniń ekiqabatty kirpish ǵımaraty ornalasqan. Shamamen 1880 jyly boı kótergen. Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin «Aq túrmede» qylmyskerler ǵana emes, saıası senimsizder, halyqshyldar, keıinnen sosıal-demokrattar men bolshevıkter jazasyn ótegen. Qyzyldar qalada bılik ornatqan soń, túrme kóp ýaqytqa deıin jumys istep, Stalın rejimine qarsy bolǵandar toǵytyldy. Tek arada 100 jyl ótkende 1980 jyly ǵımarat qulatylyp, ornyna qazirgi toǵyzqabatty turǵyn úı turǵyzylady.
E.Sokolkınniń dereginshe, keńes ókimeti ornaǵan ýaqytqa deıin Pavlodarda jalǵyz ǵana túrme bolǵan. Iаǵnı osy «Aq túrme». Endeshe, kezinde Alash kósemi Álıhan Bókeıhan jazasyn ótegen túrme naq sol bolýy ǵajap emes. Álıhan Bókeıhannyń 1906 jylǵy 21 aqpanda A.M.Kolıýbakınge jazǵan haty Máskeýdiń áskerı-tarıhı muraǵatynda saqtalyp qalǵan. Hatta ult kósemi: «...Maqala-hatty zańsyz jolmen jiberip otyrmyn. Meniń hattarym tekseriledi, tirkeledi. Eger maǵan hat jazamyn deseńiz: Pavlodar. Medısına feldsheri Amanbaı Shegirovke. Onyń ishine Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanovqa dep jiberińiz. Memlekettik Dýmada kezdesermiz. 21.02.1906 j. Pavlodar, Semeı oblysy. №25. Gazetti meniń hatymmen birge Pavlodarǵa Narokonovqa jiberińiz» degen joldar bar. Á.Bókeıhan Pavlodardyń túrmesinen joldaǵan hattarynyń sońyna naqty ýaqytyn jáne «Pavlodar. Túrme» dep jazyp otyrǵan.
Á.Bókeıhannyń ómirine qatysty keıingi jyldary baspasóz betterinde jaryq kórgen maqalalarda keńes ókimetine deıin Alash kóshbasshysy patsha ókimetiniń qýǵyndaýyna ushyrap, jer aýdarylǵany týraly keńinen aıtylady. 1917 jylǵa deıin úsh ret (1902, 1906, 1908 jyldary) tutqynǵa alynyp, túrmege qamalǵan, al 1909-1917 jyldary Samarada aıdaýda boldy. Endeshe, tulǵanyń «Aq túrmede» bolǵanyn dáleldeıtin budan asqan aıǵaq joq.
Elimizdiń ońtústigindegi Shaıanda meshit-medrese ashyp, halyqty ımandylyqqa shaqyrǵan Appaq ıshan da osy túrmede qamaýda bolyp, sońǵy demi osy jerde úzilgen desedi. 1937-1938 jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan talaı qazaq azamattary da osy túrmege qamalǵan.
Ishki ister salasynyń otstavkadaǵy maıory Qaıyr Jumajanov ákesinen estigen estelikterin qaǵaz betine túsirgen eken. Sodan oqyp bilgenimizdeı, keńes ókimeti jyldary «Aq túrme» dese, jurt janalǵysh kele jatqandaı, záresi ushady eken. Sebebi bul túrmege kirgen iz bar da, shyqqan iz bolmaǵan.
«Aq túrme – Reseı ımperııasynyń qazaq dalasyn otarlaý saıasaty kezinde Pavlodar bekinisinde salǵan alǵashqy abaqtysy. Qabyrǵasy jylda aq balshyqpen aqtalǵandyqtan, jergilikti qazaqtar «Aq túrme» atap ketken. Keńes ókimetiniń chekısteri aqtar salǵan túrmege 1917 jyly ózderin tutqyndap otyrǵyzǵan. Bertin kele «Aq túrme» tergeý ordasyna aınaldy. Sol tustaǵy 108-bappen qoǵamdyq sosıalıstik menshikke qol suǵýshy adamdar «halyq jaýy» bolyp tanylyp, birden abaqtyǵa jabylatyn. Bul túrmede sol bir azaly jyldary qanshama adam azap shegip, qanshasy atylǵany belgisiz. Tek meniń qolymda bar derekterge súıensek, 1932 jyly bir ǵana Maı aýdanynda NKVD úshtigi 26 azamatty tergeýsiz-aq atqyzyp jibergen. Arǵy atamyz Beısembaı orta sharýa bolsa da, áldebireýlerdiń kórsetýimen baı-qulaq dep kórsetilip, mal-múlki tárkilenip, «Aq túrmege» toǵytylǵan. Al atam Jumajan otbasymen birge Sibirge jer aýdarylǵan. Beısembaı atamyz sol ketkennen habarsyz, soty bolmaǵanyna qaraǵanda, ol da jazyqsyzdan-jazyqsyz túrmede atylyp ketken sııaqty. Egemen el bolǵan soń, ákem atamyzdy aqtap almaqqa tyrysqanymen, onyń esimi sottalǵandar, áskerı tutqyndar, qala berdi jer aýdarylǵandar qatarynda da bolmaı shyqty. Osylaısha, atalarymyz keńes zulymdyǵynyń qurbany boldy», dep eske alady ardager.
Atap óterligi, kerekýlik túrmede álemge áıgili jazýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Aleksandr Soljenısyn de jazasyn ótegen. Pavlodardaǵy túrme týraly estelikterin qalamger «Arhıpelag GÝLAG» kitabynda jazyp qaldyrǵany málim.
Keńestiń qýǵyn-súrgin saıasatynyń eskertkishine aınalǵan «Aq túrmeniń» ózi búginde joq bolǵanymen, turǵan orny belgili. Endeshe, jas urpaqqa zulmat jyldardyń jańǵyryǵyn jetkizip, qazaqtyń basyna tóngen náýbetti umyttyrmaý úshin bul jerge bir belgi qoıǵan jón.
Pavlodar oblysy
