Umytylmaıtyn qasiret

Qart tarıhty qasiretpen aıǵyzdaǵan qaraly kezeń­niń kartınasyn kóz aldyńa ákeletin fotoqujattar men repressııa qurbandarynyń jeke zatta­ry kórmeden oryn alǵan. Olardyń ishinde Qazaqstan men О́zbekstan­nyń qýǵyn-súrginge ushyraǵan mem­le­ket jáne qoǵam qaıratkerleri S.Qojanuly, F.Zarıpqyzy, T.Otar­baev, M.Myltyqbaev, A.Baı­tur­synuly, Á.Bókeıhan, M.Dý­latuly, M.Tynyshbaıuly, H.Dosmu­ha­med­uly, t.b. qaıratkerlerge tıesili mý­zeılik zattar birden nazar aýdar­tady. Jádigerlerdiń qatarynda 1980 jyly Sáken Seıfýllınniń jary Gúlbaram Seıfýllına men aǵasy Májıt Seıfýllın ótkizgen paltosy, patefony jáne altyn qol saǵaty, óziniń esimi jazylǵan temeki qoraby bar. Sondaı-aq bel­gili alash qaıratkeri Halel Dos­muhamedulynyń dárigerlik móri, fo­tosýretteri jáne eńbekteri qam­tylǵan. О́zbekstandaǵy qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaqtardyń aqtalýy týraly jazylǵan aqparat­tyq taqtaıshalardy da kórmeden kezdestiresiz. Onda 1930 jyly Qazaqstannyń Kaspıı boıy aýdan­darynda úkimettiń et josparyna qarsy sherýge qatysqany úshin qýǵyn-súrginge ushyrap, О́zbekstan aýmaǵyna ótip ketken 69 qazaqstandyqtyń aty-jóni jazylǵan.

Kórmeni ashqan Memlekettik Ortalyq mýzeı dırektory Rashıda Ha­rıpova men О́zbekstandaǵy Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý memlekettik mýzeıiniń dırek­tory Bahtııar Hasanov zııalylardy qynadaı qyrǵan tarıhtaǵy qıly kezeń qos memleket úshin de orny tolmas oqıǵa ekenin, bul qa­siret eshqashan halyq zerdesinen ósh­peıtinin atap ótti. Sondaı-aq kórmeniń ashylýynda sóz alǵan ba­ýyr­las eldiń ǵalymdary bul taqy­rypty zerttep-zerdeleý isi áli de jalǵasa beretinin, elimiz atalǵan taqyrypqa aıryqsha kóńil bólip otyrǵanyn aıtty.

Dóńgelek ústel barysynda HH ǵasyrdyń 30-40 jyldaryndaǵy Qazaq­stan men О́zbekstannyń qoǵam­dyq-saıası tarıhynyń saıası qýǵyn-súrgin taqyryptaryn qamtıtyn má­seleler keńinen saralandy. «Qa­zaqstandaǵy saıası repressııanyń sebebi men saldary» taqyrybynda baıandama jasaǵan akademık Mámbet Qoıgeldıev jetpis jylǵa jalǵasqan keńestik kezeńge naqty baǵa berilmeı, taqyrypty ǵylymı turǵydan týra qorytý túrli kedergige ushyraı bere­tinin málimdedi.

– Keıingi jyldary jańadan ashylǵan arhıv qujattary bizge, zert­teýshilerge keńestik kezeńde elde bolyp ótken saıası repressııa taqy­ryby aıasynda birsypyra jańa tujyrymdarǵa kelýge múmkindik berdi. Memleket basshysynyń jarlyǵymen qurylǵan komıssııa, onyń nátıjesinde jaryq kórgen 70-tiń ústindegi qujattyq jınaq bar. Bul rette biz kórshi elderden alda kelemiz. Saıası repressııa – jal­py­ımperııalyq qubylys. Á.Bó­keı­hannyń: «Eger siz óz halqy­ńyzǵa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, onda qazaq elindegi Reseı ákim­shiliginiń jer saıasatyn muqııat oıyńyzdan ótkizip tanyńyz, sonda siz bilgińiz keletin saýalǵa jaýap tabatyn bolasyz» degen sózi bar. Al XX ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalys basyna kelgen saıası basshylyq mynadaı úsh qundylyqty óz qyzmetiniń negizgi mazmunyna aınaldyrdy. Olar – atameken jer jáne qazaq ulty, son­­daı-aq osy ekeýiniń qalypty ómi­rin qamtamasyz ete alatyn mem­le­ket­tilik. Bolshevızm men alashtyq basshylyq arasyndaǵy bitispes qaı­shylyq osy úsh qundylyq tóńiregin­de júrdi. Keńes ókimeti tarapynan júrgizilgen saıası repressııa eń aldymen qazaq ult-azattyq qozǵalysy­na jasalǵan qııanat bolǵandyǵyn aıtý paryz. Memlekettik komıssııa tarapynan berilgen esepterdiń birinde saıası repressııa qurbany bolǵan 311 myń adamnyń aqtalǵandyǵy týraly aıtylady. Osy keltirilgen sannyń úlken bóligi azattyq qozǵa­lysqa tikeleı atsalysqandar bol­ǵandyǵy kúmán týdyrmaıdy. Saıası repressııa nátıjesinde qazaq halqy eki birdeı býyn saıası ulttyq basshy­lyǵynan aıyryldy. Bul, máńgi umy­tylmaıtyn qasiret, – dedi Mámbet Qoıgeldıev.

О́z kezeginde ózbek ǵalymdary da saıası repressııa ult kóshin alǵa súıregen zııalylardy qýǵynǵa ushy­ratyp qana qoımaı, olardyń esim­derin tarıh betinen joıyp jiberýge kúsh salǵanyn atap ótti.

«Bul kúndi umytý múmkin emes. El basshylyǵy atalǵan taragedııaǵa aıryqsha kóńil bólip, arnaıy eske alý kúnin belgiledi. Keıingi jıyrma jyldyń bederinde júzdegen zertteý maqala jarııalanyp, qanshama tarıhı derekti kitaptar jaryqqa shyqty. О́zbekstandaǵy Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mýzeıi 2002 jyly esik ashty. Mýzeı ekspozısııasy negizgi úsh zalǵa bólinedi. Ámirshil júıeniń kárine ushyraǵan iri qaı­ratkerlerdiń kúreskerlik jolyna, ómirine qatysty barlyq derek­ti osy jerden tabýǵa bolady. 40 myńnan asa otandasymyz re­pressııa qurbany boldy. Qazaq eli de bul qasirettiń saldarynan az japa shekken joq. Tarıhty zerde­leýge múmkindik týǵyzyp, ortaq alań usynǵan Memlekettik Orta­lyq mýzeı ujymyna alǵys bildir­gim keledi. О́z tarıhyn tanyp, odan sabaq alǵan ulttyń keleshegi jar­qyn», – deıdi dóńgelek ústelde sóz alǵan О́zbekstandaǵy Qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn eske alý memlekettik mý­zeıiniń dırektory Bahtııar Hasanov.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty ǵylymı zertteýler zerdelengen basqosýda О́zbekstan Mınıstr­ler kabıneti janyndaǵy qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mem­lekettik mýzeıiniń bas ǵy­lymı qyzmetkeri Bahrom Izraev, Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıi­niń jetekshisi, «Til-qural» oqý-ádis­temelik ǵylymı zertteý ortaly­ǵynyń dırektory Raıhan Imahanbet, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń «Aı­tylǵan tarıh» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Zabıra Myr­zataeva baıandama jasady. Dóń­gelek ústel jumysyna ǵalymdar men oqytýshylar, mýzeı, kitaphana qyzmetkerleri qatysty.

ALMATY