Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Dosaı Tursynbaıuly, siz memlekettik komıssııa aıasynda dástúrli din ókilderin aqtaý úshin zertteý, qorytyndylar men usynystar ázirleıtin jumys tobyna jetekshilik ettińiz. Bul baǵytta qandaı jumystar júrgizildi?
– Eń aldymen aıtarym, bul memlekettik komıssııa 3 jyldyń ishinde kópten kútken óte mańyzdy ári aýqymdy isterdi atqardy. Kommýnıstik-totalıtarlyq júıe ústemdik qurǵan jyldary halqymyzdyń dinin saqtap qalý jolynda eńbek etip, sol úshin qýǵynǵa ushyraǵan qaıratkerlerimizdi zertteýde jańa ádisnamamen jumystar júrgizildi.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselesi búgingi «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasyn negizdeý turǵysynan da óte mańyzdy. Sebebi egemen elimizdiń keshegi totalıtarlyq júıeden qalǵan saıası-ıdeologııalyq normalardan aıyǵyp, quqyqtyq memleket tuǵyrnamasyn bekitýde bul shara óte ózekti. Keńestik rejim kezinde bılik júrgizgen kommýnıstik partııa mıllıondaǵan adamdy jazyqsyz qyrdy, ıtjekkenge aıdady. Olardy saıası, dinı kózqarastary, áleýmettik tegi, ulttyq-mádenı erekshelikterine bola qýǵyn-súrginge ushyratyp, zardap shekkizdi. Biraq bul jumysta tutastaı da, jekeleı de faktilerdi saıasılandyrmaýǵa, jaý izdemeýge, basqa ulttar men memleketterdi kinálamaýǵa, tek Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindet – saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbandaryna, sonyń ishinde halqymyzdyń dinine qatysty tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýge, dálirek aıtqanda, qurbandar men zardap shekkenderdi tolyq aqtaýǵa nazar aýdaryldy.
1920–1950 jyldar aralyǵyndaǵy qazaq qasireti – adamzat tarıhyndaǵy orny tolmas tragedııalyq qubylys. Tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý, urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵaý maqsatynda osyndaı adamzattyq, ulttyq, dinı, órkenıettik qasiretti zerttep-zerdelep, ótkenge baǵa berý mindet. Ol – taǵylǵan jalǵan aıyptardan arashalaý jáne aqtaý arqyly júzege aspaqshy. Sondyqtan keńestik qýǵyn-súrgin qubylysyna laıyqty quqyqtyq, saıası baǵa berý – eń aldymen memlekettiń ári qoǵamnyń jaýapkershiligindegi másele.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý bastamalary buryn da bolǵan. Mysaly, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1989 jylǵy 16 qańtardaǵy «1930–1950 jyldar arasyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýǵa qatysty qosymsha sharalar», sondaı-aq 1993 jyldyń 14 sáýirindegi «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyldandy. Al búgingi kezekti qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý naýqanynyń maqsaty osy qurbandar fenomeni týraly tarıhı ádilettilikti tolyǵymen ornatýdy kózdeıdi.
– Stalındik saıasat dinge jáne dindarlardy ne sebepti jappaı qýǵyndady?
– Munyń birneshe sebebi men alǵysharty bar. Ony proletarıat dıktatýrasyn ornatqan bolshevızm kósemderiniń ateıstik tujyrymdary men tarıhı materıalıstik dıalektıka ustanymynan baıqaýǵa bolady. Bolshevıkter bılikti qolyna ala sala dindi «rýhanı qanaýshylyq» dep qarastyryp, arnaıy «jaýyqqan ateıstik» ıdeologııa mashınasyn oılap tapty. Dindi memleketten ajyratý, dinı birlestikterdi jabý jáne olardyń múlkin tárkileý, atrıbýt-qundylyqtaryn joıý jóninde zań qabyldady. О́ıtkeni dinniń básekelestik saıası yqpaly kúshti edi.
Sondyqtan ártúrli zańdar, qaýlylar, buıryqtar, nusqaýlyqtar shyǵardy. «Qudaısyzdar qoǵamy», «Qosshy», «Qyzyl otaý» ortalyqtary, «Jańa mektep», «Qyzyl Qazaqstan», «Áıel teńdigi», basqa da uıymdar men basylymdar arqyly júrgizgen úgit-nasıhat saldarynan dinge qarsy jappaı naýqan bastaldy. Juma namazyna barý, Aıt meıramyn ótkizý, balalardy súndetke otyrǵyzý, oraza ustaý, taǵy basqa qulshylyq amaldary men dinı ádet-ǵurypqa tyıym salyndy, dinı bilim toqtatyldy. Barlyq ǵıbadathana memleket menshigine ótip, mádenı-aǵartý oryndaryna berildi, tipti keı jerde olardy qoıma nemese mal qoraǵa aınaldyrdy. Bilim salasynda «Ǵylymı ateızm» mindetti pánge aınaldy. Din qyzmetkerleri, moldalar men ıshandar, olardyń otbasy músheleri tolyq saılaý quqyǵynan aıyrylyp, ártúrli qýǵyn-súrginge ushyrady.
«Dinmen kúres – sosıalızm úshin kúres» degen uran dinge qarsy qozǵalys tetigine aınalyp, «qudaısyzdar» qyzmeti belsendirile tústi. О́ndiriste, ujymsharlarda, mektepterde qudaısyzdar uıymynyń oshaqtary arnaıy quryldy. Osylaısha, dinmen ıdeıalyq kúres, eńbekshiler sanasynda ateıstik dúnıetanymdy qalyptastyrý, dindar adamdardy quryqtaý, ateıstik ádebıetterdi shyǵarý, t.b. ustanymdar men baǵyttar saıası naýqanǵa aınaldy.
HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastap musylman din ıeleri ǵana emes, sondaı-aq basqa da dinniń ókilderi jappaı qýǵyn-súrginniń qarmaǵyna ilikti. 1937 jyly Qazaq ólkelik komıteti «Dinniń taptyq mánin túsindire otyryp, dinge qarsy úgit-nasıhatty keń qulashpen júrgizý» týraly sheshim qabyldady. Osy kezden bastap «eńbekshilerdiń taptyq jaýy» retinde din ıelerine qarsy qatań jazalaý sharalary júrgizildi. 1937–1938 jyldary qazaq aýyldaryndaǵy ımam-moldalardyń barlyǵy derlik ustalyp, túrmege jabyldy ne atý jazasyna kesildi.
Din men dindarlarǵa qarsy saıası qýǵyn-súrginniń túrleri, júıesi men tetikteri kóp. Olar «tap jaýlary», «halyq jaýy», «qaýipti antısovettik element», «zııankes», «salyqtan bas tartýshy», «banda», «shaıka», «basmashy», «búlikshi», «aǵylshyn tyńshysy», «jansyz», «kontra», «sabotaj», «keńestik bılikke qarsy úgit-nasıhatshy», «dinı ádebıet taratýshy», «pantúrkıst», «ıslamshyl» (panıslamıst), t.b. jalǵan aıyptarmen qaralandy. Elimizde musylman qaýymyna qarsy «Sopy operasııasy», «Ishandar isi», «Quran tizbegi», «Edil-Oral operasııasy» tárizdi arnaıy is-sharalar uıymdastyrylǵanyn aıta ketý kerek.
– Komıssııa jumysy aıasynda kóp zertteý júrgizdińizder. Jalpy sany qansha dindar qýǵyndalǵan?
– Búginde jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵandar, onyń ishinde sotty bolǵandar, keıinnen aqtalǵandar, aqtalmaǵandar sany týraly aqparat birizdi emes. Sebebi qazir 17 aımaq pen 3 qaladaǵy jumys toptarynyń zertteýleri áli aıaqtalǵan joq. Biraq ázirge belgilisi – tek sotty bolyp aqtalǵandardyń sany boljammen jeti myńnyń shamasynda.
Al sotsyz atylǵan din ókilderi ári aqtalmaǵandar sany naqty belgili emes. Sebebi arhıv materıaldary tolyq saraptalǵan joq, olardyń sany arhıvtermen ǵana shektelmeıdi. Eshbir qujatsyz, tirkeýsiz, esepsiz atylǵandar qanshama, olardyń aqtalǵany ne aqtalmaǵany beımálim. Eshbir negizsiz «úshtik», «bestik», «ekilik» trıbýnal negizinde atylǵandardyń sany da tolyq saraptalmady.
Týǵan jerden bosyp, kóship ketken dindarlardyń otbasylary, olardyń aqtalǵany ne aqtalmaǵany týraly málimet te jetkiliksiz. Olardyń urpaqtarynyń taǵdyry, moraldyq, psıhologııalyq jáne materıaldyq zábir kórgender áli anyqtalý ústinde.
Aıta keter másele, arhıvtendirý isindegi bir ortalyqtandyrylǵan júıeniń bolmaýy da jumysqa kedergi. Mysaly, oblystyq arhıvterde derekterdiń júıelenbegeni óz aldyna, keıbir qujattar aýyldyq, aýdandyq, kásipodaqtyq, sharýashylyq bazalarynda iriktelmegen.
Qazirgi qolda bar málimetterge súıensek, dinge baılanysty qurban bolǵan, zardap shekkenderdiń jalpy sany shamamen 100 000 adam dep boljanyp otyr. Aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy jumys jalǵasyn tapsa, basqa da tyń derekter tabylady dep úmittenemiz.
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jumysy aıaqtaldy ma? Álde taǵy jalǵasa ma? Osyǵan oraı aıtar usynystaryńyz bar ma?
– Durys suraq. Memlekettik komıssııanyń jumysy bitkenimen, bolshevıktik-stalındik qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jalǵasa berýi kerek. Biz komıssııa quramynda kóp jumys istedik, alaıda kezegin kútken is áli kóp. Mysaly, qurbandardyń sanyn tolyq anyqtaý, qýǵyn-súrginge qatysty barlyq arhıvtik qujattardy qupııasyzdandyrý, qurbandar otbasyndaǵy shejirelerde saqtalǵan derekterdi tereńnen zertteý qajet. Kóptegen tarıhı derek shetelderde jatyr. Onyń bárin tolyq qamtı almadyq.
Memlekettik komıssııa jumysyna qatysty óz usynystarymdy aıtar bolsam, birinshiden jetpis jyl ámirshil-ákimshil ádiske súıenip bılik qurǵan totalıtarlyq rejimniń óz azamattaryna qarsy repressııalyq saıasat ustanǵanyn aıqyndaıtyn zańnamalyq qana emes, derbes egemen memlekettiń saıası sheshimi bolýy kerek. Bul HH ǵasyrdyń 20–50-jyldaryndaǵy bolshevıktik-stalındik rejimmen ǵana shektelmeıdi. Ásirese keńestik bıliktiń dinge qatysty saıasaty keıbir kezeńde jumsarǵanyna qaramastan, keńes ókimeti qulap, kommýnıstik partııa taraǵansha, adam men azamattyń irgeli tabıǵı quqyqtarynyń biri bolyp sanalatyn din ustaný bostandyǵy qýǵynǵa ushyrap keldi.
Ekinshiden, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa 80-jyldardyń sońyndaǵy KOKP OK Saıası bıýrosy men KSRO Joǵary Keńesi qaýlylarynyń jáne táýelsiz elimizdiń qurbandardy aqtaýǵa qatysty memlekettik aktileriniń jalǵasy sanalady. Qazir biz derbes memleket retinde halqymyzdyń dinin saqtaý úshin kúresken, atylǵan, sottalǵan jáne qýǵyn-súrginniń basqa túrine ushyraǵan qaharmandarymyzdy saıası turǵydan aqtaýymyz qajet.
Úshinshiden, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý bir naýqandyq sharamen shektelmeı, onymen memlekettik organ jáne arnaıy ǵylymı ınstıtýt aınalysýy kerek. Memlekettik komıssııa aıasynda jınalǵan tájirıbemizdi jan-jaqty damytýymyz qajet.
Tórtinshiden, oblystyq polısııa departamentteriniń arnaýly arhıvterinde aqtaýǵa jatpaıtyn tulǵalarǵa qatysty qylmystyq isterdiń qujattary bar. Ol tizimdegi azamattardyń qujattary saqtalmaǵandyqtan, aqtaýdan tys qalǵan. Keı jaǵdaıda jergilikti tergeý organdarynyń qateliginen qurbandardy aqtaýǵa jatpaıtyn bap taǵylyp ketken. Mysaly, Qazaqstan aýmaǵynda kúshi bolǵan RSFSR QK 121-babymen qupııa málimetti jarııa etti degen aıyp taǵylady da, osy baptyń 16-tarmaǵyndaǵy onyń laýazymdy tulǵa emestigi esten shyǵarylady. Zańgerlerdiń aralasýyn, saraptamalaryn qajet etetin osyndaı máseleler barshylyq.
Besinshiden, «Qazaqstandaǵy kishi qazan», «Alash» avtonomııasyn joıý jáne basqa qubylystarmen qatar, «dinı kóterilister» men «basmashylyq qozǵalystar» ult-azattyq qyrynan qarastyrylyp, óziniń saıası baǵasyn alýy kerek. Ol áli de tolyqqandy zerttelmeı, shynaıy baǵasyn almaı keledi.
Altynshydan, qýǵynǵa ushyraǵan din qaıratkerleriniń esimderi anyqtalyp jatyr, endi olar mádenı ómirde, qoǵamdyq ıdeologııalyq negizde ulyqtalýy kerek. Kórnekti ǵalym Talas Omarbekovtiń aıtýynsha, halyq kóterilisteriniń aýqymdy bóligi olardyń dinı quqyqtarynyń óreskel buzylýy saldarynan oryn alǵan.
Jetinshiden, Ádiletti Qazaqstandy qurý barysynda tarıhtyń taǵylymy búgingi zamannyń suranysyna jaýap berýi kerek. Sonda ǵana odan adam men qoǵamǵa qandaı da bir paıda bolady. Jańa ári ádiletti qoǵam ornatý shynaıy ári tabıǵı ulttyq negizderdi zamanaýı jańǵyrtqanda júzege asady. Zerde saýyǵyp, táýelsiz sana jańarady.
Segizinshiden, qýǵyn-súrgin qurbandaryn, sonyń ishinde Otanymyzdyń azattyǵy, halqymyzdyń dinin saqtap qalý úshin kúresip qurban bolǵan qaharmandarymyzdy tarıhta da, urpaq jadynda da saqtaý maqsatynda arnaıy baǵdarlamalar, jobalar, tanymdyq, bıografııalyq tomdyqtar jasalyp jatyr. Biraq ony saraptaý, taldaý, ǵylymı aınalymǵa engizý qolǵa alynýy kerek. О́rkenıetti túrde nasıhattap, birizdilikke salynýǵa tıis.
Sózimniń sońynda aıtarym, adamzat úsh tarıh tuǵyryn árdaıym tutas qaraıdy. О́tkensiz búgin joq, búginsiz erteń joq. О́tken shaq, osy shaq jáne keler shaq – adamzattyń tutas ýaqyty. Bul – atadan balaǵa, baladan nemerege jalǵasyp jatqan sabaqtastyq degen sóz. Sabaqtastyq sanasy bolmaǵan jerde ulttyń mádenı, tarıhı jady isten shyǵady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
