Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«El – búginshil, meniki erteńgi úshin» dep Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, Alash arystarynyń asyl murasy ótken ýaqyt ıleýi eskirte almaǵanyn, qaıta endi óz sánimen, óz mánimen sanamyzdy jańǵyrtyp jatqany qýantady. Bizdiń zııalylarmen zamandas ózbektiń Abdýraýf Fıtrat nyspyly tulǵasynyń «Qaıran til!» atty shaǵyn bolsa da qýatty maqalasy bar. Aǵartýshy bul maqalasyn jazǵan 1919 jyly «qazirgi túrik tili» Kishi Azııa túbegindegi (Anatolııa) Túrik memleketiniń tili bolsa, ol XIV ǵasyrdan beri bar edi. Demek Fıtrat túrik tiliniń bar ekenin bilgen, biraq oqýshysyn shatastyramyn dep qoryqpaı-aq «túrik» ataýyn halyq ataýy retinde de, tildik ataý retinde de sanaly túrde qoldanady. «Eshteńe ózgermeýi kerek» degen ǵalymdarǵa suraq: biz nege «túrikti» ózgertýge tıispiz? Jalpy, «túrik» etnonımin «túrkige» ózgertýimiz durys pa? Durys bolsa, bul qandaı zańdylyqqa súıengen?
Bala kúnnen qulaǵymyzǵa Alashtyń «Arǵy atam – Er Túrik» dep tókken jyry, shejire qarttardyń «Alty Alashtyń túbi bir, túp atasy – Túrik» degen dáıegi ábden sińisti bolǵan. «Túrik» ataýy – bárimizge tanys, tonnyń ishki baýyndaı jaqyn da jyly. Al «túrki» she? Qaı ańyz-áńgimeden, qaı jyr-dastannan kezdestirdińiz bul ataýdy? «Túp atamyz – Túrki edi, biz sodan taraǵanbyz» dep otyrǵan shejireshini kórgenderińiz ne estigenderińiz bar ma? Jalpy, qulaqqa túrpideı estiler osy «túrkiniń» ózi neǵylǵan ataý? Halyqtyq ataý ma, álde bir atalyqtyń esimi me? Bul saýaldarǵa jaýapty qansha izdeseńiz de taba almaısyz. О́ıtkeni, joq! «Túrki» – keńes ǵalymdarynyń oılap tapqan shartty ataýy ǵana.
Qytaı jylnamasyna sensek, «túrik» atyna ıe halyqtyń tarıhqa alǵash tanylýy – bizdiń jyl sanaýymyzdyń 535 jyly. Buǵan qytaı ımperatory Mın-dı ólgennen keıin bastalǵan ishki tartystan Veı ımperııasynyń ekige bólinýi sebep bolǵany belgili. Shyǵys Veı, Batys Veı bolyp ekige bólinip, ózara qyrqysqan kóne qytaılyqtar kóshpelilerden árqaısysy ózderine kómek izdep, jan-jaqqa elshi attandyrǵan bolatyn. Tarıhqa áıgili bolǵan 535 jyl – osy Shyǵys Veı men Batys Veıdiń elshileriniń túrikterge qabattasa kelgen jyly.
Bul kezde túrikter resmı túrde jýjandarǵa baǵynǵanymen, shyn máninde, bılik tizgini óz qoldaryndaǵy jeke handyq bolatyn. О́zara qyrqysqan eki patshalyqtyń (Shyǵys Veı men Batys Veı) elshileriniń jýjandarǵa soqpaı, túrikterge kelýi – osynyń dáleli. Keıin olar kórshi tele taıpalaryn, Jýjan handyǵyn jaýlap alyp, 552 jyly áıgili Túrik qaǵanatyn qurdy. Sodan qulaǵany bar, qaıta turǵany bar, Shyǵys, Batys bolyp ekige bólingeni bar – osy Túrik qaǵanaty VIII ǵasyrdyń orta shenine deıin Uly dalaǵa ıelik etti, tildes, tektes kóshpeli taıpalardy quramynda ustady. Túrikterdiń Batys elderine belgili kezi de osy qaǵanat bolyp dúrkirep turǵan shaǵy.
Túrik qaǵanaty qulaǵannan keıin onyń quramyndaǵy burynǵy taıpalar jeke-jeke bólinip, óz handyqtaryn, qaǵanatyn qura bastady. Soǵan baılanysty túrik ataýy tarıh sahnasynan túsip, onyń ornyn jańa halyqtar men qaǵanattardyń ataýy basty. Uıǵyr qaǵanaty, Túrgesh qaǵanaty, Qarlyq qaǵanaty, t.b.
Batys Túrik qaǵanaty qulaǵannan keıin Jetisý jerinen Batysqa qaraı qozǵalǵan oǵyzdar IH-H ǵasyrlarda Syrdarııanyń tómengi aǵysynda óz memleketin quryp, Jankent ıaǵnı Jańa Ǵýzııa qalasyn astana etti. HI ǵasyrda qypshaqtar ústi-ústine shabýyldap, oǵyzdardy osy mekeninen ketýge májbúr etti. HI-HIII ǵasyrlarda Kavkaz boıy men Kishi Azııaǵa barǵan oǵyzdardyń ońtústik toby Ázerbaıjan jáne qazirgi túrik halyqtarynyń qalyptasýyna úles qosty.
Mine, jazba derekter beretin maǵlumattardy túıindeı aıtsaq, «túrik» ataýyna qatysty jaılar osyndaı.
Osy oraıda «Aý, sonda qalaı, «túrki» degen halyq ta, til de joq bolsa, onda «túrki halqy», «túrki tili» degen ataýlar qaıdan shyqqan? Basqany bylaı qoıǵanda, naqty ǵylymı basylym sanalatyn «Qazaq KSR tarıhynda», «Qazaq keńes ensıklopedııasynda» jáne basqa resmı qujattarda «túrik halqy», «túrik tili» dep emes, «túrki halqy», «túrki tili» dep jazylǵan. Muny qaıda qoıamyz?» degen zańdy suraqtyń týary sózsiz.
Iá, bul – shyndyq. Búkil qujattyq eńbekterdiń bárinde solaı jazylǵany ras. Sol sııaqty bir kezde aqıyq aqynymyz Maǵjan: «Túrikstan – eki dúnıe esigi ǵoı. Túrikstan – er Túriktiń besigi ǵoı» dep jyrlaǵan qasıetti mekendi de kópten «Túrkistan» dep jazamyz. Biraq muny oryssha «Týrkestan»-nyń kalkasy ekenin ańǵarý qıynǵa soqpaıdy. Bul – oı baqpaǵan oısyzdyqtyń, tarıhı saýatsyzdyqtyń, halyqtyq namyssyzdyqtyń belgisi. Qaldy eldik, tildik tutastyǵymyzdy joıyp, bólshektep alyp, bıleı berýdi maqsat tutqan otarshyl júıeniń ozbyr saıasatynyń yǵynda ketýdiń saldary.
Patsha ókimeti bir kezde en dalany erkin ıelenip jatqan túrik halyqtarynyń birligine jaryqshaq túsirip, aralaryna syna qaǵyp, Anatolııa túrikterin basqa túriktildes halyqtardan bólip tastaý úshin ádeıi zorlyq qııanatpen tarıhqa qoldan jasalǵan jańa termındi kirgizdi. Bul bir jaǵynan «pantúrikızm aǵymyna» qarsy jasalynǵan áreket te edi. Sóıtip, sol kezden bastap orys jazbalarynda Anadoly túrikterin – «týrok», basqa túrikterdi «tıýrk» dep bólip jazý, ártúrli ataý dástúrge endi.
Sońǵy 30 jyldyń ishinde de «burmalanǵan ataýdy túzeteıik, bul – ǵylymǵa da, jas býynǵa da qııanat» dep qarsylyq kórsetip, durys baǵyttyń irgetasyn qalyptastyrýdyń ornyna bizdiń «ǵulama» sabazdar «týrokti – túrik», «tıýrkti – túrki» dep, jalpy jurtty, mádenı qaýymdy adastyrýyn toqtatpady. Bul – talaı ǵasyr boıy resmı «qazaq» bolýdan tartynyp, otarlaýshynyń áserimen «qyrǵyz» ataýymen tompańdap júre bergenimiz sekildi aıanyshty ǵadet. Bálkim «qazaq» atymyzdy bas gazettiń mańdaıyna jazǵan Ahmet Baıtursynuly sekildi bir tulǵanyń týýyn kútip júrgen shyǵarmyz...
Birden aıtaıyq: ózimizdi Túrikıeniń túrik etnonımimen, tilimen shatastyramyz dep qaýiptený bekershilik. Endeshe tektes, tildes halyqtardyń ortaq ataýyn – «túrik» dep tarıhı qalpynda jazsaq, baıyrǵy Aqteńiz (Jerorta teńizi) boıyn jaılaǵan túrik aǵaıyndarymyzdy «Túrikıe nemese Anadoly túrikteri» dep ataýdyń ne qıyndyǵy bar? Mysaly, Qytaı, Mońǵolııa elindegi qandastarymyzdy atajurttaǵy aǵaıynnan ajyratý úshin qazaq ataýyn buzyp, «qazqa» nemese «qazaqa» dep shartty túrde jazbaımyz ǵoı. Bul da sol sııaqty. Tildik turǵydan da, tarıhtyq turǵydan da etnonımdi burmalaýǵa bolmaıdy.
Zaman túzelip, es jııýǵa bet alǵan qazirgi ádilettik jaǵdaıynda quldyq kónbistikke qulaq qaqpaı júre bermeı, tegimizdi tanyp, baıyrǵy atymyzdy qaıtarý – qaı jaǵynan da qısyndy. Eger áli ózgermegen qatelik ári qaraı jalǵasa berse, keleshek urpaq Uly dalada «túrik» jáne «túrki» degen eki halyq ómir súripti demesine kim kepil? Sondyqtan óreskel qatelikti keshiktirmeı túzetý – el azamattarynyń jaýapty paryzy bolýǵa tıis.
Qoıshyǵara SALǴARAULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, túriktanýshy
